سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » شیکارێکی رۆژنامەنووسیی بۆ دۆخی کورد لە بەغدا چ وەک هاووڵاتی چ وەک بەشداریی لە حوکمڕانی

کورد لە بەغدا

شیکارێکی رۆژنامەنووسیی بۆ دۆخی کورد لە بەغدا چ وەک هاووڵاتی چ وەک بەشداریی لە حوکمڕانی

لەم دووتوێیەدا
ئەم كتێبە دەتوانین بڵێین دەچێتە قاڵبی ئەو كتێبانەوە كە یارمەتیدەرە بۆ توێژینەوە‌و زیاتر ئاشنابوون بەو گیروگرفتانەی دووچاری كورد دەبێتەوە لە هەرشوێنێك‌و پارچەیەكی كوردستان‌و رۆژهەڵاتی ناوەراستدا.
وەک نووسەرو ئامادەکاری کتێبەکە ئاماژەی پێکردووە، باسی كوردە لەبەغدا باسی ژیان‌ و مێژووی كورد لە بەغدا، شێوازی هاتنیان بۆ بەغدا‌ و نیشتەجێبونیان و ژیانیان و كەلتوریان و جلوبەرگیان، تێكەڵاوییان، ئازاریان، گرفتی كچی كورد لەبەغدا، گرفتی كوڕی كورد لەبەغدا، گرفتی خێزانی كورد لە بەغدا، وابەستەبوونیان بە خاكی كوردستان، بەشی زۆریان وا هەست دەكەن موسافیرن ‌و موهاجیرن و لەبەغدا نیشتەجێن.
ناوەڕۆکی کتێبەکە پێشتر وەک ریپۆرتاژو بە چەند ئەڵقەیەک لە کوردستانی نوێ بڵاوکرایەوەو دوای کۆکردنەوەی و چاپکردنی لە دووتوێی ئەم کتێبەدا رۆژی سێشەممەی رابردوو رێکەوتی 5/6/2018 ساڵۆنی کوردستانی نوێ بۆنەیەکی رێکخست بۆ نووسەری کتێبەکە تا پوختەیەک لە ناوەڕۆکەکەی باس بکات و بەئیمزای خۆی کتێبەکە پێشکەشی ئامادەبووان بکات کە تێیدا ژمارەیەک لە رووناکبیران ئامادەبوون و مشتومڕێکی گەرم لەسەر ناوەڕۆکی کتێبەکەو دۆخی کورد بەگشتی لە بەغداو باشووری عیراق کرا.

تارا شێخ عوسمان:
هەندێكجار ئەم تێكەڵ بوونە لایەنێكی پۆزەتیڤی هەبووە هەندێكجارێش تێكەڵبوونەكە نێگەتیڤ بووەهەروەها كاك سەرتیپ گرنگیەكی زۆری داوە بەكێشە ئایین ‌و مەزهەبیەكان لەبەغدا کە كوردانی ئەو شارە روبەڕوی دەبنەوە، دواتر دێتە سەر باسی رووخانی رژێمی بەعس‌و ئەو كێشانەی رووبەرووی كوردەكان دەبێتەوە لەدوای رووخانی رژێمی بەعسەوە و باس لە درووستبوونەوەی دەوڵەتی عیراقی نوێ دەكات لە پاش رووخانی رژێمی بەعس لەساڵی 2003 ‌و بەشداریكردنی كورد لەدووبارە بنیات نانەوەیدا.
دیسان لێرەشدا باسی لایەنە نیگەتیڤ‌و پۆزەتیڤەكانی بەشداربوونی كورد دەكات لەو حكومەتە نوێیەی دوای 2003 لەعیراق دروستبووە‌و باسی ئەو گیر‌وگرفتە نوێیانەی کە لەپاش پرۆسەی ئازادیی عیراقەوە رووبەرووی كوردانی بەغدا دەبێتەوە. لێرەدا چەندین داتا‌و زانیاریی بەسوود دەخاتە بەردەستی خوێنەر بۆئەوەی لەڕێیەوە بتوانێت بەهەموو ئەو كێشانە ئاشنا بێت.
ئەم كتێبە دەتوانین بڵێین دەچێتە قاڵبی ئەو كتێبانەوە كە یارمەتیدەرە بۆ توێژینەوە‌و زیاتر ئاشنابوون بەو گیروگرفتانەی دووچاری كورد دەبێتەوە لە هەرشوێنێك‌و پارچەیەكی كوردستان‌و رۆژهەڵاتی ناوەراستدا.
لێرەوە زۆر دەسخۆشی لێدەكەم‌ و رۆژنامەنوسانیش دەتوانن سوودی لێ ببینن‌ و ئەوانیش كە بۆ راپۆرت دەچن بۆ شوێنی دوورە دەست، دەتوانن ئەو سەرنجانەی لایان دروست دەبێت لێی وردببنەوە‌و لەبارەیەوە زانیاری وەربگرن‌ و كتێبێكی تر لەشێوەی ئەم كتێبە بخەنە بەر دیدەی خوێنەران.

سەرتیپ جەوهەر:
زۆر سوپاس بۆ هاتنتان بەخێربێن ئەم بابەتی زنجیرە كتێبە کە من دەستم پێكردووە، كارێكی رۆژنامەوانییە و ئیشێكی مەیدانییە‌و جیاوازە لەگەڵ پشتی مێز، بینین ‌و سەیركردن‌ و وێنەگرتن‌ و خستنە سەر كاغەز‌ و هەوڵدانە بۆئەوەی جۆرێك لە فەنتازیای بدەیتێ تا خوێنەر هەست بكات هاودەم‌ و هاوسەفەرە لەو گەشتەدا.
كورد لەبەغدا.. باسی كوردە لەبەغدا باسی ژیان‌ و مێژووی كورد لە بەغدا، شێوازی هاتنیان بۆ بەغدا‌ و نیشتەجێبونیان و ژیانیان و كەلتوریان و جلوبەرگیان، تێكەڵاوییان، ئازاریان، گرفتی كچی كورد لەبەغدا، گرفتی كوڕی كورد لەبەغدا، گرفتی خێزانی كورد لە بەغدا، وابەستەبوونیان بە خاكی كوردستان، بەشی زۆریان وا هەست دەكەن موسافیرن ‌و موهاجیرن و لەبەغدا نیشتەجێن، هەموو رۆژ بەتەمای گەڕانەوەن بۆ خاكی كوردستان، زۆربەی زۆری كورد لە بەغدا خانویەك پارچە ئەرزێكی هەیە‌ و هەموو رۆژ بەتەمایە بگەڕێتەوە‌و هەر ناگەڕێتەوە، واقیعێكی تاڵی هەیە، دەگەڕێتەوە كوردستان خۆش نییە، ناگەڕێتەوە ئەوێش خۆش نییە.
ئەم كتێبە باسی ژیانی لێپرسراوانی كورد دەكات لە بەغداد بەتایبەت دوای 2003، ژیانی بەرپرسانی كورد لە بەغدا شێوازی ژیانیان چۆنە؟ چۆن دەژین؟ چۆن یەكتر دەبینن؟ ژیانی پەرلەمانتارانی كورد لەبەغدا چۆنەو چۆن دەژین، چۆن گفتوگۆ دەكەن، كێشەكانی نێوان لیستە كوردستانییەكان، نەمتوانیوە پەنجە بخەمە سەر هەموو گرفت‌ و هەموو زانیاریەكان لەبەر هەندێك هۆكار كە رەنگە پەیوەندیی بەزروفەكەوە هەبێت.
بۆ رۆژنامەنووسێك بچێتە بەغدا، بەغدا زۆر دوور نییە، ئێمە دەبوایە زیاتر لە ژیانی كوردانی بەغدا بكۆڵینەوە، چونكە ئێمە دنیایەك دامەزراوەی میدیاییمان هەیە، دەبوایە زوتر لەو بابەتەمان بكۆڵیبایەوە‌و لێمان بزانیایە، من بۆ خۆم سەرباری ئەوەی جۆرێك ئاگاداریم لە بەغدا هەیە‌و پەیوەندیمان لەگەڵ بەغدا هەیە، بەڵام هەندێك لەو زانیارییانە ئێمە تا ئێستا پەیمان پێ نەبردبوو، بۆ نموونە ئێمە وامان دەزانی نزیكی ملیۆنێك دوو ملیۆن كورد لە بەغدا هەن، كەچی بەپێی ئاماری مەڵبەند‌ و لق كە توێژینەی خۆیان كردبوو لەسەر بنەمای دەنگدان‌ و هەڵبژاردن، ئێستا ژمارەی كورد نزیكی 180 بۆ 230 هەزار كەسە، ئەم ژمارەیە ئەوەندە زۆر نییە ئێمە پێمان وابوو ژمارەکە لەوە زیاترە، هەروەها ئەو ژمارەیە پێشتر زۆرتربوو، ئێستا دابەزیووە ئەمە باسێكی ترە‌و من باسم كردووە، بەڵام ئێستا ژمارەی زۆر نییە.
باسی ئازارەكانی كوردم كردووە، ئێمە پێمان وابووە كورد لە بەغدا هەموو فەیلییە، بەڵام وانییە‌و بەشێكیان فەیلین ‌و ژیانی كوردە فەیلییەكان جیاوازە لە ژیانی بەشەكەی تر كە زۆرترینیان ئەو كوردانەن كە عەشایەرەكانی كوردن لە خانەقین ‌و زرباتیە‌و خەزانیە‌و سەعدیە تەهجیر كراون بۆ بەغداو لەوێ نیشتەجێبوون.
بەشێكی تریش كوردە شیعەكانن واتە فەیلی ‌و شیعەكانی دیكەی كورد، هەروەها بەشێكی تریش كوردە سوننەكانن، ئەوانیش بەشێكی زۆر كەمیان بەهۆی دۆخی سیاسی راگوێزكراون ‌و بەشەكەی تر بەهۆی كار‌و کاسپیەوە لەبەغدا نیشتەجێبوون ‌و بەشێكی تریش بەهۆی وەرگرتنی پۆست‌ و كار لەبەغدا نیشتەجێبوون هەردوولا ئێش‌ و ئازاری خۆیان هەیە، هەم شیعەكان‌ و هەم سوننەكان، هەردوولا تێكەڵ بە واقیعی سیاسی‌ و تێكەڵ بە واقیعی كۆمەڵایەتی بوون لەبەغدا، لەبەر ئەوەی بەغدا ئەگەر عەرەب خۆیان دوو بەش بن‌ و كێشەی عەلی‌ و عومەریان هەبێت، ئەوا كورد سەرباری عەلی‌ و عومەرەكە كێشەی كوردبوونیشی هەیە.
لەم كتێبەدا باسی رۆڵی مام جەلال دەكەم بەراستی مام جەلال نابێت لەبیر بكرێت، لەبەغدا راستییەك هەیە دەبێت هەموومان بیزانین، مام جەلال نەبوایە ئەوەی لە كەركوك لە 2017 روویدا، لە 2005‌و 2006‌و 2007 روویدەدا، ئەوەی لەبەغدا بەدەست هاتووە، هیچ كەس فەزڵی بەسەرییەوە نییە مام جەلال نەبێت، ئەوەی لە دەستوور چەسپێنراوە، تەنها‌و تەنها مام جەلالە، كەس نابێت موزایەدە بكات و بڵێت منیش هاوكاربووم، رەنگە بەجۆرێك لە جۆرەكان خەڵكی كوردستان‌ و لایەنە سیاسییەكان هاوكار بووبن، بەڵام بەبێ مام جەلال ئەوە نەدەهاتە دی.
تا نەچیتە بەغدا ژیانی مام جەلال نەبینیت‌ و ململانێكان نەبینیت لەوە تێناگەیت كە مام جەلال پیاوێك بووە چەند زیرەكانە مامەڵەی لەگەڵ لایەنە سیاسییەكان‌ و تەنانەت ناوخۆی كوردستانیش كردووە، ئێمە گلەییمان لەمام جەلال ئەوە بوو نەدەبوایە بڕواتە بەغداو ئاگاداری دۆخی ناوخۆی یەكێتی‌ و ئاگاداری سلێمانی بێت، ئەگەر ئەو نەبوایە لە بەغدا بەجۆرێكی تر بوو، بەڵام لەراستیدا من پاش ئەوەی سەردانی بەغدام كرد، زانیم كە مام جەلال چەند پێویست بوو لە بەغدا‌و پێویست بوو زیاتریش بمێنێتەوە.
تا مام جەلال لەبەغدا بوو، ئێمە لە ئەماندا بووین، بەڵام كە مام جەلال هاتەوە ئەمن‌ و ئەمان نەما نە بۆ كوردستان نە بۆ عیراقیش، شیرازەی كۆمەڵایەتیش لە كوردستان تێكچوو، كە مام جەلال لەبەغدا بوو لەباتی خەڵكی كوردستان بڕیاری دەدا‌و لەباتی یەكێتیی نشتمانیی كوردستان بڕیاری دەدا، ئێستا كەس نییە لەبەغدا تەنانەت سیاسییەكان یەكتریی نابینن.
باسی لێپرسراوانی كورد لەبەغدا ئەمە یەكێكە لەو باسانەی رەنگە نەمتوانیبێت بەباشی باسی بكەم بەهۆی كۆمەڵێك بارودۆخەوە، بەڵام رۆژنامەنووسێك كە دەچێتە بەغدا ‌و ماوەیەكی دیاریكراو دەمێنێتەوە پێویستە هاوكاریی بكرێت.
من بەهۆی ئەوەی پەیوەندییەكانم باش بووە‌ و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لێپرسراوی زۆرە لەوێ ‌و سەرۆك كۆمار لە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانە، كەچی خەڵكێكی كەم هاوكاریی كردم، یەكێك لەوانەی باش هاوكاریمی كرد «كاك شوان داودی‌ و نەوزاد رەسوڵ « بەراستی كەسی تر هاوكارییەكی ئەوتۆیان نەكردم، بەراستی گەڕان بەنێو بەغدا ئاسانە، بەڵام بینینی لێپرسراوانی كورد ئەستەمە كە دەشیان بینی قسەت بۆ ناكەن.
من چەند لێپرسراوێكی كوردم بینی لە ژووری تاریك‌ و كون‌ و قوشبن، بەڵام ئامادە نەبوون قسەم بۆ بكەن، بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان‌ و دۆخی سیاسی رێگە نادات دۆخی حزبی رێگە نادات، ئەوانە هەموو فلتەرن بۆ ئەوەی كە قسەت بۆ نەكات.
ئەم كتێبە باسی دۆخی كۆمەڵایەتی كورد دەكات لە بەغدا، ئەم كوردانەی لە بەغدان كێشەی كۆمەڵایەتییان هەیە، بۆ نموونە خێزانی كورد كە چووە بۆ بەغدا گرفتی نیشتەجێبوون‌ و بژێوی ژیانی هەبووە.
خێزانە كوردەكان لەبەغدا زۆربەیان لەیەك شوێن كۆبوونەتەوە هەوڵیانداوە لێك نزیك بن، چونكە بەردەوام هەستیان بە مەترسی كردووە.
من ئەو كتێبە پێش ریفراندۆم دەستم پێكردووە‌و باسی هەنگاوەكانی پێش ریفراندۆم دەكەم كە دەنگ و باسی ریفراندۆم هەیە، بەڵام كەس پشتیوانیی كورد ناكات.
هەروەها باسی گرفتی مەزهەبیش دەكەم لەبەغدا بابەتی پاکتاوی مەزهەبی‌ و كوشتاری نێوان شیعە‌و سوننە، بەكورتیش رەنگە باسی مێژووی بەغدام كردبێت، بەڵام هەوڵمداوە لەم كارەدا زیاتر تیشك بخەمە سەر ئەو بابەتانەی پەیوەندیی بە كوردەوە هەبێت.
ئەوەی لەهەمووی گرنگترە ئەوەی كە دەبێت بەشێك لە هەقایەتی كوردی كەشف بكرێت لەهەر شوێنێك بێت.
هەروەها موعاناتی ئەو كوردانەی كە لەخوار بەغداوە دەژین كە وردە وردە لەرووی كەلتور‌و زمان‌و جل‌و بەرگ خەریكە دەتوێنەوە لەناو عەرەبدا.
زۆربەی ئەو كوردانەی لەم دواییە چوونەتە بەغدا، هێشتا ئینتیمای كوردایەتییان هەیە‌ و خۆیان داوەتە پاڵ حزبە كوردییەكان، بەڵام بەشێكی تریان بەو شێوەیە بیر ناكەنەوەو چوونەتە پاڵ حزبی عەرەبی چ سوننە‌و چ شیعە.
لایەنە سیاسییەكانی کوردستان پاش 2003 كە چوونە بەغدا نەبوونە هۆی كۆكردنەوەی كوردەكانی بەغدا، رەنگە یەكێتی بەهۆی مام جەلال زۆرترین كاریگەریی ‌و وجودی هەبووبێت لە بەغداو زۆرترین رێژەی دەنگی هەبووبێت، بەڵام ئەو رێژەیەی كورد دەیهێنێت كەمترین رێژەیە لەچاو ئەوەی پێویستە بیهێنێت، زۆرترین دەنگی كورد لەبەغدا دەچێت بۆ حزبە شیعەكان، ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كورد نەبووەتە لەخۆگری كورد لە بەغدا، هەروەها زاڵبوونی تێگەیشتنی تایفەگەری لە بەغدا بۆ كورد وای كردووە دەنگ نەدەن بە لیستە كوردییەكان هەروەها پەیوەندیی بە بەرژەوەندییەكانی خۆیانەوە هەیە، چونكە كوردێكی شیعە ئەگەر بیەوێت پارێزراوبیت، دەبێت بچێتە پاڵ حزبێكی شیعە كە رەنگە تەنانەت چەكیشی بۆ دابین بكات.

سەعدون فەیلی:
دەست خۆش كارێكی جوانە من پێم وایە كتێبەكە دوو تەوەرە، تەوەری كورد وەك دەسەڵات واتە بە ئەندام پەرلەمان و حكومەت و سەرۆك و ئەوانەوە، واتە ئەمانە هیچی هی خەڵكی بەغدا نین، ئەمانە لە كوردستانەوە ڕۆشتوون لەوێ بەپێی دەستوور و یاسا ئەو كارەیان كردووە، ئیتر سەركەوتووبوون یان نا ئەكید هەندێ شتێ باشیان كردووە، بەڵام من باسی كورد دەكەم بەشێكی لە میللەتی كورد لە بەغدایە، كورد لە دەرەوەی كوردستانە. ئێمە دوو هەڵەی گەورەمان كرد دوای یەكەم ئێمە كە باسی كوردمان كرد لە عیراق، باسی كوردمان نەكرد كە دوای 2003 چوینە بەغدا، داكۆكیمان لە كورد نەكرد وەكو نەتەوە لەهەموو عیراق، ئێمە داكۆكیمان لە جوغرافیای كوردستان، کرد، واتە ئێمە هەوڵماندا سنووری كوردستان لە كوێیە هەرچی دەستكەوتە كورد بەدەستی بهێنێ بۆ ئەو ناوچانەیە هیچ خوێندنەوەیەكمان بۆ خوارەوەی عیراق نەبووە.
من ئەم بابەتەم لە خولی یەکەمی کۆمەڵەی نیشتمانیدا پێشنیاز كرد زۆر شەڕم كرد لەسەری، ئەوكاتە دەنووسرا لە پێكهاتەی عیراق كێ هەیە، كورد و كوردی فەیلی و شەبەك و من رەخنەم گرت، وتم: ئەگەر دەتانەوێت كورد دابەش بكەن، ئێمە هەموومان كوردین لە عیراق، میللەتی دووەم هەیە گەلی كوردە دەبێت مافی خۆی وەكو نەتەوەو مرۆڤ بەدەست بهێنێ، ئێمە بەداخەوە ئەوەی لە دەستوور هەیە، پەیوەندیی بەمانەوە نییە، واتە ئەوەی بەرگریمان لە جوگرافیا كرد بەرگریمان لە نەتەوەی كورد نەكرد. بۆیە ئەم كوردانەی بەغداو خوارەوەی بەغدا بەراستی كەسێك نییە بەرگرییان لێ بكات و ئیشیان بۆ بكات، ئەوانیش ناچارن پەنا بەرن بۆ ئەو دەسەڵاتانەی تری ناو بەغدا. وەكو وتم باس لە ژمارە ناكەم من خۆم لە دایكبووی بەغدام، دایكم لە دایكبووی بەغدایە، وەكو خێزان 80 ساڵە لە بەغداین، ئەوكاتە كورد لە بەغدا هەمووی لە شەقامی كیفاح بوون، بۆیە ممومكین نییە كورد دوو یان سێ ملیۆن بێت، بۆیە زۆرجار ئەو رەقەمە بۆتە بارگرانی، بۆ نموونە بۆ ئێمەمانان كە ئیشمان كردووە، یەكەم هەڵبژاردن پەنجا هەزار دەنگمان هێنا دووەم 25 و سێیەم 25، ئەمە وەكو هەموو حزبە كوردستانییەکان، كێشەی دووەمیش بەراستی سەرکردایەتیی سیاسی كە گەورەترین هەڵەی کرد دروستكردنی لق مەڵبەند بوو لە بەغدا، دەبوو قوتابخانەمان دروست بكردایە لە بەغدا، کۆمەڵەی کەلتووریمان كە هەبوو، زیندوومان بكردایەتەوەو بزووتنەوەی رووناکبیریمان بكردایە، ئەوە سوودی نییە، كوتەك بەدەستمان هەبێ، كە هەمان بووە، بەڵام سوودی نییە بەهۆی ئەوەی ئەوان دەسەڵاتیان زیاترە. بۆیە كورد لەبەغدا کێشەی ئەوەیە دەستور هیچی تیانییە بۆ ئەو جگە لەوەی كوردی فەیلی بگەڕێتەوە، دووەمیش سەرکردایەتی سیاسییەكی حسابێكیان بۆ خۆیان نەكردووە، یەكجار داواكاریی كراوە لە بەڕێز مام جەلال هەر وەزارەتێك چەند كوردی تێدایە، چەند بەڕێوەبەری گشتی هەیەو چەندێكی كوردە، لە هەموو وەزارەتەكانی عیراق 13 كورد هەبوو. ئەوكاتەی كە مام جەلال سەرۆك كۆمار بوو، داوامان كرد كۆمەڵێك ناومان نووسی كە تەعین بكرێت كە كەمترین بڕوانامەیان ماستەری هەبوو بەڵام هیچیان بۆ نەكرا.

مستەفا ساڵح كەریم:
سەرەتا پیرۆزباییت لێدەكەم، بەڵام دەمەوێت ئەوە بڵێم خۆزگە كتێبەكەمان بخوێندایەتەوە پاشان كۆڕەكەمان بكردایە زانیاری زیاترمان هەبوایە.
مەسەلەی كورد لەبەغدا بابەتێكی كۆنە، لە كۆندا لە حوكمی پاشایەتیدا وەكو ئێستا نەبوو، گوشار زۆر لەسەر كورد نەبوو، لەبەر خێزانەكانی بەغدا، ناویان هەبوو وەكو بابانییەكان‌ و زەهاوییەكان‌ و جافەكان، بەڵام پاش هاتنی گوشاری زۆر دەخرایە سەر هاتنی كورد بۆ بەغدا، بۆئەوەی كەمترین كورد لەوێ هەبێت، تەنها بۆ خوێندن‌ و بۆ كار دەیانهێشت ئەگینا زۆر بەئەستەم دەیانهێشت ماڵێك بگوازێتەوە بۆ ناو بەغدا.
ئێمە لەسەردەمی بەعسدا چەندین ئەدیب‌ و رۆشنبیری كوردمان هەبوو هەروەها یەكێتی نووسەرانی كوردمان هەبوو، كۆلێژی ئەدەبیات هەبوو، بەڵام پاش راپەڕین بەداخەوە ئەوانەی چوونە بەغدا زۆربەی هەوڵەكان شەخسی بوون، نەك بۆ بەرژەوەندیی گشتی. بۆ نموونە ئەم یەكێتیە گەورەیەی نووسەرانی كورد ناتوانن لقێك بەرنەوە بۆ بەغدا.
كۆلێجی ئەدەبیات كە لەسەردەمی پاشایەتی دروستبوو، گەورەترین نوخشە بوو بۆ كورد، بەڵام د.عیزدەدین‌و د.رەمەزان‌ و د. ئیحسان پێكەوە كۆڵیان نەدا، ئێستا وای لێهاتووە دەپاڕێنەوە كەسێك نییە بەشەكە ببات بەڕێوە، وای لێهاتووە كە دەبێت بەرەو داخستن بڕوات، بەڕاستی ئەوانەی لەبەغدا بوون هەستی نەتەوایەتیان زۆر بەهێز بوو، ئەوەندە وابەستە بوون بەهەستی كوردایەتییەوە لەیەكێك لە سینەماكان فیلمێك ئیشی كردووە « رۆستەم ‌و زۆراب» هەموو بابە شێخ‌ و فەیلییەكان چووبون بۆ بینینی ئەو فیلمە.
بەڵام بەداخەوە هەندێك شت هاتە ئاراوە وایكرد ئەم هەستە كەم ببێتەوە، بەڵام دەبێت لەبەرئەوەی میللەتی كورد هێزێكی گەورەی هەیە، هێشتا هیوام زۆرە بە یەكێتی بتوانێت رۆڵێكی رەوا ببینێت لە بەغدا بەتایبەتی پەرلەمانتارەكانمان.

سەرتیپ جەوهەر:
یەكەمیان ئەوەی كە پەیوەندیی بە زمانەوە هەیە باسمكردووە، كێشەی زمانی كوردی لەبەغدا، كێشەیەكی گەورەیە، نەوەی نوێی كورد زمانی عەرەبی نازانن، بۆیە دەڵێم: لەهەندێك شوێن بە پینەو پەڕۆ‌و بە قوڕبەسەریی خولیان بۆ دەكرێتەوە، فێریش نابن، چونكە مومكین نییە بە خولێكی یەك مانگی یان دوو مانگی فێری زمانی عەرەبی ببن.
دووەمیشیان، بەڵێ رەعیلی پێشووی سەركردایەتیی سیاسیی كورد لەبەغدا، چینێكی خوێندەوار بوون ‌و رۆڵ ‌و كاریگەرییان زۆربووە لە بەغدا، هەر لەمام جەلال، ئیبراهیم ئەحمەد، جگە لە ئەدەبیات ‌و ئەدیبان ‌و شاعیران ‌و ئەوەی مومكین بووە باسمكردووە، بەڵێ بەغدا سەنتەرێكی گرنگی ئەدەبیاتی كوردیی بووە، لەسەرەتای رێگەپێدان بە ئەدەبیات ‌و نووسینی كوردی لە بەغدا، بەتایبەتی لەدوای 1958، چونكە پێشتر بەو جۆرە رێگە پێدراو نەبووە، چ وەكو ئەدیبانی كورد‌و چ وەكو چاپخانەش لەوێ زیاتر ئیمكانیات بەردەست بووە.

كنێر عەبدوڵڵا:
وێڕای دەستخۆشیم لە كاك سەرتیپ، بەهیوای بەرهەمی زیاترین، بەو پێیەی كە جەنابیان بەشێوەی مەیدانی چوونەتە ناو واقیعەكەوە، دەمەوێت دوو روونكردنەوە لەزمانی بەڕێزیانەوە بزانم؛ یەكەمیان حزبە سیاسییەكانی كوردستان كە لەئێستادا پێكهاتەی پەرلەمانی عیراق پێكدەهێنن‌و لە پۆستە باڵاكانی عیراقدا وجودیان هەیە، تاچەند ئەوانە وەكو قەوارەیەكی سیاسیی كورد هاوئاهەنگیان هەیەو پێكەوەن بەدەر لە جیاوازییە حزبییەكان، تاچەند ئەمەت لە نزیكەوە هەست پێكرد؟ تاچەند هەست بەبوونی مەرجەعێك دەكەی لە كوردستاندا كە بەئاگابێت لەو قەوارە سیاسییە كوردییانەی كە لەبەغدان؟
پرسیاری دووەمیشم ئەوەیە كە ئاخۆ تاچەند ئەو ژمارەیە راستە كە وەك ئاماژەت پێكردووە كە نزیكەی دوو ملیۆن و نیو كورد هەیە ‌و ئێستا كەم بووەتەوە، ئایا ئەوە تەنها تەوەقوعاتە، یان هەر بەڕاستی وابووە‌و ئێستا وایە‌و هۆكاری كەمبوونەوەی چییە بەڕای جەنابتان؟

سەرتیپ جەوهەر:
سەبارەت بە تەوەری یەكەم كاك شوان داودی لێرەیە رەنگە لەمن باشتر وەڵام بداتەوە، كە پەیوەستە بە دروستكردنی هاوپەیمانێتییەوە لە بەغدا، بەشی دووەمی پرسیاری یەكەمت سەبارەت بە بوونی مەرجەعە لەكوردستان، بەداخەوە هیچ مەرجەعێك نییە، نە كاریزمامان ماوەو نە پەرلەمانیش وەك لەیاسادا هاتووە مەرجەعە، تا بتوانن لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشن ‌و لەسەر شتێك رێكبكەون.
تەوەری دووەمیش سەبارەت بە ژمارەی كورد لەبەغدا، ئێمە هەر بە بسیتن بیستبوومان كە ژمارەی كورد لەبەغدا ملیۆن ‌و نیوێكە یان دوو ملیۆنە، بەڵام كە دەچیت دەگەیتە ئەو بڕوایەی كە میدیای كوردی نەیتوانیووە تیشك بخاتە سەر ژمارەی راستەقینەی كورد لە بەغدا‌و باشووری عیراق، بۆنموونە ئێستا عەلی شەرقی ‌و عەلی غەربی هەیە لە خوارووی بەغدا، كە من نەمبینیووەو بڕواش ناكەم تائێستا میدیای كوردی یەك كامێرای چووبێت بۆ ئەوێ كە دەوترێت زیاتر لە 100 هەزار كورد لەو دوو شوێنەیە، دەبینین لەوێ كۆتا هەیە، كە مادام كۆتا هەیە واتە كورد هەیە، ئێمە نەچووین نەماندۆزیووەتەوە، بۆیە لەخۆمانەوە لێرەوە رەقەم لێدەدەین ‌و ناتوانین واقیعەكە وەكو خۆی بگوێزینەوە.

شوان داودی:
من ئاگادارم كە كاك سەرتیپ هاتە بەغداو چەند رۆژێكیش مایەوە، زۆریش ماندوو بوو بۆ بەدەستهێنانی زانیارییەكان، ئێمە لەوێ بەپێی ئەو هاوكارییانەی لەبەردەستماندایە، هاوكاریمان كرد، كە پێموایە وەكو پێویست نەبوو.
برادەران ئاماژەیان بە هەندێك بابەتی گرنگ كرد كە پێویستیان بە هەڵوێستە لەسەر كردن هەیە. دەتوانم بڵێم بەغدا لە حەفتاكان ‌و هەشتاكانی سەدەی رابردوودا پایتەختی رۆشنبیریی كوردیی بوو، زۆربەی چالاكییە كەلتوورییە كوردییەكان لەبەغداوە دەناسێنران، هەم بە كورد‌و هەم بە جیهانیش. من بیرمە لە 1983 ‌و 1984 شانۆگەرییە كوردییەكان لە بەغدا لەسەر ئاستی عیراق پلەی یەكەمیان بەدەست دەهێنا‌و لەوێوە دەچوونە ناوەندە نێودەوڵەتییەكان.
لەدوای 2003 وە‌و بەتایبەتی لە چوار ساڵی رابردوودا كە بەندە بۆخۆم بڕیاردەری لیژنەی رۆشنبیریی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بووم، بۆم دەركەوت: كە كورد بە بەرنامە لەبەغدا پاشەكشەی كردووە‌و خۆی وردە وردە بەرهەمی كەلتووریی خۆیی لە بەغدا كشاندۆتەوە، كورد نەهاتووە لە دوای 2003وە ناوەندە رۆشنبیریی و كەلتوورییەكانی چالاك بكاتەوە، بەڵكو سەنتەرو كۆڕبەندە كوردییەكان لەوێوە كۆتایی پێهات، بەپێچەوانەی ئەوانی ترەوە، بۆ نموونە سوننەكان لەبەغدا هەوڵیانداوە بوونی خۆیان بپارێزن، شیعەكان تەنانەت پەنایان بۆ پێگە ئاینییەكانیش بردووە. بۆنموونە دووەمین زانكۆی گەورەیان لە بەغدا كردووەتەوە، بەناوی سادق ئەلئەعزەم ‌و موسا ئەلكازم.
كاتی خۆی مالكی كە چووبووە میسر، وتاربێژی مزگەوتی عەبدولقادری گەیلانی لەگەڵ خۆیدا بردبوو، كە مالكی تەعاروفی لەگەڵ عومەر حەسەن ئەلبەشیری سەرۆكی سودان پێكردبوو وتبووی: ئەمە هەفتانە لەبەغدا پێشنوێژیی بۆ پێنج هەزار كەس دەكات، بەشیر پێی وتبوو وەرە بۆ سودان، 50 هەزار كەس لەپشتتەوە نوێژ دەكات، ئێمە لەدوای مەلا عەبدوكەریمی مودەڕیسەوە نەمانتوانیووە شوێنەكەی ئەو پڕ بكەینەوە‌و دەستبەرداری پێگەكەی بووین ‌و داواشمان نەكردووەو بەلاشیدا نەچووین، لەكاتێكدا دەمانتوانی مەرقەدی گەیلانی بەجۆرێك تەوزیف بكەین كە بیكەینە زانكۆیەك كە وەبەرهێنانی تێدا بكەین لە رووی نەتەوەییشەوە.
لە رووی میدیاشەوە، وەكو كورد پشكی تەواوی لە كایەكانی میدیا‌و رووناكبیریی عیراقدا هەیە، بەڵام بەداخەوە ئێمە وەكو كورد هیچ سوودێكمان لێ وەرنەگرتووە، چونكە من بەدواداچوونم بۆ كرد، یاداشتێكم نووسیووە كە رەزامەندیی پەرلەمان ‌و حكومەتیشم بۆ وەرگرتووە، بەڵام كە چوومە بنج ‌و بنەوانی، دەبینیت كورد خۆی بڕیاری داوە بەشوێن ئەو شتانەدا نەڕوات، كە دەستی بۆ دەبەیت، تووشی جۆرێك لە راچڵەكین دەبیت، تەنانەت تێیدا تۆمەتبار دەكرێیت بەوەی كە تۆ دەتەوێت بەرەو بەغدا بڕۆیت، واتە چەند حاڵەتێكمان تووش بوو كە نەك تۆمەتبار، بەڵكو تەخوین دەكرێین، لەكاتێكدا دەتەوێت هەندێك ئیمتیازی نەتەوەیی خۆت بەدەست بهێنیت.
لەبەرئەوەش كە بڕیارێكی پێشوەختەی رانەگەیەندراو لە كوردستانەوە هەیە، كە بەشێوەیەك لە شێوەكان تۆ داببڕێیت لە بەغدا، جا خۆ ئەگەر قسەكە ئەوەیە تۆ سبەی ببیتە دەوڵەت، گرنگیی بەغدا لە ئەنقەرەو تاران كەمترنییە بۆ كورد، گوایە نابێت سەنتەری رۆشنبیریی هەبێت، ‌و نابێت كورد لەوێ جالیەی هەبێت، بۆیە دەبێت ئەوانە هەمووی بەبەهێزیی هەبێت.
لەڕووی ئەدای سیاسیی ئێمە لەدوای 2003 وە، كاك سەعدون ئاماژەی بە شتێكی گرنگ كرد، ئەویش ئەوەیە كە ئێمە لە عیراق بەشوێن جوگرافیاوە بووین نەك بەشوێن مافە نەتەوەییەكانمانەوە، من دوو ساڵ لەمەوبەر بابەتێكم نووسی لەبارەی بەشدارییكردنی كورد لەحكومەتی بەغدا، دوامكرد پێداچوونەوە بەو میكانیزمەدا بكەینەوە كە پێی بەشدارین لە بەغدادا، ئێمە لەجیاتی ئەوەی وەزیر بۆ كورد دابنێین، وەزیر بۆ عیراق دادەنێین، جا ئەگەر دوو وەزیر بێت یان 10 بۆیە ئێمە دەبێت پێداچوونەوەی سیاسیی خۆمان بكەین لە عیراقدا، بەوەی كورد وەك نەتەوە شەریك بێت نەك وەكو پۆست، ئێمە پێویستمان بە شەراكەتە لە بڕیاری سیاسیدا، پێویستمان بە شەراكەتە لەبنیاتی ئابووریی ‌و گەشەپێدان‌و هەیكەلەی دەوڵەتدا، نەك تەنها بە پۆست. سێ وەزیری كورد هەبوون لە بەغدا هەرسێكیان بایكۆتیان كردم لەسەر ئەوە، چونكە من وتبووم پێویستم بە وەزیری كورد نییە لەبەغدا، بەڵكو پێویستم بە بەشداریی سیاسیی كوردە لە بەغدا، جا دەورانێك بووە 7-8 وەزیرمان هەبووە، ئێستا دوو وەزیرمان هەیە، رەنگە ئەم دەورەیە چوار بێت یان پێنج، بەڵام وەزیرەكان وەزیری عیراقن.
برادەرێك پێی وتم كاتێك د. لەتیف رەشید وەزیربوو لە بەغدا پێشنیازی بۆ كردین هەندێك پڕۆژە بكەین لە كوردستان، رەزامەندیمان وەرگرت ‌و هاتین بۆ كوردستان، بەڵام دواتر لە عیراق لە بودجەی هەرێمی كوردستان بڕیان، واتە وەزیرێك بووە نەتوانێت شتێك بۆ سلێمانی بكات، بۆیە ئێمە پێویستمان بە بەخۆداچوونەوەیە.
لەڕووی ژمارەی كوردیشەوە لەبەغدا، هەر بۆخۆمان وەك خانەوادەش نزیكەی 25 ماڵمان لە بەغدا بووە، بەهۆی شەڕی ناوخۆ‌و ئاڵۆزییەكانی بەغداوە لە دوای 2003، ئێستا سێ خێزانمان لەوێ ماوە بەشێكی زۆریان گەڕانەوە بۆ كوردستان، ئەوانەی لەوێ ماون، بەرژەوەندییەك هێشتوونییەتیەوە، ئێستاش كە هەر پشێوییەك لە نێوان هەرێم ‌و بەغدادا سەرهەڵدەدات، ئەوان ژیانیان دەكەوێتە مەترسییەوە، بۆنموونە لەكاتی ریفراندۆمدا.
لەبارەی یەكڕیزیی كوردیشەوە لە بەغدا، بەداخەوە ئەوە رەنگدانەوەی دۆخی ناوخۆی هەرێمی كوردستانە، پێشتر كە جەنابی مام جەلال هەبوو، ململانێی سیاسیش لەوێ هەر ئەو كردوێتی، ئەو وەكو چەترێك هەمووانی كۆ دەكردەوە، چونكە ئێستا كورد بزاوتی سیاسیی نییە لەبەغدا، ئەو وەفدانەی كە لێرەوە دێن بۆ بەغدا بەیانی دێن ئێوارە دەگەڕێنەوە، ناتوانن شتێك وەك پێویست دەستەبەر بكەن.
كاك سەعدون ئاگادارە، یاسایەك دەردەچێت لە بەغدا، ئەو بزاوتە سیاسییە لەناو قەوارە سیاسییە سوننەو شیعەكاندا بەدی دەكرێت، بەڵام كورد لەو بزاوتەدا ئامادەیی نییە، چونكە كورد تەنها دەتوانێت لەڕێی ستافە حكومی ‌و پەرلەمانییەكەیەوە قسەیەكی هەبێت یان نا، ئەگەرنا وەك مەرجەع ‌و بزاوتی سیاسی ئامادەیی نییە.
بۆنموونە چەندین جار بینیوومانە عەمار حەكیم، ئوسامە نوجێفی‌و …هتد خۆیان هاتوونەتە پەرلەمان ‌و لەگەڵ كوتلەكانی خۆیان كۆبوونەوەیان كردووە بۆ تێپەڕاندن ‌و تێنەپەڕینی بڕگەیەك یان ماددەیەك ئاراستەیان كردوون، كە بەداخەوە هی ئێمە وانییە.
بۆیە لەدوای سەرۆك مام جەلالەوە پێگەی ئێمە لاوازە، هۆكارەكەشی ئەوەیە كە ئەو بەرپرسە كوردانەی لەوێن، بەشێك نین لە بازنەی بڕیاری سیاسی نەك لەسەر ئاستی سیاسەتی كوردی، بەڵكو لەناو خودی حزبەكانی خۆشیاندا.
ئێمە هەمیشە وەكو پەرلەمانتارەكانی كەركوك ئەو كێشەیەمان هەبوو، لەسەر بابەتێك دەچووینە گفتوگۆوە لەگەڵ عەرەب ‌و توركمانەكان، گرفتەكە ئەوە بوو عەرەب ‌و توركمانەكە خاوەن بڕیار بوون، من خاوەن بڕیار نەبووم، لەبەرئەوە ئەو ئەنجامەی ئێمە پێی دەگەیشتین نەماندەتوانی بڕیاری كۆتایی بدەین، دەمانگەڕاندەوە بۆ كەركوك، كەركوك دەیگەڕاندەوە بۆ هەرێم، دواتریش رەتدەكرایەوە، بەو هۆیەشەوە هەڵوێستت لاواز دەبێت، چونكە سەركردایەتیی سیاسی كورد بەچاوی فەرمانبەر تەماشای بەرپرسی كورد دەكات لە بەغدا‌و دەسەڵاتی تەواوی پێ نادات بۆ بزاوتن‌و بڕیاردان.
بۆیە پێموایە دەبێت سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان، خەڵكانی خاوەن بڕیار بنێرێتە بەغدا‌و لەوێ حزوریان هەبێت، لانیكەم غورفەیەكی عەمەلیاتی هەبێت.
من مەترسیی ئەوەم هەبوو كە كورد وەكو سوننەمان بەسەر بێت، چونكە سوننە نزیكەی 70 كورسییان هەیە بەڵام 11 قەوارەیان هەیە، كە هەمووی كوتلەی بچووكن كە رەنگە وەرگرتنی پۆست دەتوانێت لە ئیجماع دەری بكات، كوردیش خەریك بوو وای لێبێت، بەڵام ئەنجامی ئەم هەڵبژاردنە كە «زۆربەی كوردسییەكان گەڕاونەتەوە بۆ یەكێتی ‌و پارتی سەرەڕای هەموو تێبینییەك»، ئەوە دەتوانێت جارێكی تر بڕیاری سیاسی كۆبكاتەوە لەدەستی یەكێتی ‌و پارتیدا.

مستەفا ساڵح كەریم:
لەبارەی تەمەنی رۆشنبیریی كورد لەبەغدا، بێگومان تائێستا نەتوانراوە ئامارێكی نووسەرانی كورد بكرێتەوە، یاخود كۆمەڵەی رۆشنبیریی كوردیی تێدا بووە، بۆ مێژووش دەیڵێم كاتێك وەكو سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان كارمان دەكرد، لقمان لە بەغداش كردەوە. خاڵێكی تر ئەوەیە لەدوای رێكەوتننامەی ئازارەوە، بەڕێوەبەرێتییەكی گشتیی هەبوو تایبەت بە رۆشنبیریی كوردی، بە چاك ‌و خراپ رۆڵی خۆی بینیووە، لەدوای 2003 كەسایەتییەكی وەك د. فوئاد حەمە خورشید كە پیاوێكی تێكۆشەرو ناسراوە كرا بەبەڕێوەبەری گشتی، كە خانەنشین كرا، شەش ساڵ ئەو شوێنە بەبەتاڵی مایەوە، كەسێكیان نەنارد، عەرەبێك دەیبرد بەڕێوە.

سمكۆ چنارەیی:
تێبینییەكی بچووكم هەبوو، هەوڵێك هەبوو لەسەردەمی رژێمدا بۆ گۆڕینی ناسنامەی نەتەوەیی، ئاخۆ خەڵكانێك نیین لەژێر گوشاردا ناسنامەی خۆیان گۆڕیبێت؟ یان كۆچی كوردانی بەغدا‌و باشوور بەرەو ئەوروپا، كە بەهۆی ململانێی كورد‌و عەرەب، شیعەو سوننە، رەنگە بەئاسانی لەوێ مافی پەنابەرییان وەرگرتبێت، كە بەبڕوای من ئەو دوو هۆكارە كاریگەریی هەیە لەسەر كەمبوونەوەی ژمارەی كورد لە بەغدا.

سەرتیپ جەوهەر:
خاڵێك هەیە كە دەمەوێت باسی بكەم، ئەویش ئەوەیە كە هەر گرفتێك لەنێوان هەرێم ‌و بەغدا روو دەدات لەڕووی نەتەوەییەوە، ئۆتۆماتیكی رەنگدانەوەی لەبەغدا دەبێت. من لەو بابەتەدا بۆیە زۆر باس لە گەورەیی مام جەلال دەكەم، چونكە راستییەك هەیە كە دەبێت هەموومان وەكو خۆی بیبینین، ئەو پیاوە هەتا مابوو لە كوردستان داخێكی زۆریان دایە، دوای وەفاتیشی من هێشتا هەستدەكەم كە ئەو پیاوە ماوە، چونكە زیهنییەتی هێشتا ماوە.
كاتێك سەدام حسێن لەسێدارە دەدرا، ئەگەر مام جەلال ئیمزای بكردایە، بڕواتان هەبێت سەدان كورد لە بەغدا دەكوژران. ئەو ساڵەی كە لەهەرێمی كوردستان ئاڵای كوردستان بەرزكرایەوە، چەندین خێزانی كورد لەبەغدا تووشی سەرئێشەو كێشە كران، بۆیە هەرگیز لە هەرێمەوە رەچاوی دۆخی كوردانی بەغداو باشوور نەكراوە، تەنها مام جەلال بوو رەچاوی ئەو دۆخەی دەكرد.
من خۆم كوردم بینی دەیوت: دراوسێكەم پێی وتووم ئەوە دۆخێكی خراپ دروست بووە، ئەگەر دەركرایت یان رۆیشتیت، ئۆتۆمبێلەكەت بۆ من، یان ئەوی تر دەیوت خانووەكەت بۆ من، بەو شێوەیە بووە.

د. بەهرۆز جاف:
دەستت خۆش بێت، بەراستی دەبوو پێشتر ئەم بابەتە باس بكرایە، هەرچەندە لە كتێبـی گەڕیدەكاندا زۆر باسی كورد لە بەغدا كراوە، بەڵام لێكۆڵینەوە سەبارەت بە بوونی كورد لە بەغداو ناوچەكانی تر ئاسان نییە لەڕووی دیمۆگرافی ‌و ئەنسرۆپۆلۆژییەوە، چونكە كۆمەڵێك بابەت هەیە كە رەنگە كوردانی ئەو ناوچانە زیاتر لێی شارەزان، بۆ نموونە: زۆری ئەو كوردانە بە ناوی كۆچپێكراوو دەركراوو ناوهێنراون، بەڵام ئەوە دیارە نەماون، بەڵام تەعریبكراو هەن، كە ئەمەیان زۆر ئاڵۆزە، ئەگەر كتێبـی عەباس ئەلعەزاوی «العشائر العراقیة» تان خوێندبێتەوە، لەسەر كوردەكانی دیوانیە بەنموونە چییان بەسەرهات، زۆربەیان سەربە عەشیرەتی شێخ بزێنی بوون، یان زەوبەعییەكان لە ئەبوغرێب، یان دەڕاجییەكان كە خۆیان دەڵێن «كوردین».
من باسی مەنسورییەتان بۆ دەكەم كە ئەوبەر حەمرینە، كە نزیكەی 15 كیلۆمەتر لە شارەبانەوە دوورە، ئێستا خراوەتە سەر خاڵس كە زۆر دوورە لە خاڵسەوە، مەنسوریە ناوەكەی لە عەشیرەتی سیامەنسورییەوە هاتووە، كە هۆزێكە سەربە عەشیرەتی كەلهوڕ، ئەو شوێنەی كە بارەگای فەیلەقی دووی سوپای عیراقی لێ بوو، ئەو مەنسورییەیە ماوەیەك دەیانوت ئێمە توركمانین، كە لەراستیدا خۆیان توركمان نین، بەڵكو باجەڵانن، ئێستا لەپیرەكانیان بپرسیت، دەڵێن ئێمە بە رەگەز باجەڵانین، لەبەرئەوەی خەڵكی ئەو ناوچەیە بەدیالیكتێك قسەیان دەكرد خەڵك لێیان تێنەدەگەیشتن بەتایبەتی كوردەكانی ئەو ناوچەیە، چونكە زاراوەكەیان گۆرانی بوو، لەبەر ئەوە لە سەردەمی عوسمانییەكاندا بە توركمانی قسەیان دەكرد، لەگەڵ خەڵكی ناوچەكە بەتوركمانی قسەیان دەكرد، تەنیشتیان ناوچەیەكی ترە ناوی دەلی عەباسە، ئەوانیش بە توركمانی قسە دەكەن، بەڵام شێخی عەشیرەتی عەززە كە لەباشووری عیراق كۆچی كردووە‌و حەیدەر حەیزەرانە‌و بەناوبانگە عەزاوییە، تەواوی عەشیرەتی عەزاوی لە باشوورن شیعە مەزهەبن، بەڵام ئەمیرەكانیان سوننە مەزهەبن، بۆیە ناكۆكی دروست بووە لەنێوان عەشیرەتەكان لەودیو لەنێوان ئەبو سەیدەو شارەبان، كە مەزهەر یاخی بووە وەك خولە پیزەی لای خۆمان، دوژمنی عەزاوییەكان بووە، ئەمانە هەر بەتوركمانی قسەیان دەكرد، تا حەفتاكان كە دەچوویتە ناو مەنسورییە هەر دەبوو بە توركمانی قسە بكەیت، بەڵام وایلێهات لە حەفتاكان ‌و هەشتاكان لەبەر بەرژەوەندیی خۆیان كە خاوەنی باخ‌و سامان بوون، تەعریب كران، ناچاربوون خۆیان لەگەڵ حەبیب حەیزەرانی سەرۆكی عەشیرەتی عەززە سازاند، ئێستا بچۆ دەبینیت زۆربەیان ناویان بە عەززاوی تۆماركردووە، لەناو یەكتریشدا بە توركمانی قسە دەكەن، كە خۆیان لەبنەڕەتدا باجەڵانین.

سەعدون فەیلی:
من سەردەمانێك بەرپرسی مەڵبەند بووم، كەرتێكی رێكخستنمان هەبوو لە بەدرە، كە چووین لە حەوشەی بارەگاكە خەڵك بەدەگمەن هاتبوو كورد بێت، نزیكەی 100 كەس دانیشتبوو، هەموو عەگالیان بەسەرەوە بوو، منش بە بەرپرسی كەرتەكەم وت، ئەرێ من بە كوردی قسە بكەم یان بەعەرەبی نەمزانی دەنگەكەم دەڕوات، وتیان كاكە بە كوردی قسەمان بۆ بكە وە زمان خۆمان، وتم ئەی ئەم عەگالە چییە؟
بۆ نموونە كابرا سەربە عەشیرەتی مەلەك شاهی بوو، كردبوویان بە مالكی، زەنگەنەیان كردبوو بە شتێكی تر، وتم ئەمە چییە؟ وتیان ئێستاش ئەگەر نەیكەین بە عەرەبی، دەرمان دەكەن، كارمان نادەنێ، یارمەتیمان نادەن، ئێستاش لە باشوور‌و ناوەڕاست ‌و بەغدا ئەگەر كوردێك بە قەزاو قەدەر عەرەبێك بكوژێت، سزای دوو نەفەری لێ دەستێنن، بەڵام ئەگەر عەرەبێك كوردێك بكوژێت، سزای نییە، بۆیە ئەو جیاكارییە زۆر ئاشكرایە.

كەماڵ شاڵی:
من بۆچوونێكم هەیە گورد لەزەمانی مەلیكدا كورد لەبەغدا‌و لەعیراق شت بووە پۆستیان هەبووە زۆربەی وەزیرەكان كورد بوون بەهەقی خۆیان هەروەها موتەسەریفەكان كورد بوون قائد جەیشەكان كورد بوون رێزێكی تایبەتیان هەبووە پاش 14ی تەممووز وردە وردە رۆڵی كورد بەرەو كەمی رۆیشت، تائێستا لەبەر ئەوە بۆچوونەكەی من ئەوەیە دەبێت خۆی یەكبخات ‌و بەیەك دەنگ بتوانێت قورسایی خۆی لەبەغدا رابگرێت.
هەروەها ئەگەر هەیە وەک كورد پۆستی سەرۆكایەتی کۆمار لەدەست بدەین، چونكە دەڵێن بەپاڵپشتی سعودیە خەمیس خەنجەر دەهێننەوە‌و پارەكانی خێزای سەددام لای ئەوە ئێستاش ماڵی لە هەولێرە.
ئێمە وەختی خۆی كە لە رێکخستندا لە بەغدا كارمان دەكرد، كوردایەتی زاڵبوو بەسەر مەزهەبدا، بەڵام ئێستا بەداخەوە مەزهەب كاریگەریی هەیە، بەڵام ئیشاڵڵا لەمەودوا قۆناغێكی نوێ دەستپێبكەینەوە‌و نەهێڵرێت پۆستی سەرۆك كۆماریی لەكیس کورد بچێت.

سەرتیپ جەوهەر:
دەست خۆشبێت، شەهیدانی هەڵۆی سوور لەبەغدا بەناوبانگ بوون ‌و باسیشم كردووە كەس ناتوانێت ئینكاریی بكات لەناو ئاگر ئاگری دەكردەوە، لە زیندان نینۆكەكانیان دەرهێندرا بەتوندی ئەشكەنجەدران بەڵام بوونە هێمای قوربانیدان بۆ شوڕشی نوێ.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بونیاده‌ گێڕانه‌وه‌گه‌رییه‌كان له‌ڕۆمان و چیرۆكه‌كانی گه‌لاوێژدا گفتوگۆی‌ له‌باره‌وه‌ كرا

له‌چوارچێوه‌ی‌ كۆڕو سیمیناره‌كانی‌ ساڵۆنی‌ كوردستانی‌ نوێ‌، رۆژی‌ 16/10/2018، كۆڕی خستنه‌ڕوو ...