یەكێتی دەتوانێت نوێنەرایەتیی هەرێم بكات لە بەغدا، چونكە پەیوەندیی لەگەڵ هەموو لایەنە عیراقییەكاندا پتەوە – knwe.org
سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » یەكێتی دەتوانێت نوێنەرایەتیی هەرێم بكات لە بەغدا، چونكە پەیوەندیی لەگەڵ هەموو لایەنە عیراقییەكاندا پتەوە

د.لەتیف رەشید سەنگی كورد لە قۆناغە جیاجیاكانی دوای 2003 هەڵدەسەنگێنێت

یەكێتی دەتوانێت نوێنەرایەتیی هەرێم بكات لە بەغدا، چونكە پەیوەندیی لەگەڵ هەموو لایەنە عیراقییەكاندا پتەوە

لە چوارچێوەی چالاكییەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ-دا، رۆژی پێنجشەممەی رابردوو 10/5/2018و لە سەعات سێیی پاشنیوەڕۆ كۆڕێكی بۆ د. لەتیف رەشید وەزیری پێشووتری سەرچاوەكانی ئاوی عیراق و راوێژكاری پێشكەوتووی سەرۆك كۆماری عیراق رێكخست.
لەو كۆڕەدا كە لەژێر ناونیشانی «هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق و كورد لە ئایندەی پرۆسەی سیاسیدا» بەڕێوەچوو، ئاماژەی بە رۆڵ ‌و سەنگی داهاتووی كوردو نوێنەرەكانی كرد لە سەر بنەمای ئەو دەنگانەی بەدەستی دەهێنێت ‌و ئەو ئاڵوگۆڕەدا كە لە نەخشەی سیاسیی عیراقدا دێتە ئاراوە.

سەرەتا مستەفا ساڵح كەریم وەك بەڕێوەبەری كۆڕەكە بەخێرهاتنی هەموولایەكی كرد‌و پوختەیەكی لە ژیانی خوێندن ‌و رێكخراوەییی ‌و سیاسی ‌و تاراوگەی د. لەتیف ‌و بابەتی كۆڕەكەیی بۆ ئامادەبووان روونكردەوە.
پاشان د. لەتیف رەشید دەستیكرد بە بابەتەكەی ‌و وتی: سەرەتا دەمەوێت بەرچاو روونی ‌و وێنایەكی رەوشی ئێستای كوردتان بدەمێ لە بەغدا‌و روونیكردەوە كە دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە دۆخی ئەمنیی بەغدا بەشێوەیەكی بەرچاو باشبووە، بەراورد بە رابردوو. هەروەك ئاماژەی بەوەدا كە تۆمەتباركردنی یەكتریی لەنێوان لایەنە عیراقییەكاندا زۆرە، چونكە بێگومان داگیركردنی نزیكەی سێ یەكی عیراق لەلایەن داعشەوە لە 2014 كاریگەرییەكی زۆری هەبوو لەسەر حكومەتی عیراق ‌و هێزە ئەمنییەكان ‌و خەڵكیش بەگشتی، بۆیە ئێستا پرسیاری هەندێك لە لایەنەكان ئەوەیە كە ئەو دۆخە بۆ وای لێهات ‌و چۆن چاك بووەوە؟
لەوبارەیەشەوە روونیكردەوە كە پێویستە سەرەتا باس لە لایەنە پۆزەتیڤەكان بكەین ‌و دواتریش ئاماژە بە لایەنە نێگەتیڤەكان بدەین، بۆ نموونە لە لایەنە پۆزەتیڤەكانی ئەوەیە كە دۆخی ئەمنی باشترە، خەڵك بە ئازادانە دێتە دەرەوە تا شەو درەنگ، هەڵمەتێكی ئاوەدانی بیناكردنەوەو كارو كاسپی دەستی پێكردووەتەوە، لەڕووی ئازادیی حزبی ‌و میدیایی و هەڵبژاردن عیراق بەراورد بە وڵاتانی دەوروبەر لە هەموویان باشترە، بەتایبەتی كە ئەوە لەدەرەوەش بەر گوێم كەوتووە، هەموو كاتێك هەڵبژاردن لەكاتی دیاریكراوی خۆیدا كراوە سەرەڕای تێبینی لەسەر هەڵبژاردنەكان ‌و كۆمسیۆن ‌و یاسای هەڵبژاردن، بەڵام هێشتا ئەنجامدانی لەوادەی خۆیدا یەكێكە لە خاڵە پۆزەتیڤەكان، كە بەراورد بەوەی خۆمان زۆر باشترە لەكاتێكدا ئێمە بۆ ماوەی دوو ساڵ پەرلەمانی كوردستانمان پەكخست لەئەنجامی ململانێی سیاسیدا، بەڵام لەوێ سەرەڕای بوونی ململانێش، تا ئەم چەند رۆژەی دوایی پەرلەمانی عیراق هەر لەكاردا بوو. هەروەك ژمارەی ئەو لیست ‌و هاوپەیمانێتی ‌و قەوارەو حزب ‌و كەسایەتییانەی ئاشكراكرد كە لەم هەڵبژاردنەی 12ی مانگدا بەشداربوون.


لەبارەی خاڵە نێگەتیڤەكانیشەوە رایگەیاند: كە یەكێك لە خاڵە لاوازەكانی هەموو حزب و لیست ‌و قەوارەكان ئەوەیە كە هێشتا هیچ لایەنێك نەیوتووە ئەم ئەجێندایە جێبەجێ دەكەم، هەموویان هەر باسی سەروەریی‌و دەستكەوتەكانی رابردوویان دەكەن.
وتیشی: هەندێك كێشە هەن لە عیراقدا كە لەماوەی رابردوودا چاك نەكراون ‌و هەروەكو خۆیان ماونەتەوەو هەنگاویش نەنراوە بۆ چارەسەركردنیان، بۆنموونە لەوڵاتاندا گرفت ئەوەیە كە دەوڵەت نەتوانیت بەرامبەر كارەساتە سروشتییەكان بووەستێتەوە وەك بومەلەرزەو لافاوو و شتی تر، بەڵام عیراق بەهۆی بوونی دەرامەتێكی زۆرەوە دەتوانێت رووبەڕووی هەموو ئەمانە بووەستێتەوە، بەڵام بەرنامە نییە بۆ چۆنێتی رووبەڕووبوونەوەیان، بۆنموونە لەرووی كشتوكاڵەوە، من بەپێی پسپۆڕییەكەی خۆم، ئەو ئاوەی لە ئوردندا هەیە بۆ ساڵێك، هێندەی نۆ رۆژی ئاوی عیراقە، بەڵام هێشتا بەروبوومی كشتوكاڵی لە ئوردنەوە هاوردە دەكرێت بۆ عیراق، دەشڵێت چەندین كێشەی دیكە هەن كە من بۆخۆم هیچ هەوڵێك نابینم بۆ چارەسەری ریشەیی، كێشەكانیش لەسەر بنەمای تاكە كەسی، یان حزبیی دیاریكراو، یاخود لەسەر بنەمای تایفی دروستبوون. یاخود زۆر كەس قسە لەسەر دەستێوەردانی دەرەكی دەكەن، بەڵام بەبڕوای من ئەوەش هۆكارەكەی خودی عیراقییەكانن، چونكە دەرفەتیان بۆ ئەوە رەخساندووە.
لایەنێكی دیكەی نێگەتیڤ ئەوەیە كە ئینتیما بە عیراقیبوونەوە وەك نیشتمان زۆر لاوازە، كە ئەمە كێشەی سەرەكیی مانەوەی حكومەتەكان ‌و دامەزراوەكانیانە بە بێهێزیی ‌و بێ دەسەڵاتی. ئەم بێ دەسەڵاتی ‌و هەستە نانیشتمانیی ‌و لایەنگیرییە بۆ تایفە‌و تاكەكەس، وایكردووە كە گەندەڵییەكی زۆر لەعیراقدا بڵاوبووەتەوە.
بەشێكی دیكە بە هەدەردانی پارەو دەرامەتی عیراقە، لەكاتێكدا نزیكەی پێنج شەش هەزار كارگە لەعیراقدا پەكخراوە، بەڵام حكومەت هەر پارەو كرێش دەدات بە كرێكارو كارمەندەكانی، ئەوەش دەمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی كە سەركردایەتییەكی داناو بەتەگبیر لە عیراقدا نییە، چونكە ئەو كەموكوڕییانە بە دروشم ‌و بەرنامەی هەڵبژاردنی حزبی چارەسەر ناكرێت، هێندەی پەیوەستە بەوەی كۆمەڵێك شارەزاو پسپۆر لە بوارە جیاجیاكاندا قسەی خۆیان بكەن‌و رێوشوێنی زانستی ‌و پراكتیكی دابنێن.
د. لەتیف رەشید لە تەوەرێكی دیكەی باسەكەیدا هاتە سەر باسی قانونی نەوت ‌و غاز كە تائێستا جێبەجێ نەبووەو وتی: لەوبارەیەوە هەردوو حكومەتی عیراقیش ‌و هەرێمیش كەمتەرخەمن‌و هیچ لایەكیان نەیانوست ئەمە بەتەواوەتی جێبەجێ بكرێت. ئەگەرنا لە ساڵی 2007 پێشنیازێكمان خستەڕوو، هەندێك هەمواركاریی تێداكرا، بەڵام هیچ كام لە بەغدا‌و هەرێم لەبەرژەوەندییان نەبوو، وازیان لێهێنا، بۆیە تا ئەو قانونە جێبەجێ نەكرێت، كێشەی نێوان هەرێم ‌و بەغدا چارەسەر نابێت.
وتیشی: داوام لەو پەرلەمانتارانەی یەكێتییە بەتایبەتی كە بۆ ئەم خولە دەچنە بەغدا پێداگریی لەسەر دەركردن ‌و جێبەجێكردنی ئەم یاسایە بكەن.
پاشان هاتە سەر مەسەلەی ناوچە دابڕێنراوەكان ‌و جێبەجێ نەكردنی مادەی 140، وتیشی یەكێك لە بڕگەكانی ئەو ماددەیە سەرژمێرییە كە ئەركی وەزارەتی پلاندانانی عیراق بووەو دوو خولیش بەدەست كوردەوە بووە خولێك د. بەرهەم ساڵح ‌و جارێك بەدەست عەلی بابانەوە كە دەبوو ئەو بڕگەیە جێبەجێ بكرایە، كە من بۆخۆم هەفتانە پێم وتوون كە ئەو سەرژمێرییە بكرێت تا مادەی 140 جێبەجێ بكرێت، تەنانەت عەلی بابان تا شەش هەفتە پێش ئەو وادەیەی دیاریكرابوو هەموو پارەو پێداویستییەكانیشی بۆ تەرخان كرابوو، بەڵام سەفەرێكی كەركوكی كردو گەڕایەوە بەغدا‌و وتی ناكرێت!، بۆیە دووبارە دەڵێمەوە ئەگەر ئەو دوو قانوونەی نەوت ‌و غاز ‌و ناوچە دابڕێنراوەكان جێبەجێ بكەین، ئەوا بەهێزەوە دەگەڕێینەوە ناو حكومەتی عیراقەوە.
جەختیشی كردەوە لەوەی كە كورد لەساڵی 2003 وە تا 2014 رۆڵێكی بەهێزو كارای هەبوو لەناو حكومەتی عیراقدا بەتایبەتی كە سەرۆك مام جەلال سەرۆكی عیراق بوو، تەنانەت وەفدێك لە دەرەوە نەهاتووەتە ناو عیراقەوە تا رەزامەندیی مام جەلال وەرنەگرێت ‌و بەپێچەوانەشەوە وەفدێك نەچووەتە دەرەوە تا لەگەڵ مام جەلال دیدار نەكات، كە بەداخەوە ئێستا ئاگامان لەوە نییە كێ دێت ‌و كێ دەڕوات ‌و چ گرێبەستێك دەكرێت ‌و ناوەڕۆك ‌و ئەجێندای وەفدەكان ‌و گرێبەستەكان چین؟
روونیشیكردەوە كە لەسەردەمی مام جەلال-دا وەكو كورد جێگری سەرۆكی حكومەتمان هەبوو، وەزیری دەرەوەمان هەبوو، لە زۆربەی وەزارتەكاندا یان وەزیر یاخود بریكار یان پۆستی باڵامان هەبوو، لە پۆستە ئەمنییەكاندا سەرۆكی ئەركانی سوپامان هەبوو، فەرماندەی هێزی ئاسمانیمان هەبوو… هتد و هیچ قانونێكیش هەر لەبودجەوە بیگرە تا قانونەكانی تر بەبێ ئاگاداریی ‌و تەوافوق لەگەڵ كورد تێنەدەپەڕێنرا‌و جێبەجێ نەدەكرا.
ئەوەشی ئاشكراكرد كە لە سەرەتای ساڵی 2014 وەفدێكی حكومەت چوونەتە بەغداو پێیان وتوون: «ئیتر ئێمە وەك هەرێم لەمەودوا نەوتی خۆمان بە سەربەخۆ دەفرۆشین، پێویستمان بە بودجە نییە»، بۆیە ئەمە راستییەكە خەڵك نایزانێت، چونكە ئێستاش بەشێك لەوانەی لە حكومەتی كوردستاندان، دەڵێن: «مالكی بودجەكەی بڕی»، كە راستییەكەی ئەوەیە ئاشتی هەورامی كە هێنرایەوە ئیدیعای ئەوەی كرد كە لە 2010وە دەتوانێت رۆژانە یەك ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانە بەرهەم بهێنێت ‌و هەناردە بكات، عیراقیش دواتر رایگەیاند كە یان دەبێت بەپێی دەستوور نەوتەكە رادەستی سۆمۆ بكەن، یان ئەوەتا ئێمە بودجەكەتان دەبڕین، بۆیە لەوكاتەشەوە هەرێم‌و بەغدا كۆبوونەوە دەكەن ‌و كۆبوونەوەكەش سەردانێكی چەند سەعاتییەو هیچ قسەیەكی جدیی تێدا نییەو بەوەش كێشەكە چارەسەر نابێت، بەڵكو بەوە دەبێت هەرێم بە راشكاوانەو شەفافانە بڕی بەرهەم ‌و هەناردەی خۆی ئاشكرابكات، ئەگەرنا كێشەكە وەك خۆی دەمێنێتەوە.
لەبارەی نوێنەرایەتیی كوردیشەوە بۆ بەغدا، د. لەتیف وتی سەرباری هەموو تێبینییەكمان، بەڵام هەر یەكێتی دەتوانێت نوێنەرایەتیی هەرێم بكات لەبەغدا، چونكە پەیوەندییەكانی یەكێتی لەگەڵ هەموو لایەنە عیراقییەكاندا پتەوەو بەكەڵكیشە، دەستووریش لەنێوانمادایەو هەموو ئیمزامان لەسەری كردووە، هێشتاش ئەوان گلەیی لەوە دەكەن كە بۆچی رۆڵی یەكێتی لاوازبووە؟
زۆربەی عەرەبەكانیش سەبارەت بە ریفراندۆم دژی نەبوون، بەڵام لەگەڵ كاتەكەیدا نەبوون، یان لەگەڵی نەبوون لە هەندێك ناوچە، جگە لەوەش خۆشمان نەماندەزانی چیمان دەوێت، وتیشی: بەداخەوە رەفتاری پارتی بەو جۆرە بووە كە هەتا بكرێت دووربكەوینەوە لە حكومەتی ناوەندی، حەزدەكەم ئەو راستییەش بڵێم كە بەشێوەیەكی گشتی لایەنەكان جگە لەهەندێكیان هەستی شۆڤێنیستییان نەماوەو حەزدەكەن لەگەڵ كورددا پێكەوە بژین‌و كاربكەن. بەشیعەو سوننەوە، چونكە ئەوانیش ئێستا بە قەوارەی یەكگرتوو نەماون ‌و حاڵی ئەوانیش زۆر لە حاڵی ئێمە باشتر نییە، تەنانەت نەك هاوپەیمانی ‌و قەوارەكانیان، بەڵكو حزبەكانیشیان دابەش بوونی تێدا رووداوە.
لەكۆتاییشدا وتی: سەرەڕای مشتومڕ لەسەر حكومەتی زۆرینەش، بەڵام بەگشتی زۆربەی لایەنەكان پێیان باشە حكومەتی عیراق تەوافوقی بێت. دوو جۆریش بیركردنەوە هەیە كە چەند لیستێكی هەمەڕەنگ لە هەرسێ پێكهاتە سەرەكییەكە حكومەتی زۆرینە پێكبهێنن، كە ئەوەش لە داهاتوودا مایەی مشتومڕدەبێت. چونكە لەو هەموو لیستەدا كە ئێستا هەیە، دروستكردنی حكومەتی زۆرینە تەوافوقی وەكو جاران زەحمەت دەبێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بیبلۆگرافیا،كلیلێك بۆ بە ئاسانی چوونە ناو گەنجینەی كتێب ‌و سەرچاوە کوردییەکان

لەم دووتوێیەدا وەك چۆن بابەت ‌و ناوەڕۆكی ئەو قسەوباس و ...