سەرەکی » دۆسێ » موجاهیدینی خەڵقی ئێران و رۆڵی لەسەركوتكردنی راپەڕینی 1991دا

موجاهیدینی خەڵقی ئێران و رۆڵی لەسەركوتكردنی راپەڕینی 1991دا

مۆفەق میراودەلی
1-2
پێشەكی
ڕێكخراوی موجاهیدینی خەڵقی ئێران یەكێكە لەڕێكخراوە ئۆپۆزسیۆنەكانی ئێران، مێژووی سەرهەڵدان و ئایدۆلۆژیاو ڕابردووی شیاوی لێكۆڵینەوەیە، لەچوارچێوەی دیدوبۆچوونی بابەتیانەو لێكۆڵینەوەی زانستیدا، بەحوكمی سەنگ و قورسایی ڕێكخراوەكە لە مەودای سیاسی و ئابووری و پەروەردەی ئەندامانیان، بەدرێژایی مێژووی پێشووی موجاهیدن، بەڵام كارو مەودای لێكۆڵینەوەی ئێمە جگە لە كورتەیەكی مێژووی موجاهید لەسەرەتاوە تا ڕاكردنیان بۆ فەڕەنساو هاتنی ڕێكخراوەكە بۆ عێراق، هیچ بوارێكی دیكەی بەهەند وەرنەگرتووە، تا لە كرۆكی بابەتی لێكۆڵینەوە دوورنەكەوینەوە.
پوختەی لێكۆڵینەوەكە بریتی یە لە (ڕۆڵی موجاهیدینی خەڵقی ئێران لەسەركوتكردنی ڕاپەڕینی 1991)دا، لە ناوچەكانی(كەلار، كفری، دوزخورماتوو، سڵێمان بەگ، كەركوك)، بەپێی مێژووی شەڕەكانی موجاهیدینی خەڵق لەگەڵ هێزی پێشمەرگەو جەماوەری ڕاپەڕیوو، تەواوی زانیارییەكانی ناوەرۆكی لێكۆڵینەوەكە،بە پشت بەستن بە شایەتحاڵ و فەرماندە سەربازییەكانی پێشمەرگە، بیرەوەری كەسانی بەشداربووی ڕاپەڕین، زیندانیانی دەستی موجاهیدین خەڵق پشت ڕاست كراونەتەوە، بەپێی كات و شوێن بەریەككەوتنەكان ڕیزبەندی كراون.
مێژووی موجاهیدینی خەڵقی ئێران لەهەمبەر میللەتی كورد بەگشتی، ڕۆڵیان لەسەركوتكردنی ڕاپەڕینی 1991 بەتایبەتی بابەتێكی گرنگی بواری توێژینەوەیە، هەر لەو سۆنگەیەوە ئەو لێكۆڵینەوەیە ئەنجامدراوە، لەپێناوی زیاتر دەرخستنی ڕۆڵی خراپی موجاهیدن لەهەمبەر ڕاپەڕینی 1991، بەو پێیەی تا ئێستا هیچ باس و بابەتێكی مێژووی بەو «ناونیشان»و بەر فراوانیەی لەبارەوە ئەنجام نەدراوە.

دامەرزاندنی ڕێكخراوی موجاهیدینی خەڵقی ئێران
ڕێكخراوی موجاهیدینی خەڵقی ئێران ساڵی1965 لەلایەن سێ‌ كەس لە ئەندامانی بزووتنەوەی ئازادی ئێران بەناوەكانی 1- محەمەد حەنیف نەژاد 2- سەعید موحسین 3- ئەصغەر بەدیع زادگان دامەزرا، ئەگەرچی چریكەكانی فیدائی خەلق، پێشتر پێشینەی هاوكاریان لەگەڵ حزیی تودە یاخود باڵی ڕادیكاڵی بەرەی نیشتمانی هەبوو، وەلێ‌ موجاهیدین بەگشتی باڵی مەزهەبی بەرەی نیشتمانی و بزووتنەوەی ئازادی ئێران بوون، چالاكی بەرەی نیشتمانی و بزووتنەوەی ئازادی ئەو سێ‌ خوێندكارەی ڕازینەكردبوو، بەم پێیە لەچوارچێوەی ئیتلاعاتی سیاسی لەبەرەی نیشتمانی و ئیتلاعاتی مەزهەبی بزووتنەوەی ئازادی بەدەستهێنرابوو بۆ دامەزراندنی ڕێكخراوەكە دەستی پێ‌ كردو نەخشەی كێشرا (١)، مێژووی سەرهەڵدان و نەشونماكردنی هەموو پارت و ڕێكخراوەكان، بیروڕای جیاجیای لەبارەی كات و دامەزرێنەرانی هەیە، موجاهیدینی خەڵقیش لەوە بەدەرنییە، یەكێك لەسەرچاوەكان دەنووسێت: ناوەندی ڕێكخراوەكە تا ساڵی 1966 سێ‌ كەس بەڕێوەیان دەبرد، محەمەد حەنیف نەژادو سەعید موحسین و عەبدی نیم بین، لەكۆتایی ئەو ساڵە ئەسغەری بەدیع زادگان زیادبوو، ناوەندی ڕێكخراوەكە بوونە چوار كەس(٢) هەرسێ‌ كەسەكە دامەزرێنەرانی سەرەكی ڕێكخراوەكە خوێندكاری زانكۆی تاران بوون: محەمەد حەنیف نەژاد لەساڵی 1939 لە تەورێز لەدایكبووە، ئەندازیاری مەكینەی كشتوكاڵی یە لە خێزانێكی مام ناوەندە، سەعید موحسین ساڵی 1940 لە زنجان لەدایكبووە خوێندنی زانكۆی تەواوكردووە، پسپۆڕە لە بەشی هونەر، عەلی ئەصغەر بەدیع زادگان لە ساڵی 1939 لە ئەصفەهان لەدایكبووەو دەرچووی كیمیایە(٣)، ڕێكخراوەكە لەڕووی ئایدۆلۆژیا ئابووریی ماركسی و تیۆری شۆڕشگێڕی و بنەما تەكنیكیەكانی شەڕی چەكداری و شەهادەی شیعەیان دەخوێند، پۆلیستی نهێنی شا دزەی كردە ناو ڕێكخراوەكە، یەكەم پیلانی پوچەڵكردنەوە، كاتێك ڕێكخراوەكە پیلانی دانابوو، لە ئابی 1971 تۆڕی كارەبای تاران بكاتە ئامانج، نزیكەی نیوەی ئەندامەكانی گیران، سێ‌ لە دامەزرێنەرانی لەسێدارەدران(٤)، ساڵی 1972 مەسعود ڕەجەوی تەنها سەركردەی موجاهیدن بوو ڕژێمی شا لە سێدارەی نەدا، سزای هەتا هەتایی بەسەردا سەپێنرا، لەو ماوەیەی ڕەجەوی لەزیندان دەبێت، موجاهید چالاكی پەلاماردان و سەرشەقامەكان بەشداری دەكەن، تەنانەت كوشتی سەرۆكی پۆلیسی تاران و بەڕێوەبەری زیندانی كۆمیتەو كوشتنی 6 ئەمریكی دەخرێتە ئەستۆی موجاهیدین، لەبەرئەوە ئەمریكا پاش 20 ساڵ موجاهیدینی خەڵقی ئێران دەخاتە لیستی گروپە تیرۆریستیەكان(٥)، بەڵام دەبینین پاش چەندان ساڵ ئەمریكا بەڕەچاوكردنی بەرژەوەندییەكان، ڕێكخراوی موجاهیدینی لە لیستی تیرۆر دەریهێنا.
ڕەجەوی تاكە سەركردەو كەسایەتی سیاسی بەتوانای موجاهیدینی دوابەدوای ئازادبوونی لە كانوونی دووەمی 1979، خۆی لەخومەینی نزیك كردەوە، بەڵام خومەینی ڕێگری لە ڕەجەوی كرد، لەئەنجومەنی دەستەبژێرانی (1979)كورسیەك وەربگرێت، هاوكات ڕێگری كرد ئەندامانی دیكەی موجاهیدین بۆ پەرلەمان خۆیان هەڵبژێرن، تەنانەت نەیهێشت ڕەجەوی لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی (1980)بەشداری بكات(٦)، لێرە بەدواوە تا دێت ناكۆكی موجاهیدین و پارتی كۆماری ئیسلامی پەرەدەستێنێت، بەرەو ئاستی تەقینەوەو ململانێی چەكداری دەڕوات.
ئەوەی لەبارەی كوردەوە شیاوی بایەخ پێدانە، حیزبە كوردییەكانی ڕۆژهەڵات و كورد لە سەرەتادا، كاتێك ڕەجەوی بۆ سەرۆكایەتی خۆی كاندید دەكات، ڕەزامەندی پشتیوانیكردن بەڕەجەوی دەدەن، ئەساسی سیاسەتی پشتیوانی كردن لە ڕەجەوی لە هەڵبژاردنی یەكەم سەرۆك كۆماری ئێراندا، لەسەر ئەوەبوو كە ڕەجەوی بەڵگەنامەیەكی ئیمزاكردبوو، ناوبراو پشتیوانی لە خواستەكانی خەڵكی كورد دەكات، بەبڕوای من پشتیوانی كردنی ئەو كاتی كۆمەڵە لە مەسعود ڕەجەوی سیاسەتێكی هەڵەبووە، ئێمە نەدەبوایە تەنیا لە ڕووی چەند خواستێكی سادەی نەتەوەیی كە ڕەجەوی سەلماندبووی، ناوەرۆكی واقعی موجاهیدین لەبیر بەرینەوە، ئەگەر خومەینی ئامادەبوایە لەگەڵ موجاهیدین بچوكترین سازشێك بكات، ئەوان ئامادەبوون لەسەركوتی خەڵكی كورددا بە بیانووی ئەوەی كە جیایی خوازن، بەشداری بكەن، ئەگەر ئەدەبیاتی ئەوكاتی موجاهیدین بخوێنینەوە، ئەو ڕاستەیەتان بۆ دەردەكەوێ‌(٧)، پشتیوانیكردنی كورد لە ڕەجەوی، لە ئاست ڕای موجاهیدین لەبارەی دۆزی كورد لە ڕۆژهەڵات، باسێكی گشگیرە پێویستە بە شەن و كەوێكی زیاتر هەیە.
دوا بەدوای ڕێگریكردن لە ڕەجەوی و توندبوونی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ پارتی كۆماری ئیسلامی، موجاهیدینی خەڵق هەوڵی تەقاندنەوەی بارەگاو بنكە گرنگ و ستراتیژیەكانی پارتی كۆماری ئیسلامی دەدەن، لە 27/6/1981 بەتەقینەوەی بۆمبێك لە مزگەوتی ئەبازەڕی تاران، ئایەتوڵڵای خامنەیی برینداركرا، ڕۆژی دواتر تەقینەوەیەك لە دەفتەری ناوەندی پارتی كۆماری ئیسلامی ڕویدا 70 یان 72 یاخود 74 كەس لەبەرپرسە باڵاكانی حیزبی و حكومی پارتی ناوبراو كوژرا، لەوانە دكتۆر بەهەشتی دامەزرێنەرانی پارتی كۆماری ئیسلامی و سەرۆكی دیوانعالی وڵات بوو، وێڕای 27 نوێنەری مەجلیسی شورای ئیسلامی، زیاتر لە 10 وەزیرو جێگرەكانیان، هەروەها دوا بەدوای ئەوە زەبرێكی كوشندە دەسرەوێننە پارتی ئیسلامی، هێندەی تر پەیوەندییەكانیان ئاڵۆز دەبێت، كاتێك دوای دوو مانگ لەو ڕووداوە، بینای سەرۆك وەزیران تەقێنرایەوە، دوو لە گەورە بەرپرسانی پارتەكە بەناوەكانی (محەمەد عەلی ڕەجائیی)سەرۆك كۆماری ئێران، (محەمەد جەواد باهونەر)سەرۆك وەزیرانی ئێران كوژران(٨)، چالاكیە سەربازییەكانی موجاهیدینی خەڵق، ئاڵوزبوونی زیاتری دۆخی سیاسی موجاهیدینی خەڵق، هۆكارێك بوو تا سەركردەكانی بەرەو دەرەو وڵات ڕابكەن، لەوانە(بەنی سەدرو مەسعود ڕەجەوی)، تا لەوێوە درێژە بەخەباتی دژ بە پارتی كۆماری ئیسلامی بدەن.

ڕاكردن بۆ فەڕەنسا و دامەزراندنی ئەنجومەنی نەتەوەیی ئێران
ئاڵۆزییەكانی موجاهیدین و پارتی كۆماری ئیسلامی گەیشتە دوا قۆناغ، لە 29ی تەموزی 1981 دا مەسعود ڕەجەوی و بەنی سەدر، بە فڕۆكەیەكی ڕفێنراوی 707ی هێزی ئاسمانی ئێرانی بۆ پاریس ڕایانكرد، لە فەڕەنسا ئەنجومەنی نەتەوەیی ئێران (شورای میللی مقاوەمەت)یان دامەزراند(٩)، لەو سەردەمەوە تا ئێستاش موجاهیدینی خەڵقی ئێران پلەی یەكەمی شورای لەئەستۆگرتووە، ئەمەش سەرەتای سەرهەڵدانی خەباتی سیاسی حیزبێكی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانە، دژی پارتی كۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات، ئەمە لەكاتێكدا زۆربەی حیزبە ئۆپۆزسیۆنەكانی ئێران دوای هێرشەكانی پارتی كۆماری ئیسلامی، زۆرینەی ئەوانە لەناوچە سنورییەكانی ئێران و عێراق گیرسانەوە، دەستیان دایە خەباتی چەكداری و سیاسی لەناوەوەو دەرەوەی ئێران.
لە مانگی ئابەوە تاوەكو كانوونی یەكەمی 1981 ژماریەك حیزب و ڕێكخراو چوونە ناو ئەنجومەنی نەتەوەیی ئێران، ئەوانیش بریتی بوون لەمانەی خوارەوە:
1-ڕێكخراوی موجاهیدینی خەڵقی ئێران.
2-حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران.
3-ئەنجوومەنی یەكگرتووی چەپ بۆ دیموكراسی و سەربەخۆیی.
4-بەرەی دیموكراتیكی نەتەوەیی ئێران.
5-جوڵانەوەی دیموكراتیكی شۆڕشگێری زەحمەتكێشانی (گەیلان و مازندەران).
6-حیزبی كاری ئێران بەسەرۆكایەتی حەمید ڕەزا چیتر.
7-ڕێكخراوی یەكگرتووی ئازادیی كار.
8-یەكێتی مامۆستایانی زانكۆو پەیمانگاكانی وڵات.
9-كۆمەڵەی بەرگری لە دیموكراسی و سەربەخۆی ئێران.
10-ناوەندی یەكگرتووی پیشەوەران.
جگە لەوانەش ژمارەیەك لە كەسایەتی و سیاسەمەتداری گەورە چوونە ناو ئەنجوومەنەكە ئەوانیش بریتی بوون لە: (ئەبولحەسەن بەنی سەدر، ناسر پاكدامەن، كازم باقرزادە، مەنوچەهر هەزار خانی، ئەسغەر ئەدیبی، كەسایەتیەك لەبەر هۆكاری ئەمنی ناوی بەنهێنی هێڵراوەتەوە)، پاشان یەكێتی كۆمۆنیستی ئێران، چریكە فیدائیەكانی خەلق، لە ساڵی (1982)و(1984)هاتنە ناو ئەنجوومەنەوە(١٠)، دەبینین بەشێك لە حیزبە كوردییە ئۆپۆزسیۆنەكانی ڕۆژهەڵات، ڕۆڵ وپێگەی جەماوەری لەناو ئێراندا هەیە، بەهیچ كلۆجێك لە ناو ئەنجوومەن بەدیناكرێن، ئەمەش لێكدانەوەو بەدواداچوونی زۆر هەڵدەگرێت.
حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران لە پاییزی 1982 دەچێتە ناو شورای میللی مقاوەمەت ماوەی 4 ساڵ و چوار مانگ بەردەوام دەبێت، دوای ئەوەی لە ساڵی 1985 حیزبی دیموكرات لەناوچەی ئالانی سەردەشت بە ئاگاداری پێشوەختی موجاهیدینی خەڵق لەگەڵ دەوڵەتی ئێران گفتوگۆدەكەن، پاش ماوەیەك حیزبی دیموكرات هەروەكو مامۆستا عەبدوڵای حەسەن زادە دەڵێ‌: هەم دەریانكردین و هەم خۆمان ڕۆیشتین(١١)، بەڵام جەلیل گادانی لەبارەی بڕیاری شورا بۆ وەلانانی حیزبی دیموكرات وردەكاری زیاتر دەخاتەڕوو: دەڵێ‌ دوای 6 مانگ هەوڵ و تێكۆشان، سەرئەنجام لە كۆبوونەوەی خاكەلێوەی 1986 بەبێ‌ ئەوەی نوێنەری حیزب بانگهێشت بكرێت، ئەندامانی شورا بەتێكڕای دەنگ، بە دەلیلی گفتوگۆ لەگەڵ ڕژێمی خومەینی، كۆتایی بەئەندامێتی حیزب لە شورا هێناو وەلای نا، دوای ئەوەش حیزبی دیموكرات نامەیەكی دورلاپەڕەی بە مەبەستی داوای هاوكاری و ئامادەیی بۆ درێژەدانی هاوكاری لەگەڵ ڕێكخراوی موجاهیدین بۆ بەغدا دەنێرن، وەڵامی نامەكە نەرێنی بووەو ئامادەیی بۆ هیچ چەشنە هاوكاریەكی حیزبی دیموكرات نابێت(12)، ئەوەی تێبینی دەكرێ ڕاو بۆچوونی حیزب و سەركردە سیاسیەكانی ڕۆژهەڵات سەبارەت بەو ئەنجومەنەو موجاهیدینی خەڵق جیاوازە، لەلایەك حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران دەچێتەناو ئەنجومەن، دواتر بە بەیاننامەیەك لە شورا دەردەكرێت، بەهۆكاری گفتوگۆی حیزب لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران، عەبدوڵای موهتەدی لەبارەی نەچوونیان بۆ ناو شورای میللی مقاوەمەت دەلێ‌: ئێمە نەچوینە ناو شورای میللی مقاوەمەتەوە، پێمان وابوو ئەو گەڵاڵەی كە شورای میللی مقاوەمەت بۆ مەسەلەی كورد داینا، حزبی دیموكراتیش پەسندی كرد، گەڵاڵەیەكی خراپ بوو، مافەكانی گەلی كوردی تێدا نەبوو، زۆر نیوە چڵ و ناقیس و بێ‌ ناوەرۆك بوو(13) ، بەڵام سەركردەیەكی دیكەی كۆمەڵە دیدێكی جیاوازی هەیە، ئیبراهیم عەلی زادە ڕاوبۆچوونی وایە: ئەوەی موجاهیدینی خەڵقی ئێران نزیكەی (30)ساڵە وەها حكومەتێكی پێكهێناوە، میدیاكان گاڵتەی پێ‌ دەكەن(١٤)، دەشێ‌ مەسەلەی مافی نەتەوەیی كورد لەدیدی موجاهیدین باس و لێكدانەوەی زیاتر لەخۆبگرێت، چ لەڕابردوو یاخود لە ئێستاو ئایندەدا.

هاتنی ڕێكخراوی موجاهیدینی خەڵقی ئێران بۆ عێراق
مێژووی هاتنی موجاهیدینی خەڵق بۆ عێراق بۆ ساڵی (1986)دەگەڕێتەوە، كاتێ‌ فەڕەنسا بڕیاریدا پەیوەندیەكانی لەگەڵ كۆماری ئیسلامی دەست پێ‌ بكاتەوە، وەك نیشانەی نیازپاكی داوا لە ڕەجەوی و ئەندامانی موجاهید دەكا فەڕەنسا جێبهێڵن، ئەمەش دەرئەنجامی گەورەی بۆ موجاهیدین لێ‌ دەكەوێتەوە(١٥)، لەسەر داوای موجاهیدین سەدام حوسێن سەركردایەتی ڕێكخراوەكە بانگهێشتی عێراق دەكات، موجاهیدین دێنێتە ڕێزی سوپای عێراق و شەڕكردنی لەدژی ئێران پێ‌ قبوڵ دەكات، لەبەرئەوە سەدام پاراستن و تێچوون و چەك و ئۆتۆمبێل و تانك و مەشقی سەربازی بۆ دابینكردن، ژمارەیەك كەمپی لە عێراق بۆ بنیادنان(١٦)، جیاواز لە هەموو حیزب و ڕێكخراوە ئۆپۆزسیۆنەكانی ئێران، بەهەموو شێوەیەك كەوتە پشتیوانی و هاوكاری كردنیان.
ڕێكخراوی موجاهیدینی خەڵقی ئێران هەر لەسەرەتای هاتنی بۆ عێراق، بەتەواوی تێكەڵاو و پاشكۆیەتی ڕژێمی بەعسی وە ئەستۆ گرت، هەروەكو عەبدوڵای موهتەدی دەڵێت: موجاهیدینی خەڵق دەستیان لەگەڵ حكومەتی عێراق تێكەڵاوكرد، بوون بە بەشێك لە دەزگای داپڵۆسێنەرو دەزگای زانیاری و ئیتلاعاتی حكومەتی عێراق، هاوكاری ئەوان، هیچ خەتێكی سووری نەهێشتەوە، زۆر كارێكی هەڵەبوو، بەجۆرێ‌ هیچ سنورێكی نەهێشتەوە(17)، ئەم تێڕوانینەی موهتەدی جێگەی تێڕامانە، بەتەواوی هاوهەڵوێستی موجاهیدو ڕژێمی بەعس دژ بە گەلانی عێراق دەردەخات.
بۆیە لەسەرەتاوە پەیوەندی ڕژێمی بەعسی عێراق و موجاهیدینی خەڵق بەتەواوی دەردەكەوێت، تەنانەت هەندێ‌ نووسەران پێیان وایە: موجاهیدینی خەڵق نە ئۆپۆزسیۆنی ئێرانین نە حزبێكی سیاسی، بەڵكو ئەمانە كۆمەڵێك خەڵكی بەكرێ‌ گیراوی عێراقن (المرتزقە)، بە پارە شەڕ بۆ حكومەتی عێراق دەكەن، چارەنووسی خۆیان بە چارەنووسی ڕژێمەكەی سەدام بەستۆتەوە(18)، لەكاتێكدا حیزبە ئۆپۆسیۆنەكانی دیكەی ئێران، بەئەندازەی موجاهیدین وابەستەو گوێڕایەڵی ڕژێمی بەعس نەبوون، تاوانبارو تۆمەتباری كوشتن و بڕین نین، بە ئەندازەی موجاهیدینیش لە ڕووی ماددی و مەعنەوی هاوكاری نەكراون.
نووسەرێكی دیكە بیروڕای وایە: موجاهیدین رێكخراوێكی سیاسی ماركسی – ئیسلامی توندڕەون، بەدرێژایی شەڕی عێراق – ئێران، پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ ڕژێمی عێراقدا هەبووە، لەڕاپەڕینی گەلانی عێراق چارەنووسی خۆیان بەمانەوەی ڕژێم گرێدا، پشتیوانی توندی ڕژێمی بەعسی بوون، لەناوچەكانی (دووز، كەلار، كفری، خانەقین، جەلەولا) لەپاڵ هێزەكانی ڕژێم هێرشیان دەكرد، بنكەی سەرەكی هێزەی موجاهیدی خەڵق لە بەعقوبەیە مەشقی سەربازی و سیاسی تێدایە، بە نەمانی سەدام لەدەست چوونی عێراق بوو بۆ ئەوان، بۆیە بەتوندی بەرگری لە ڕژێمی بەعس دەكرد(19)، هەربۆیە دەبینین موجاهیدینی خەڵق لە ڕاپەڕینی گەلانی عێراق، چ لە باكوورو چ لە باشووری عێراق، هەموو هێزو توانایەكی سەربازی دژی سەركەوتكردنی (كورد – شیعە)بەكارهێنا.
لەكاتی هێرشەكانی ڕژێمی بەعس بۆسەر كوردستان، موجاهیدینی خەڵقی ئێران دەكەوتنە پێش سوپای داگیركەری كوردستان، شان بەشانی سوپای عێراق كوردیان دەكوشت، چەندین كوردی بێ‌ تاوان بەدەستی ئەمانە شەهید كران، تۆ بڵێ‌ ی ئەندامێكی مجاهید ڕۆژێك لە ڕۆژان، پرسیاری لەسەركردەكانی موجاهیدین نەكردبێت، بڵێ‌ ئێمە لەپێناوی چیدا دوژمنایەتی گەلی كورد بكەین باشووری كوردستان، ئەم كارەی موجاهیدین لاپەڕەیەكی ڕەشیان كردەوە، لە نێوان كوردی باشوورو موجاهیدینی خەڵقی ئێران، بەشێوەیەك بۆ هەتا هەتایە كورد نەفرەتیان لێبكات(20)، هەروەكو چۆن بەشێكی زۆری كتێبە مێژووییەكان، لەبارەی ڕاپەڕین و كۆڕەوی (1991)باس لە ڕۆڵی خراپی موجاهیدینی خەڵق دەكەن.
سەرچاوەیەكی دیكەش ئاماژە بۆ ئەو ڕاستییە دەكات، كە موجاهیدینی خەڵق لە ڕاپەڕینەكانی شیعەو كورد ساڵی (1991)بێ‌ بەزەییانە بەشداری سەركەوتكردنی بوون، بەڵام موجاهیدین بەرگری لە خۆیان دەكەن، لەوبارەوە دەڵێن لەلایەن هێزە هاوبەشەكانی كوردو و ئێران هێرشیان كراوەتە سەر، تەنانەت موجاهید بەرگری لەخۆشی نەكردووە، بەڵام ئەو ڕاپۆرتە هەواڵانەی كە لە مریەم ڕەجەوی لەكاتی هاندانی ئەندامەكانیان گواستیانەوە»بە تانكەكانتان كوردەكان بكەنەژێرو فیشەكەكانتان بۆ پاسدارانی ئێرانی ڕابگرن»(21) بەتەواوی ڕووی ڕاستەقینەی موجاهیدینی خەڵق دەردەخات، لەهەموو ناوچەكانی (دوز، سلێمان بەگ، كفری، كەلار، كەركوك)تەنانەت دەوترێ‌ لە كۆڕەو لەشارەكانی سلێمانی و كۆیە موجاهیدین بەشداربوون.

موجاهید لەڕۆژهەڵاتەوە بۆ باشووری كوردستان
ساڵی 1982 ئەندامانی موجاهیدینی خەڵق لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەگیرسێنەوە، شانبەشانی حیزبەسیاسیەكانی ڕۆژهەڵات بنكەو بارەگا دادەنێن، مامەڵەو هەڵوێستی خەڵك و جەماوەر لە موجاهید مرۆڤدۆستانە دەبێت، هەرچەندە دەگوترێ‌ كوردی ڕۆژهەڵات لە حەوانەوەی موجاهید نیگەران بوون، بەڵام مامۆستا عەبدوڵای حەسەن زادە ڕای وایە: ڕەنگە كەسانێ‌ لە خەڵكی كوردستان بە بوونی موجاهید لە كوردستان خوشحاڵ نەبووبن، بەڵام ئێمە جوڵایەكمان دژی بوونی موجاهیدن لەكوردستان نەدیت، بۆ خەڵكی كوردستان بارگران نەبوون(٢٢).
جەمال شێخ نوری لەو بارەوە نووسیویەتی: ماوەی چەند ساڵێ‌ لەهەموو ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بارەگایان دامەزراند، ئازادانە چالاكی سیاسی و سەربازی خۆیان ئەنجام دەدا، لەلایەن خەڵكی كوردستانی ڕۆژهەڵاتەوە هاوكاری دەكران، لەهیچ ڕوویەكەوە موجاهید ڕێگەی لێ‌ نەگیرا، كاتێ‌ دەوڵەتی ئێران هێرشی بۆ كوردستان كرد، زۆربەی ناوچەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵاتی گرتەوە، موجاهیدینی ئێران بارەگاكانیان بۆ باشووری كوردستان گواستەوە، بەهەمان شێوە بارەگایان لەناوچەكانی كوردستان كردەوە، بە ئازادی بەبێ‌ ئەوەی هیچ سانسۆرێكیان لەسەر بێت هاتووچۆیان دەكرد، سەرەڕای ئەمەش كەوتنە سیخوڕی بۆ ڕژێمی عێراق، ڕۆژانە زانیاریان لەسەر بارەگاو بنكەو هێزی پێشمەرگەی یەكێتی كۆدەكردەوەو بە حكومەتی عێراق دەدرا، دوا بەدوایی ئەوەی موجاهیدینی خەڵق كوردستانی باشووری بەجێهێشت، چوونە ژێر قەڵەمڕەوی عێراقەوە كەوتنە دوژمنایەتی گەلی كورد، بێ‌ لەبەرچاو گرتنی ئەوەی كە ساڵانێك لە كوردستان پەنادراون، لەلایەن خەڵكی كوردەوە خزمەت كراون(23)، ڕەفتارو هەڵوێستی دوژمنكارانەی موجاهیدین دژی كورد بێ‌ سنوورە، ئەمەش لە ڕاپەڕینی (1991)بەتەواوی دەردەكەوێت، كاتێك هێزەكانی موجاهید شانبەشانی ڕژێمی بەعس كەوتنە سەركەوتكردنی ڕاپەڕین.

هێرشی موجاهیدینی خەڵق بۆ سەر شاری كەلار(24)
تا بەهاری 1991 و ڕاپەڕین بارێكی پڕ لە ترس و تۆقین و دڵە راوكێ‌ و خەم و پەژارە باڵی بەسەر ناوچەكەدا كێشابوو، هەر كە ڕاپەڕین دەستی پێكرد، خەڵكی گەرمیان و هێزی پێشمەرگە هەڵیانكوتایە سەر دام و دەزگاكانی بەعس، لەماوەیەكی كەمدا( باوەنور، كەلار، كفری، دوز خورماتوو) ئازادكران(25)، هەرچەندە كەلار لە ناوەندی دەسەڵاتی بەعس نزیكە، لەگەڵ ئەوەشدا لە بەرواری (9/3/1991)لە دەزگا سەركوتكەرو داپڵۆسێنەرەكانی بەعسی پاك دەكرێتەوە، لەكاتێكدا كەلار نزیكترین شارە لە ناوەڕاستی عێراقەوە، تەنها چوار رۆژ دوای دەستپێكردنی ڕاپەڕین كەلار ڕزگاردەكرێت، دوا بەدوای ئەوەش ڕۆڵی كاریگەری لە رزگاركردنی شارەكانی (خانەقین، دوز، كوڵەجۆ)دەبینێت، دوا بەدوای ڕزگاركردنی شارەكە، پێشمەرگە بە پشتیوانی جەماوەر پەلاماری جەلەولا دەدات، كە گەورەترین سەبازگەی سوپای عێراقی لێ‌ بووە(26). سەربازگەی جەلەولا لەگەڵ بچووكی شارەكە بەراورد ناكرێت، حكومەتی عێراق گرنگی زۆری بە جەلەولاداوە، تەنانەت ئاماژە بەوە دەكرێت ڕژێم فەیلەقی سەربازی لێ‌ جێگیركردووە.
یەكێك لە پشتیوانی و هۆكارە گرنگەكانی ڕژێمی بەعس، بەهاوكاری تەواوی نۆكەرەكانی بەناوی (موجاهیدینی خەڵق)هێرشی كردە سەر شاری كەلار، بەمەبەستی دووبارە داگیركردنەوەی شار، ئەو ڕۆژە كارەساتێكی گەورەو زیانێكی بێ‌ ئەندازە لە شاری كەلار دەخوڵقێنن، كارەساتی ڕۆژی (25/3/1991)بەدەستی سەرەكی مجاهیدینی خەڵق ئەنجام دراوە، بەشێوەیەك لە هێرشەكەی موجاهیدین بۆ سەر كەلار زیاتر لە (27) هاوڵاتی (ژن و منداڵ و پیرەمێرد) شەهید دەكرێت(27)، پێشمەرگەو جەماوەری ڕاپەڕی و لە كاتی پەلاماردانی موجاهیدین بۆناو شار بەهاوكاری هێزەكانی «یەكێتی نیشتمانی كوردستان» بەرگریەكی قارەمانانە دەكەن، لەو بەرگریەدا دووتانك دەسوتێنن و چەندین (موجاهیدینی خەڵق)یش دەكوژرێن و هێرشەكە تێك دەشكێنرێت، سەركەوتنێكی گەورە بۆ خەڵكی دەڤەری كەلار تۆمار دەكەن(28)، بەڵام بەگوێرەی سەرچاوەیەكی دیكە ئاماژە بە بەشداریكردنی هێزەكانی بزووتنەوەی ئیسلامی دەكرێت، لەو ڕۆژەدا سێ‌ كەس لە وانیش شەهید دەبەن.
مەحمود سەنگاوی پێشمەرگەی دێرین و فەرماندەی پێشمەرگە لەبارەی هێرشی موجاهیدین و شەڕی كەلار، كە ناوبراو یەكێكە لە شایەتحاڵ و بەشداربوانی شەڕەكانی ڕزگاركردنی گەرمیان، لەچەند ناوچەیەیەكی جیاجیای كەلارو كفری دژی موجاهیدینی خەڵق بەشداری شەڕەكانی كردووە، نووسیویەتی: هێزەكانی موجاهیدین پەلاماری كەلاریشیان دا، تانكەكان تۆپێك دەنێنە قەڵای شێروانەو هەندێكی دەڕوخێنن، كاتێك ئێمە گەیشتینە بان ئاسیا، زانیمان هێزەكانی موجاهیدین گەیشتوونەتە ناو كەلار، پێشمەرگە ڕووبەڕویان بۆتەوە، هێزی دوژمنی تێك شكێنراوە، چەند دەبابەیەك سوتێنراوە، كۆمەڵێك چەكداری دوژمن كوژراوە، ئەوانەشی مابوونەوە بە پەلەپڕوزێ‌ دەرباز بوو بوون، هەرچەندە ئەو هێرشە بۆ ئێمە زۆر خراپ بوو، لەو ناوچەیەی بەدەستمانەوە بوو هەڵكەندراین و شەهیدی زۆرماندا، بەڵام لە هەمان كاتدا تەمبێكردنێكی باشیش بوو بۆ موجاهیدین و لووت شكاندنیان(29). بەڵام سەرچاوەیەكی دیكە بەشێوازێكی دیكە باس لە تاكتیكی سەربازی موجاهیدین دەكات، كە چۆن بە جل و بەرگی پێشمەرگە هاتونەتە ناوشار، بەشێوەیەك: «بۆ بەرپەرچدانەوەی دوژمن جەماوەری ناوچەكە، هێزی پێشمەرگە پەلامارێكی گەورەیان دان، تاوەكو ژن و منداڵ سەركەوتنە سەر تانك و زریپۆشەكان، یەك بەیەك لەناوەڕاستی شاردا سوتێنران، لەنێو تانك و زریپۆشەكاندا، ئەوكاتەی هێزی دوژمن دێتە ناو شاری كەلار، «محەمەد پەژار» لەبەردەم نەخۆشخانەی كەلاردا دەبێت، بۆ هاوكاریكردنی بریندارو ئاگاداری كارەساتەكە، یەكێك لە زریپۆشەكان ڕوو دەكاتە نەخۆشخانەكە، محەمەد پەژارو دكتۆرەكان و سەلارو لەلایلا پێكەوە شەهید دەكات، دوژمن زۆر كوێرانە بەدۆشكەو گوللە تۆپ وەك باران شار بۆردومان دەكات، موجاهیدەكان لەنێو ئاپۆرەی جەماوەردا، گیریان خوارد نەیاندەزانی چی بكەن، كاتێ‌ زانیان شاریان بۆ داگیر ناكرێ‌ ویستیان ڕابكەن، ئەوانیش ژن و منداڵ و پێشمەرگە ڕێگەیان پێ‌ گرتن، بەشێوازێ‌ تیرۆریستەكان هاتنە نێو شار، پۆشاكی (پێشمەرگە)یان پۆشیبوو، سەرەتا خۆیان وا پیشان ئەدا كە هاوكاری هێزی پێشمەرگەن، بۆیە بە هاتنە نێو شار جەماوەر وای دەزانی تانك و زریپۆشەكان دەستكەوتی هێزی (پێشمەرگە)ن، دوای دەستڕێژكردن دەركەوت كە سەر بە ڕژێم و نۆكەرەكانیانن هەموو تانك و زرێپۆشەكان سووتێنران، زیاتر لە سیانزە لە بەكرێگیراوانی ڕژێمی بەعس (موجاهیدینی خەڵقی ئێران)، بوونە (ڕەشی ڕەش)لە نێو تانكەكاندا.
ئەم كارەساتە بەڕووداوێكی گەورەو گرنگ ناودەبرێت لەسەر زاری خەڵكی ناوچەكە، ئەنجامدانی ئەم تاوانەش لە ئەستۆی منافقین و ڕژێمی بەعسدایە، ئەم سەرە قەڵەمەی كە لەبارەی مێژووی ئەم ڕێكخراوە خرانە بەردەست، مەبەست لەوەیە كە بزانرێ‌ خوێنی چەندان ڕۆڵەی كورد بەبێ‌ تاوان بە دەستی موجاهیدینی خەڵق ڕژاوە(30)، هەرچەندە تا ئێستاش بەتەواوی زانیاری ووردی شەهیدو بریندارو زیانەكانی نەزانراوە.
بەڵام سەرچاوەیەكی دیكە كۆمەڵێك زانیاری دیكە دەخاتە پاڵ پیلان و هێرشی موجاهیدینی خەڵق بۆسەر شاری كەلار، ئەویش لەوبارەوە نووسیویەتی: ڕژێم بەرگری نەماو سەغڵەت بوو، ناچار پەنای بردە بەر هێزەكانی موجاهیدینی خەڵقی ئێران، ویستی لەناكاو پەلاماری كەلار بدات، بۆ ئەوەش تەواوی هێزەكانی موجاهیدینی خەڵقی هێنایە ناوچەكە، وێنەی سەركردە كوردەكانی لەتانك و مودەڕەعەكان دا، لەسەرەتادا نەزانرا هێزی دوژمنە ڕێگەی پێدرا، نیوەی شاری تێپەڕاند، بەڵام زوو پیلانی موجاهیدین ئاشكرابوو، هێزی پێشمەرگە لە شەڕێكی قورسدا، ڕوبەرووی هێزەكانی موجاهیدینی خەڵق و ڕژێم بوونەوە، شەڕی كەلار بە شكستنی هێزەكانی موجاهیدینی خەڵق كۆتایی هات، وێڕای تەرمی كوژراوەكان، چەند تانك و زریپۆشێك بە سوتاوی بەجێمان، زریپۆشی جۆری (T72)ی ڕووسی گیرا، ئەو زریپۆشە ئەحمەد سەیفوڵڵای پێشمەرگەیەكی بزووتنەوەی ئیسلامی هێنایە بارەگای بزووتنەوە(٣١)، كەواتە هەموو سەرچاوەكان كۆكن لەبارەی كات و شوێن و گێڕانەوەی كۆمەڵكوژی كەلار.

شەهیدانی كەلار لە هێرشی موجاهیدنی خەڵق

هێرشی موجاهیدینی خەڵق بۆ سەر شاری كەلار لە (25/3/1991) زیانی گیانی و ماددی زۆری لێكەوتۆتەوە، ژمارەیەك (دكتۆر، پێشمەرگە، هاوڵاتی، منداڵ)شەهیدبوون، بێجگە لەوەش شەهیدبوونی شاعیرو ڕۆژنامەنووس «محەمەد پەژار»، زیانێكی ڕووناكبیری دیكەیە بۆ شاری كەلار، تا ئێستا ئەوەی زانراوە لە ڕۆژی هێرشی موجاهید چەند كەس شەهیدو برینداربوون، بەشێك لە شەهیدەكان ئەوانەن (محەمەد پەژار -محەمەد حەسەن حەمید)، سەلار محەمەد ئەمین میرزا غەفور، د. چعی فازڵ فرهود، لیلی فازڵ فرهود، د. جوان مەعصوم، عەدالەت جەبار حسێن، فاتیح مجید أبراهیم قەرەبڵاخی، كەریم عەبدولڕەحمان گردەگۆزینە، جەمال محەمەد فەتاح قەڕەبڵاخی(٣٢)، عەلی حەسەن عەبدولرەحمان، سەرتیپ حەسەن، عەبدوڵڵا باوەنووری(٣٣) بێ‌ گومان دەبێ‌ ژمارەی شەهیدەكان زیاتربێت، بەڵام ئەوەی تا ئێستا مەیدانی و تیۆری بەردەست كەوتوون، تەنها ئەوانەن لەسەرەوە باسكران.

پەراوێزەکان

١-دكتر عزت اللە نوژی، تاریخ احزاب سیاسی در ایران، چاپ دوم، انتشارات نوید شیراز، 1387، ل171.
٢-شەریف عەلی (هەژاری)، موجاهیدینی خەلق و هەڵوێستی بەرانبەر بەنەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان (1964-1994)، چاپی یەكەم، چاپخانەی سیمان، سلێمانی، 2008، ل32.
٣-دكتر عزت اللە نوژی، مصدر سابق، ل172.
4-جێرمیا گۆلكا، لیدیا هەنسڵ، ئیلیزابێس وێڵك، جودیس لارسن، موجاهیدینی خەڵق لەعێراق گرێكوێرەی سیاسەت، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: لەیلا حەمید، چاپی یەكەم، چاپخانەی ئاراس، هەولێر، 2011، ل58-59.
5-یودیت نیورینك، شەهیدانی وێل، وەرگێڕانی: لیژنەیەك لەدەزگای ئاراس، چاپی دووەم، لەچاپكراوەكانی دەزگای ئاراس، هەولێر، 2010، ل28-29.
6-جێرمیا گۆلكا، لیدیا هەنسڵ، ئیلیزابێس وێڵك، جودیس لارسن، سەرچاوەی پێشوو، ل60.
7-بەهمەن سەعیدی، سێ‌ ساڵ لەگەڵ ئیبراهیم عەلیزادە سكرتێری كۆمەڵە (دیدارێكی تایبەت بە مێژووی سی ساڵەی كۆمەڵەو كوردستانی ئێران و بزووتنەوەی چەپ)، بەرگی دووەم، چاپی سێیەم، ئینتیشاراتی ناوەندی كۆمەڵە، كوردستان، 2012، ل546.
8-شەریف عەلی (هەژاری)، سەرچاوەی پێشوو، ل112.
9-جێرمیا گۆلكا، لیدیا هەنسڵ، ئیلیزابێس وێڵك، جودیس لارسن، سەرچاوەی پێشوو، ل61-62.
10-شەریف عەلی (هەژاری)، ل116-117.
11-هەیاس كاردۆ، ئەزموونی خەبات (ئاوڕێك لەژیان و خەباتی عەبدوڵڵا حەسەن زادە)، چاپی یەكەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر، 2011، ل334-344.
12-جەلیل گادانی، پەنجا ساڵ خەبات (كورتە مێژوویەكی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران)، بەرگی یەكەم، چاپی دووەم، دەزگای توێژینەوەو بڵاوكردنەوەی موكریانی، زنجیرە 270، چاپخانەی خانی، دهۆك، 2008، ل357.
13-بەهمەن سەعیدی، 5ساڵ لەگەڵ عەبدوڵڵای موهتەدی (سكرتێری كۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتكێشانی كوردستانی ئێران)، 2010، ل209.
14-بەهمەن سەعیدی، سێ‌ ساڵ لەگەڵ ئیبراهیم عەلیزادە سكرتێری كۆمەڵە (دیدارێكی تایبەت بە مێژووی سی ساڵەی كۆمەڵەو كوردستانی ئێران و بزووتنەوەی چەپ)، بەرگی دووەم، چاپی سێیەم، سەرچاوەی پێشوو، ل583.
15-یودیت نیورینك، شەهیدانی وێل، سەرچاوەی پێشوو، ل50.
16-جێرمیا گۆلكا، لیدیا هەنسڵ، ئیلیزابێس وێڵك، جودیس لارسن، سەرچاوەی پێشوو، ل7.
17-بەهمەن سەعیدی، 5ساڵ لەگەڵ عەبدوڵڵای موهتەدی (سكرتێری كۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتكێشانی كوردستانی ئێران)، 2010، ل194.
18-جەمال شێخ نووری، وێرانكاری و تاوانەكانی بەعس لە بیرەوەرییەكانمدا، چاپی یەكەم،چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، 2005، ل184.
19-عەبدولرەزاق مەزرنگ، راپەڕین و بەهاری ئازادی، چاپخانەی رەنج، سلێمانی، 2004، ل128.
20-جەمال شێخ نووری، سەرچاوەی پێشوو، ل184-185.
21-جێرمیا گۆلكا، لیدیا هەنسڵ، ئیلیزابێس وێڵك، جودیس لارسن، سەرچاوەی پێشوو، ل66.
22-هەیاس كاردۆ، ئەزموونی خەبات (ئاوڕێك لەژیان و خەباتی عەبدوڵڵا حەسەن زادە)، سەرچاوەی پێشوو، ل337.
٢٣-جەمال شێخ نووری، سەرچاوەی پێشوو، ل184.
كەلار: دەكەوێتە باشووری ڕۆئاوای شاری سلێمانی، بەدووری (150كم).
24-كەلار بەپێی مەرسومێكی كۆماری لە ساڵی (1970)كراوە بەقەزا، ڕووبەرەكەشی (2111كم2)یە، ڕێژەی (4،13%)ی كۆی ڕووبەری سلێمانی پێكدێنێت، سەرچاوە: رزگار حاجی حەمید، كەلار (مێژوویەكی دێرین و جوگرافیای شارێكی زیندوو)1970-2012، چاپی یەكەم، چاپخانەی یاد، 2015، ل175.
25-محەمەد شاكەلی، گەرمیان رابردووی نزیك و ئایندە (لێكۆڵینەوەیەكی مێژوویی جوگرافیی سیاسییە)، پێداچوونەوەی دلێر میرزا، چاپخانەی كارۆ، 2003، ل104-105.
26-رزگار حاجی حەمید، سەرچاوەی پێشوو، ل98-99.
27-سەركۆ محەمەد ڕۆستەم، پەژاری شیعر گوڵ، چاپی یەكەم، چاپخانەو ئۆفسێتی ئاسا، تشرینی یەكەمی 2001، ل30-31.
28-سوارە حەسەن باجەلان، مێژووی كەلار، چاپی یەكەم، چاپخانەی چوارچرا، سلێمانی، 2011، ل102.
29-مەحمود سەنگاوی، بیرەوەرییەكانی سەنگاوی، چاپخانەی تیشك، سلێمانی، 2004، ل527.
30-سەركۆ محەمەد ڕۆستەم، سەرچاوەی پێشوو، ل32-33.
31-شەریف وەرزێر، راپەرین و سەروەریی (باسێك لەڕاپەڕینی جەماوەریی ئازاری 1991 و رۆڵی بزاڤی ئیسلامیی كوردستان)، چاپی یەكەم، چاپخانەی شڤان، لە بڵاوكراوەكانی رۆژنامەی كۆمەڵ، سلێمانی، 2010، ل223.
32-سەركۆ محەمەد ڕۆستەم، سەرچاوەی پێشوو ل31، دیداری مەیدانی: دكتۆر محەمەد ئەمین میرزا غەفوور، كەلار(باوكی شەهیدو شایەتحاڵ)، (1/6/2016)، هەروەها بڕوانە: ئەحمەد باوەڕ، دیوانی شەهید محەمەد پەژار 1954-1991، چاپی دووەم، چاپخانەی كارۆ، 2014، ل42.
33-شەریف وەرزێر، راپەرین و سەروەریی (باسێك لەڕاپەڕینی جەماوەریی ئازاری 1991 و رۆڵی بزاڤی ئیسلامیی كوردستان)، سەرچاوەی پێشوو، ل138.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ناوچه‌ی‌ پشده‌ر له‌ سه‌رده‌می‌ میرنشینی‌ هه‌زبانی‌ دا

(1029-1132ز) عومه‌ر ئیسماعیل مارف جگه‌ له‌وه‌ی‌ هه‌زبانیه‌كان هۆزێكی‌ گه‌وره‌ی‌ كورد ...