سەرەکی » وتار » ڕه‌سوڵ بۆسكێنی » هه‌ڵوێستی‌ ڕووسیا به‌رامبه‌ر به‌كورد له‌سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م

هه‌ڵوێستی‌ ڕووسیا به‌رامبه‌ر به‌كورد له‌سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م

له‌سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م گه‌لێك ڕووداوی‌ گرنگ ڕوویدا له‌ناو وڵاتانی‌ دراوسێی‌ كوردستاندا، وه‌كو شۆرشی‌ روسیا له‌ ساڵی‌ (1905)، مشروتیه‌ی‌ ئێران له‌ (1905-1906) چاكسازی‌ (اصلاحات)ی‌ ده‌ستووری‌ له‌ وڵاتی‌ عوسمانی‌ ساڵی‌ (1908)، ئه‌مانه‌ هه‌موویان به‌رهه‌می‌ رووداوه‌كانی‌ به‌ر له‌خۆیان بوون، نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردیش چاوی‌ كرابووه‌وه‌ و له‌ مه‌به‌ست و ئامانجی‌ ئه‌و شۆڕشانه‌ گه‌یشتبوو، چۆن سیاسه‌تمه‌داران و ڕۆشنبیرانی‌ نه‌ته‌وه‌كان كه‌وتبووه‌ چالاكی‌ و داوای‌ چاككردنی‌ باری‌ وڵات و ژیانی‌ هاوڵاتیانی‌ خۆیان ده‌كرد، كوردیش ماوه‌یه‌ك بوو له‌سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌وه‌ زانایان و ڕۆشنبیرانی‌ كورد كه‌وتبوونه‌ خۆیان و هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تیان به‌ناو جه‌ماوه‌ردا بڵاوده‌كرده‌وه‌ و نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردیان هان ده‌دا له‌وه‌ زیاتر بێده‌نگ نه‌بن، به‌رامبه‌ر به‌جه‌ور و سته‌می‌ داگیركه‌رانی‌ كوردستان، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ له‌تشرینی‌ دووه‌می‌ (1905) كوردی‌ ده‌رسیم و بایه‌زید و بدلیس ڕاپه‌ڕین، دواتر شاره‌كانی‌ تریشی‌ گرته‌وه‌، هه‌روه‌كو دكتۆر جه‌لیلی‌ جه‌لیل ده‌ڵێ‌: كورده‌كانی‌ ئه‌سته‌مبوڵ له‌ساڵی‌ (1906) له‌به‌رده‌م ده‌زگاكانی‌ حكومه‌ت له‌ ئه‌سته‌مبوڵ خۆپیشاندانێكی‌ گه‌وره‌یان كرد و بێزاری‌ خۆیان ده‌ربریبوو به‌رامبه‌ر كاربه‌ده‌ستانی‌ عوسمانی‌ و جه‌ور و سته‌میان له‌گه‌ڵ گه‌لی‌ كورددا، بۆ یه‌كه‌م جار ئافره‌تانی‌ كوردیش له‌و خۆپیشاندانه‌ به‌شدار بوون.
له‌توركیا كورده‌كان یه‌كه‌م نه‌ته‌وه‌ بوون له‌ ئیمپڕاتۆریه‌تی‌ عوسمانیدا شۆڕشیان هه‌ڵگیرساند، ڕژێمی‌ سته‌مكاری‌ له‌توركیاش هه‌روه‌ك ڕژێمی‌ شاهه‌نشاهی‌ له‌ ئیران داته‌پیبوو، له‌ژیر گوشاری‌ توركی‌ و ناتوركیش به‌ئاگاهاتبوونه‌وه‌ و لاسایی‌ ئه‌زموونه‌كه‌ی‌ گه‌لانی‌ رووسیای‌ قه‌یسه‌ریان ده‌كرده‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو ته‌نگژه‌ی‌ شۆڕشگێڕی‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست گه‌یشته‌ چڵه‌پۆپه‌ و له‌ (23) ی‌ ته‌مووزی‌ (1908) سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی‌ دووه‌م له‌فه‌رمانره‌وایی‌ لابرا و له‌ ساڵی‌ دواتر به‌شێوه‌ی‌ یه‌كجاره‌كی‌ له‌سه‌ر ته‌ختی‌ سوڵتانی‌ لابرا.
شۆڕشی‌ ده‌ستووری‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ مه‌شڕوتیه‌ت له‌ (1908-1909) هانی‌ كورده‌كانیدا چاو ببڕنه‌ دامه‌زراندنی‌ حوكمێكی‌ ئۆتۆنۆمی‌ بۆ كورد له‌ناو ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ توركه‌ لاوه‌كان سیاسه‌تیان گۆڕی‌ و توندوتیژیان به‌رامبه‌ر به‌كورد به‌كارهێنا، له‌زۆر شوێن و جێگای‌ تری‌ كوردستان ڕاپه‌ڕین دژ به‌سیاسه‌تی‌ توركه‌ لاوه‌كان روویدا، ئیتر له‌توانایاندا نه‌ما بوو به‌رگه‌ بگرن، ئه‌و باردۆخه‌ قبوڵ بكه‌ن. له‌و باره‌یه‌وه‌ سه‌ركرده‌كانی‌ ڕاپه‌ڕینی‌ ده‌رسیم به‌نێوی‌ خواسته‌كانی‌ دانیشتوانی‌ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ په‌نایان برده‌به‌ر ڕووسیا و له‌ڕێكه‌وتی‌ 8 ی‌ مایسی‌ (1908) نوسراوێكیاندا به‌باره‌گای‌ جه‌نگی‌ قه‌فقاس، سه‌باره‌ت به‌هه‌ڵوێستی‌ خۆشیان به‌رامبه‌ر به‌ رووس، ئاماده‌ن به‌ده‌ هه‌زار چه‌كداره‌وه‌ هاوكاریان بكه‌ن.
له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو هه‌ست و سۆزه‌ی‌ كورده‌كان به‌رامبه‌ر به‌رووسیا هه‌یانبوو، بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌هاوكاری‌ رووس بتوانن سه‌ربه‌خۆیی‌ به‌ده‌ست بێنن و له‌ حوكمی‌ زۆرداری‌ تورك ڕزگار ببن، به‌ڵام رووسیا هیچ گوێی‌ به‌م هه‌ست و سۆزه‌ی‌ كورده‌كان نه‌دا، له‌م باره‌یه‌وه‌ كۆڵۆنیل (Chardigny) له‌قه‌وقاز بۆ ژه‌نه‌ڕاڵ (Janin) سه‌رۆكی‌ مسیۆنی‌ فره‌نسی‌ له‌ ڕووسیا ده‌نوسێت»سیاسه‌تی‌ ڕووسیا له‌به‌رامبه‌ر كورده‌كان هێنده‌ جێگای‌ خۆشحاڵی‌ نه‌بوو، ڕووسیا نه‌یتوانی‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك هاوكارێكی‌ دڵسۆزیان لێ‌ دروست بكات به‌قازانجی‌ خۆی‌، ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ سه‌ربازی‌ به‌شوێن ئه‌وه‌شدا نه‌كه‌وتن به‌فریای‌ دانیشتوانه‌ كورده‌كان بكه‌ون، كه‌له‌ناو كوڵه‌مه‌رگیه‌كی‌ قوڵ داده‌ژیان.» له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌موو ئه‌و ڕاپه‌ڕین و ته‌قینه‌وه‌ نیشتمانیه‌ له‌مێژینانه‌ی‌ كورد هه‌ستی‌ خۆبه‌بێگانه‌ زانین له‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ و ئێرانی‌، هه‌ستی‌ یه‌ك بوون و خۆڕزگاركردن له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانی‌ و پێكهێنانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆ بووه‌ ئامانجی‌ سه‌ره‌كیان، هه‌میشه‌ له‌كاردابوون بۆ به‌دیهێنانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆ.
عه‌بدولڕه‌زاق به‌درخان ڕۆڵی‌ گرنگی‌ گێڕا له‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ ئازادیخوازی‌ گه‌لی‌ كوردا، له‌به‌هاری‌ (1911) پێوه‌ندی‌ به‌كونسۆڵی‌ ڕووسیاوه‌ ده‌كات له‌وان، ده‌ڵێت : «ئاماده‌ی‌ ڕاپه‌ڕینین و ئه‌گه‌ر یارمه‌تیمان بده‌ن ئاماده‌ین شاری‌ وان بگرین، سه‌رباز و چه‌كداره‌ كورده‌كانی‌ ناو سوپای‌ توركیاش ژماره‌یان یه‌كجار زۆرن ئاماده‌ن بێنه‌ ڕیزی‌ شۆڕشه‌وه‌». عبدولڕه‌زاق متمانه‌یه‌كی‌ زۆری‌ به‌هاوكاری‌ كردنی‌ ڕووسه‌كان هه‌بوو، هه‌وڵه‌كانی‌ له‌ناو هۆزه‌ كورده‌كانی‌ ورمێ‌ چڕكرده‌وه‌، به‌ڵام ڕووسیا هیچ هاوكاری‌ نه‌كردن، خۆدزینه‌وه‌ی‌ ڕووسیا له‌كورد وای‌ كرد له‌لایه‌ن سوپای‌ عوسمانی‌ ناوچه‌كه‌ كۆنترۆل بكرێت. ئه‌م قۆناغه‌ به‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ دابڕانێكی‌ ته‌واو ڕوویدا له‌نێوان سه‌ركرده‌كانی‌ كورد و جه‌ماوه‌ر له‌لایه‌ك و داموده‌زگا فه‌رمانڕه‌واییه‌كانی‌ توركیا له‌لایه‌كی‌ تر، كورده‌كان هیچ نیشتمان په‌روه‌رێتی‌ عوسمانیان پێوه‌دیار نه‌بوو. به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ خۆیان ئاماده‌ ده‌كرد بۆ به‌رپا كردنی‌ شۆڕشێكی‌ سه‌رانسه‌ری‌. عه‌بدولره‌زاق بانگه‌شه‌ی‌ بۆ ده‌كرد، له‌ شوباتی‌ (1912). خواست و ئاره‌زووی‌ دۆستانه‌ش به‌ره‌و رووسه‌كان له‌په‌ره‌سه‌ندن دابوو له‌نێو سه‌ركرده‌كانی‌ كورددا، هه‌روه‌ها خه‌یره‌دین به‌گی‌ سه‌رۆكی‌ كورد روویكرده‌ رووسیا تا داوای‌ یارمه‌تی‌ و پشتگیری‌ لێ‌ بكات، هه‌روه‌ك یه‌كی‌ له‌ سه‌ركرده‌كانی‌ كورد ده‌ڵێ‌:»ئه‌گه‌ر رووسه‌كان په‌له‌یان بكردایه‌، ئه‌وه‌ ڕزگارمان ده‌بوو…له‌م حكومه‌ته‌ توركیه‌ لاواز و بێ‌ هێز و به‌دڕه‌وشته‌».
سه‌رۆكه‌ كورده‌كان هه‌میشه‌ له‌هه‌وڵی‌ به‌ده‌ست هێنانی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ دا بوون، له‌ساڵی‌ (1912) حسین به‌درخان له‌ئه‌رزرۆم لیژنه‌یه‌كی‌ ڕێكخست و شۆڕشی‌ هه‌ڵگیرسان، ئیدی‌ كاربه‌ده‌ستانی‌ ئه‌سته‌مبوڵ داوایان له‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان كرد په‌یوه‌ندی‌ به‌سه‌رۆكه‌ كورده‌كانه‌وه‌ بكه‌ن، داوای‌ گه‌ڕانه‌وه‌یان له‌ عه‌بدولڕه‌زاق به‌درخان كرد. ئه‌وجا رووسیا بریاریدا به‌وردی‌ ئاسایش له‌ناوچه‌ به‌رقه‌رار بكا و هه‌تا بتوانێ‌ هاوسه‌نگی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆی‌ له‌كوردستانی‌ نێو قه‌ڵه‌مڕه‌ویان بپارێزێت و ڕێگاش له‌یه‌كگرتنی‌ خێڵه‌ كورده‌كان بگرێت. به‌رپاكردنی‌ شۆڕشێكی‌ سه‌رانسه‌ری‌ له‌ كوردستانی‌ توركیا له‌وكاته‌دا مه‌حاڵ بوو، چونكه‌ كۆمه‌ڵگای‌ كورد پارچه‌ پارچه‌ ببوو، به‌پێی‌ سیمای‌ خێڵه‌كی‌ و شتی‌ تریش بۆیه‌ ئاماده‌نه‌بوو بۆ كارێكی‌ له‌و جۆره‌. به‌ڵام زۆر بوونی‌ بێزاری‌ و ناڕه‌زایی‌ له‌نێو دانیشتوانی‌ كورد له‌ ئیمپڕاتۆریه‌تی‌ عوسمانی‌ له‌و ساڵانه‌دا گه‌یشتبووه‌ ئاستێكی‌ مه‌ترسیدار.
یاریده‌ده‌ری‌ كونسۆڵی‌ ڕووسی‌ له‌وان ئاماژه‌ی‌ به‌هه‌وڵێكی‌ عه‌بدولڕه‌زاق كردووه‌، له‌ساڵی‌ (1913) دا له‌كۆنگره‌یه‌كی‌ له‌شاری‌ وان بۆ شێخان و كه‌سایه‌تیه‌ ئاینیه‌كان سازی‌ كردووه‌، بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ توانی‌ لایه‌نگری‌ شێخانی‌ ئێزیدی‌ و مارشه‌معون و ئاسووریه‌كان ده‌سته‌به‌ر بكات، له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌كه‌سه‌ ناسراوه‌كانی‌ پارتی‌ (داشناق)ی‌ ئه‌رمه‌نه‌وه‌ كرد، به‌ڵام لایه‌نگریان نه‌كرد،
عه‌بدولڕه‌زاق له‌ ئه‌نجامدانی‌ پلانێك بۆ ڕاپه‌ڕینێكی‌ گه‌وره‌ له‌ كوردستان. داوای‌ له‌ (ڤاره‌نتسۆڤ داشكۆڤ) كرد ڕێگای‌ بده‌ن بنكه‌ی‌ بزوتنه‌وه‌كه‌ی‌ له‌ ئێران بێت. له‌به‌رامبه‌ردا ئاماده‌یه‌ له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ عوسمانیه‌كان بێت سه‌ر به‌ئێران بێت. ئه‌گه‌ر له‌م كاره‌شدا پشتگیری‌ نه‌كه‌ن ئه‌وا داوای‌ هاوكاری‌ له‌ ئه‌ڵمانیا ده‌كات. سه‌باره‌ت به‌م داواكاریه‌ ناوبراو له‌ناوه‌ڕاستی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ (1913) نامه‌یه‌كی‌ بۆ وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌ نووسی‌ ئه‌مه‌ كارێكی‌ سوودبه‌خشه‌ بۆ ئێمه‌ ئه‌گه‌ر كورده‌كانی‌ ئێران به‌م جۆره‌ ڕێك بخه‌ین، ئه‌و توانا و ده‌سه‌ڵاته‌مان ده‌داتێ‌ له‌دوا ڕۆژدا كار بكه‌ینه‌ سه‌ر كورده‌كانی‌ توركیا و شتێكی‌ باشه‌ بۆ ئێمه‌، ئه‌م هاتنه‌ پێشه‌وه‌یه‌ی‌ عه‌بدولڕه‌زاق له‌ده‌ست نه‌ده‌ین، به‌مه‌رجێك به‌پاره‌ و پول یارمه‌تی‌ بده‌ین، وادیاره‌ پێویستی‌ پێی‌ هه‌یه‌ و به‌لایه‌وه‌ گرنگه‌.. به‌ڵام ئه‌م پێشنیاره‌ له‌لایه‌ن باڵیۆزی‌ ڕووسیا له‌ئه‌سته‌مبوڵ و وه‌زیره‌كانه‌وه‌ ڕه‌ت كرایه‌وه‌. (گێرسی‌) دژی‌ ئه‌م كاره‌ بوو، له‌ (14)ی‌ شوباتی‌ (1914) گێرسی‌ دانی‌ به‌و ڕاستیه‌دا ناوه‌ كه‌كاربه‌ده‌ستانی‌ ڕووسیا نایانه‌وێت په‌یوه‌ندیه‌كی‌ نزیكیان له‌گه‌ڵ سه‌رۆكه‌ كورده‌كان هه‌بێت و هیچ جۆره‌ به‌رپرسیاریه‌تیه‌ك ناخه‌نه‌ ئه‌ستۆی‌ خۆیان.
به‌رژه‌وه‌ندی‌ رووسیا له‌گه‌ل دروست كردنی‌ كوردستانێكی‌ سه‌ربه‌خۆدا یه‌كی‌ نه‌ده‌گرته‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ مه‌به‌ستی‌ رووسیا بوو شوێن پێی‌ خۆی‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانیدا له‌رووی‌ سیاسی‌ و ئابووری‌ و سه‌ربازیدا به‌هێز بكات، كوردیش ئه‌مه‌ی‌ زۆر باش ده‌زانی‌، به‌ڵام له‌ناچاریدا په‌نای‌ ده‌برده‌به‌ر رووسیا، به‌رله‌جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانی‌ رووسیاش هه‌میشه‌ هه‌وڵی‌ ده‌دا كورد به‌لای‌ خۆیدا رابكێشێت، به‌ڵام ته‌نیا به‌مه‌به‌ستی‌ پاراستنی‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ خۆی‌، له‌سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م و دوای‌ ڕێكه‌وتنی‌ له‌گه‌ڵ ده‌وله‌ته‌ رۆژئاواییه‌كان هه‌رگیز هاوكاری‌ كوردیان نه‌كرد، به‌ڵكو هه‌وڵی‌ ده‌دا بۆ به‌رقه‌راكردنی‌ ئاشتی‌ له‌ناوچه‌كه‌دا به‌مه‌به‌ستی‌ دابین كردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ خۆی‌. ئه‌ڵمانیاش ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ هانده‌دا هێرش بكاته‌ سه‌ر رووسیا. عوسمانیه‌كان لایان وابوو ئه‌ڵمانیا له‌جه‌نگدا سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت و ئه‌وانیش له‌م سه‌ودایه‌ سوودمه‌ند ده‌بن و ده‌توانن ناوچه‌كانی‌ له‌ده‌ست چوویان بگه‌ڕێننه‌وه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆیان، به‌ڵام وه‌ك ده‌ركه‌وت له‌م ڕایه‌دا به‌هه‌ڵه‌چووبوون. له‌م كاته‌شدا كوردستان له‌حاڵه‌تی‌ جۆش سه‌ندن دابوو، نێردراوه‌كانی‌ عه‌بدولره‌زاق وه‌كو شێخ ته‌های‌ شه‌مدینی‌ و كه‌سانی‌ تر له‌سه‌ركرده‌كانی‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ئه‌نادۆڵ ده‌ستیان كرد به‌پڕوپاگه‌نده‌ی‌ به‌هێز دژ به‌توركیا، به‌ڵام ناكۆكیه‌كانی‌ نێوانیان له‌سه‌ر سه‌ركردایه‌تی‌ و ئاراسته‌ی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌یان (كۆمه‌ڵێكیان وه‌كو عه‌بدولره‌زاق بۆ نموونه‌ سه‌ربه‌ حزبێك بوو لایه‌نگیری‌ رووسیا بوو، وه‌ كۆمه‌ڵێكی‌ تر سه‌ر به‌ حزبێكی‌ لایه‌نگیری‌ به‌ریتانیا بوو) ئه‌مانه‌ بوونه‌ هۆی‌ له‌مپه‌ر له‌به‌رپا كردنی‌ شۆڕشێكی‌ گشتی‌ و سه‌رانسه‌ری‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆیانه‌ جموجۆڵه‌ چه‌كداریه‌كه‌ی‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ئه‌نادۆڵیش (ناوچه‌كانی‌ دیاربه‌كر و سیرت) به‌په‌رته‌وازه‌یی‌ مایه‌وه‌.
ده‌رباره‌ی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ كورد له‌و ڕۆژانه‌دا هه‌روه‌كو (چێركۆف)ی‌ كونسوڵی‌ رووسیا له‌بدلیس له‌نامه‌ی‌ ڕۆژی‌ (27-1-1912) دا باسی‌ كردووه‌، له‌ناو ئه‌رشیفی‌ ساڵانی‌ (1907-1913) ی‌ باڵیۆزخانه‌ی‌ رووسیا له‌ ئه‌سته‌مبوڵ پارێزراوه‌، له‌و نامه‌یه‌دا وتوویه‌تی‌: ڕۆژ له‌دوای‌ ڕۆژ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ ناو كوردا په‌ره‌ده‌ستێنێت و مێشكی‌ هه‌موو كورده‌كانی‌ ناوچه‌ی‌ بدلیسی‌ پڕ كردووه‌ و له‌سنووری‌ ئه‌وێش چووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌، (چێركۆف) له‌باسه‌كه‌یدا وتویه‌تی‌: كورده‌كان بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ده‌ست، ده‌یانویست ده‌ست بگرن به‌سه‌ر مه‌خزه‌نی‌ چه‌كه‌كانی‌ حكومه‌تدا، كاربه‌ده‌ستانی‌ حكومه‌تیان لێ‌ ده‌ربكرێ‌ و كوڕه‌ گه‌وره‌كه‌ی‌ به‌درخان بكرێت به‌سه‌رۆكی‌ ئه‌و ئه‌ماره‌تانه‌، له‌شێوه‌ی‌ ئه‌ماره‌ته‌كانی‌ ئه‌ڵمانیا.
به‌ڵام ئه‌و هاواره‌ی‌ كوردان بۆ جیهانی‌ شارستانیتیان به‌رز كرده‌وه‌ بێ‌ سوود بوو، چونكه‌ هیچ جۆره‌ په‌یوه‌ندیه‌كیان له‌گه‌ل جیهانی‌ ده‌ره‌وه‌دا نه‌بوو، نه‌بیسترا، یان بابڵێین جیهانی‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌یانده‌ویست په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ كورد هه‌بێت، هۆیه‌كی‌ دیكه‌ی‌ به‌هاناوه‌ نه‌هاتنی‌ كوردان ئه‌وه‌ بوو كورد سه‌ر به‌ئاینی‌ ئیسلام بوون و به‌كوشتاری‌ ئه‌رمه‌نه‌كان تاوانبار كرابوون، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ حكومه‌تی‌ عوسمانی‌ له‌كاتی‌ خۆی‌ جل و به‌رگی‌ كوردی‌ كردبووه‌ به‌ر سه‌ربازان و به‌ریدابوونه‌ سه‌ر ئه‌رمه‌ن تا جیهانی‌ ده‌ره‌وه‌ وابزانێ‌ كورد ئه‌رمه‌نه‌كان ده‌كوژن، بۆیه‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكا گوێیان به‌و هاواره‌ی‌ كورد نه‌ده‌دا.
جێگری‌ كونسۆڵی‌ رووس له‌ وان له‌و ڕووه‌وه‌ نووسیویه‌تی‌: « بزوتنه‌وه‌ی‌ كورد دوو ڕووی‌ هه‌یه‌، یه‌كه‌میان بریتیه‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ هه‌ستی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ له‌ناو ڕۆشنبیره‌كاندا، دووهه‌م: ئه‌وانه‌ن دژی‌ ئه‌رمه‌نیه‌كانن، سه‌ركرده‌ی‌ به‌شی‌ یه‌كه‌م عه‌بدولره‌زاق به‌درخانه‌، به‌شی‌ دووه‌میان پیاوه‌ ئاینیه‌كانن، كه‌سه‌ر به‌ سوڵتانی‌ توركی‌ فێڵباز و ده‌ستبڕن، حكومه‌تی‌ تورك پۆلیسی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ ده‌نێرێته‌ سه‌ر بازرگانه‌كانی‌ كورد به‌هۆی‌ به‌كرێگیراوه‌كانیانه‌وه‌، ده‌ستیان كردووه‌ به‌ كوشتنی‌ كورد، یه‌كێكی‌ وه‌كو (خه‌یره‌دین به‌رازی‌) كاتێك به‌هه‌ندێ‌ پاره‌وه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، چه‌ند به‌یانامه‌یه‌كیشی‌ پێ‌ بوو، تیایدا داوا كرابوو كه‌س نابێ‌ ملكه‌چ بێ‌ بۆ توركه‌كان، ئه‌و خه‌یره‌دینه‌ له‌لایه‌ن توركه‌كانه‌وه‌ كوژرا»،
دژایه‌تی‌ كردنی‌ توركه‌كان له‌لایه‌ن كورده‌وه‌ ته‌نیا كێشه‌ی‌ ئابووری‌ نه‌بوو، به‌ڵكو له‌م ڕۆژانه‌ كورد له‌ژێر كاریگه‌ری‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ تردا هوشیار بوووه‌وه‌، داوای‌ مافی‌ ره‌وای‌ خۆی‌ و دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ بۆ كورد ده‌كرد، له‌م باره‌یه‌وه‌ (باسیل نیكتین) ده‌ڵێت: له‌وه‌ به‌دواوه‌ ته‌نیا هه‌ر كێشه‌ی‌ ئابووری‌ هۆی‌ ڕاپه‌ڕینه‌كانی‌ كورد نه‌بووه‌، به‌ڵكو هه‌ستی‌ نیشتمان په‌روه‌ریتیش ڕۆڵێكی‌ زۆر كاریگه‌ری‌ بینیوه‌ له‌ ڕاپه‌ڕینی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ كوردا، جه‌ماوه‌ریش چوونه‌ پاڵیان. حكومه‌تی‌ ئیتحاد و ته‌ره‌قی‌ له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌ستی‌ كرد به‌ترساندن و سه‌خله‌ت كردن و گرتنی‌ لاوان و ڕۆشنبیران و سه‌ربه‌خۆیخوازانی‌ كورد. له‌ئاكامی‌ سیاسه‌تی‌ توركه‌ لاوه‌كان و گه‌شه‌سه‌ندنی‌ بیری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كوردی‌، چه‌ندین بزوتنه‌وه‌ و راپه‌رین ڕوویدا.
له‌دوای‌ شۆڕشه‌كه‌ی‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا هه‌تا ده‌ست پێكردنی‌ شه‌ڕی‌ جیهانی‌ له‌ زۆر به‌شی‌ كوردستاندا ڕاپه‌رین و شۆڕشی‌ په‌رته‌وازه‌ و لێك جیاواز سه‌ری‌ هه‌ڵدا، به‌بزوتنه‌وه‌كه‌ی‌ ئه‌مین عالی‌ به‌درخان و مه‌دحه‌ت به‌درخان ده‌ستی‌ پێكردووه‌، ته‌نانه‌ت تاكو سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیست ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌ به‌ربه‌ره‌كانیدا به‌رده‌وام بووه‌، تاكو ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی‌ خوالیخۆشبوو (مه‌لا سه‌لیم)ی‌ سه‌رگه‌وره‌ی‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ ده‌سه‌ڵاتداری‌ ده‌وروپشتی‌ (بدلیس) كه‌مێك پێش یه‌كه‌م جه‌نگی‌ جیهانی‌ به‌بێ‌ په‌رده‌ و به‌ده‌نگێكی‌ به‌رز هاواری‌ كرد داوای‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ كورد ده‌كات و شێلگیرانه‌ بۆ به‌دیهێنانی‌ تێده‌كۆشێ‌. ئیتر ڕاپه‌ڕینێك به‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ مه‌لا سه‌لیم و شێخ شه‌هابه‌دین سه‌ری‌ هه‌ڵدا، له‌ناوچه‌ی‌ بدلیس جه‌ماوه‌رێكی‌ زۆر له‌ده‌وری‌ كۆ بووه‌وه‌ و ڕۆژ به‌ڕۆژ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ په‌ره‌ی‌ ده‌سه‌ند، به‌ڵام به‌هۆی‌ بارودۆخی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ ناوچه‌كه‌ و پێنه‌گه‌یشتنی‌ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ شكستی‌ هێنا و حكومه‌ت هێزێكی‌ گه‌وره‌ی‌ كرده‌ سه‌ری‌ و ماڵ و منداڵیان له‌نێو برد و خۆشی‌ ده‌ستگیر كراو له‌ ئه‌نجامدا مه‌لاسه‌لیم له‌نێو كۆنسولگه‌ری‌ ڕووسدا له‌ توركیا گیرا و به‌به‌رچاوی‌ ڕووسه‌كانه‌وه‌ له‌ سێداره‌ درا.
هه‌موو ئه‌م ڕووداوانه‌ ڕووی‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ ڕووسیا پیشان ده‌ده‌ن و ده‌ریده‌خه‌ن هیچ كات ڕووسیا نه‌ویستووه‌ هاوكاری‌ و پشتیوانی‌ كورد بكات بۆ به‌دیهێنانی‌ مافی‌ ڕه‌وای‌ خۆی‌ و پێكهێنانی‌ قه‌واره‌یه‌كی‌ سیاسی‌ كوردی‌ سه‌ربه‌خۆ، ئه‌گه‌ر هاوكارییه‌كیشی‌ كردبێت ته‌نیا له‌پێناوی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ خۆی‌ بووه‌. بۆیه‌ هه‌رگیز كورد نابێت هێنده‌ له‌ ڕووسیا نزیك بێته‌وه‌ به‌پشت تێكردنی‌ هیوا و ئاواته‌كانی‌ سه‌ر ببڕدرێن.

بۆ ئه‌م نووسینه‌ سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:
1-محه‌مه‌د ڕه‌سوڵ‌ هاوار, كورد و باكوری‌ كوردستان له‌سه‌ره‌تای‌ مێژووه‌وه‌ هه‌تا شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهان، به‌رگی‌ یه‌كه‌م، چاپی‌ دووه‌م، 2006.
2- هه‌ستیار كه‌مال كوردی‌، سیاسه‌تی‌ ڕووسیای‌ قه‌یسه‌ری‌ به‌رامبه‌ر به‌كورد (1850- 1914)، سلێمانی‌، 2011.
3- ن، لازارێف، مێژووی‌ كوردستان، و: وشیار عه‌بدوڵڵا سه‌نگاوی‌، چاپخانه‌ی‌ ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2008.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شه‌هید مسته‌فا خـۆشناو له‌ ببیره‌وه‌ری مه‌لا عه‌بدوڵای بێتواته‌دا

ڕۆژی 19ی حوزه‌یرانی 1947، ڕۆژێكی گرنگ و بایه‌خداره‌ له‌مێژووی خه‌باتی ...