رەوشی کاریکاتێر و تەنز لە کوردستان – knwe.org
سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » رەوشی کاریکاتێر و تەنز لە کوردستان

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

رەوشی کاریکاتێر و تەنز لە کوردستان

لەم دووتوێیەدا
ساڵۆنی كوردستانی نوێ جگە لەوەرزی دواخراویدا بەبۆنەی 120-ەمین ساڵڕۆژی رۆژنامەنووسیی كوردییەوە، چەند كۆڕو مێزگردێكی لەبەرنامەی خۆیدا دانا بۆ رێزلێنان لەو یادەو گرنگیدان بەو لایەنانەی رۆژنامەگەریی كە بەهۆی زۆریی ‌و بۆریی میدیا‌و پەرت بوونی توانا جیاجیاكان لەنێوان شێوازە جیاجیاكانی میدیا‌و گەشەسەندنی ناسروشتیی سۆشیال میدیا، خەریكە جۆرێك لە چەواشەكاریی باڵ بەسەر وەزیفەی میدیادا دەكێشێت.
یەكێك لەو لایەنانەی كە تاڕادەیەك لە كایەی میدیایی ئێمەدا فەرامۆش كراوە، یان كەمترین گرنگیی پێدراوە، لایەنی تەنز‌و كاریكاتێرە، بۆیە لەوبارەیەوە ساڵۆنی كوردستانی نوێ لە چوارچێوەی ئەو زنجیرە چالاكییەیدا لە رۆژی چوارشەممەی پێشووتر رێكەوتی 6/6/2018دا وەك خەمخۆرییەك بۆ سەرجەم بوارە جیاجیاكانی میدیا مێزگردێكی بۆ چەند كاریكاتێریست ‌و تەنز نووسێك بەڕێوەبردو تێیدا بەوردیی راشكاوییەوە ئامادەبووان تێڕوانینەكانی خۆیان خستەڕوو.


بەختیار سەعید: گشت لایەك بەخێربێن هیوادارم ئەمڕۆ دانیشتنێك بكەین كە كاری هونەریی لە كوردستاندا هاتۆتە دواوە، لەسەرەتای راپەڕینەوە هەوڵێكی باش هەبوو هەم لە رۆژنامەكان‌و گۆڤاری سیخورمەش دروستبوو، بەڵام بەداخەوە دوای گەشەكردنی تەكنۆلۆجیا، نازانم ئەوە هۆكاربوو كاریكاتێر نەچێتە جێگەیەكی باشتر كە تیایدا بوو، یان هۆكاری ئەوەی دەزگاكانی راگەیاندن روویان لە هونەرمەندەكان نەدەنا یان هونەرمەندان خۆیان هۆكاربوون یان قوتابخانەیەكمان نەبوو تایبەت بە كاریكاتێر. ئایا هەموو ئەوانە پێكەوە توانییان كاریكاتیر بهێنە دواوە، بۆیە ئێمە دەمانەوێت گفتوگۆیەك بكەین كە ئاخۆ چۆن بتوانیین لەگەڵ گۆڤار‌و رۆژنامەو تەلەفزیۆنەكاندا قسە بكەین ‌و هونەرمەندەكان بهێنینە پێشەوە‌و كاری باش بكەن لەو رووداوانەی رۆژانە روودەدات، تا بیكەن بەكاری رۆژانەی خۆیان.
دكتۆر شێركۆ عەبدوڵڵا:
بەڕاستی كاریكاتێر كۆمەڵی خەسڵەتی تیایە لە هونەرەكانی تردا نییە، ئەو قەیرانەی ئێستا لەكوردستان رووبەڕووی كاریكاتێر بۆتەوە چەند لایەنێكە، هونەری كاریكاتێر تەنها ئەوە نییە نیگاركێش بێت دەبێـت ئەو كەسە روئیایەكی گەورەی هەبێت لە رووی سیاسی ‌و جیهانبینیەوە، ئەو رووداوانەی كە دەیبینی چۆن وای لێبكات لە رەسمەكەدا كەمترین هیلاكبوون رەنگ بداتەوە؟ هیچ هاندانێك نییە بۆ هونەری كاریكاتیر، لە هونەرەكانی تردا دەتوانی گەلەرییەك بكەیتەوە، تابلۆكانی خۆتی تێدا بفرۆشی، لەبەرئەوە دەبێت دەوڵەت پشتگیریی بكات.
لای ئێمە چەند ئەزموونێك هەبوو لە سیخورمەوە بیگرە تا مەلای مەشهور، هەر سیخورمە تۆزێك تەمەنی درێژبوو، ئەویش لەبەرئەوەی دەزگایەك هەبوو پشگیریی دەكرد، ئەگەر وانەبوایە، ئێمەش لە قاچ دەكەوتین.
لایەنێكی تر ئەوەیە ئەو جێگا هونەرییانە وەك پەیمانگا‌و كۆلێژەكان كەمترین بایەخ بە كاریكاتێر دەدەن.
لایەنێكی تر ئازادییە، چونكە هیچ شتێك هێندەی لایەنی تەنز پێویستی بە ئازادی نییە، بەڵام ئەو ئازادییەی لە كوردستان هەیە سنووردارە، زۆر تابۆ هەیە تابۆی دینی، رەگەزیی، سیاسی، كە هونەرمەند ناتوانێت خۆی لێبدات، ئەوە كورتەی قەیرانەكانە.

ئاكۆ غەریب:
من دەمەوێ بڵێم نابێ باس لەوە بكەین بۆ كاریكاتێرمان نییە، ئێمە زۆر شتی تریش هەیە كە كراوە‌و خانەیەكی بۆ دروست نەكراوە، پێش ئەوەی باسی كاریكاتێر بكەین، دەبێـت باسی تەنز بكەین، ئێمە دەزگایەكمان نییە كە بێت بگەڕێ بەداوی ئەو بابەتانەی كە دەچنە خانەی تەنزەوە، تۆ دێیت مەحوی، نالی، شێخ رەزا دەخوێنیتەوە، تەنها ئەوەی ناسراوە شێخ رەزایە، بەڵام بابەتەكانی تر دەیان تەنزی تێدایە، بۆ نموونە نالی نامەیەكی بۆ مەستوورە نووسیووە، بۆیە دەبوایە هەوڵبدرایە خانەیەك دروستبكرایە بۆ تەنز‌و كاریكاتێر، واتە نەمان توانییوە مێژوویەكمان هەبێت.
لەلایەكی تریشەوە وێنەكێشان مێژوویەكی زۆر كۆنی نییە، لای خۆمان كێ دەزانێ چەند تابلۆی سێ سەد ساڵی ئێمە هەیە، كێ بینیوویەتی؟ ئەگەر هەشبووبێت نەماوە، بۆیە كاریكاتێر بە دەركردنی رۆژنامەیەك یان گۆڤارێك بتوانین ئامادەیی كاریكاتیر بسەلمێنێین.
لەلایەكی تریشەوە ئێمە كاریكاتێرستی زۆرمان نییە، راستە وێنەكێش ‌و شێوەكارمان زۆرە، بەڵام لەناو ئەو شێوەكارییەدا كاریكاتێریست دروست نابێت. ناتوانی لەیەك كاتدا رۆژنامەنووس بێت، هەواڵ ساز بێت، خۆی وێنەكان بكێشێ.
مێژووی كاریكاتێر لە عیراق چەندین ساڵە دروست بووە، خۆ لە عیراقدا كاریكاتێرستی باش هەبوو، بەڵام ئەوان چەندێك توانیوویانە بەردەوام بن؟
لە ئیران مێژووەكەیان نزیكەی 100ساڵە، ئەی ئەوان چییان كردووە؟
ئێمە كاتێك سیخورمەمان دەردەكرد، سەرەتا خەڵك وای دەزانی وێنەیە، دوایی خەڵك تێگەیشت ئەمە گۆڤارێكە‌و كاریكاتێرە‌و تەنزیشە. لە رۆژگارێكدا كاریكاتێر دەیتوانی بەشداربێت لە كایەی سیاسییدا، ئێمە هیچمان نەبوو، ئێستا كاریكاتێر چۆتە خانەی تەنفیسەوە.
لە ئیران كاریكاتێریستەكانی سەردەمی كاكە تۆفیق ‌و ئەوانە بەشدار بوون لە كایەی سیاسی وڵاتەكەیان، بەڵام ئێستا گوڵەئاغا بەشدار نییە لە رەسمی سیاسیی وڵاتەكەدا، بۆتە گۆڤارێك تەنفیس دەكات.
لەلای ئێمە لە كوردستان هەموو شتەكان وایلێهاتووە شێوەكارێك، نووسەرێك دەتوانن بەكارەكانییان بژین، كاریكاتێر شتێك نییە پێشانگایەك بكەیتەوە‌و تابلۆكانت بفرۆشیت، بەڵام دەكرێت لە كوردستان جێگایەك بكرێتەوە كارو بەرهەمی ئەو كاریكاتێریستانە كۆبكاتەوە‌و دایبنێت، خەڵك بەردەوام بیبینێت. ئێمە ئەو هەموو ژمارەیەی سیخورمەمان دەركرد، ئەوەتا ئێستا خەریكە لە زاكیرەی خەڵكدا نامێنێت، بۆیە دەبێـت كارەكان لە زاكیرەی خەڵكدا بمێنێتەوە. ئەمانە هیچی نەبووە، هەریەك لە ئێمە كە كاریكاتێرمان كردووە، بارودۆخێك پەلكێشی كردووین، كاتی خۆی سیخورمەمان دروست كرد، لەسەر دوو بنەما بوو، یەكێكیان حەزی شەخسی خۆمان بوو، دووەمیان لە ژێر كاریگەریی ئێراندا بووین، دەمانبینی گۆڤار هەیە ئەوان ئاخوندن، ئەی ئێمە بۆ نەمان بێت، ئێمە بۆ ئەو ئازادییە ئیستیغلال نەكەین بۆ ئەو بوارە؟ لەسەردەمێكدا كاریگەریی خۆی هەبوو، بەڵام كەس نەبوو ئەمە پەروەردە بكات، ئێستاش كە دانیشتوویین، ناتوانیین بڵێین وەزعی كاریكاتێر باش دەكەین، بۆ نموونە رۆژنامەی كوردستانی نوێ كاریكاتێرێكی من بڵاو دەكاتەوە، بەڵام لەگەڵ مەقالەیەكی برادەرێكدا ئەو وتارەكەی پێ گرنگترە، كاریكاتێرەكەی منی كردووە بە پاشكۆ، كەواتە دەبێت كاریكاتێر پێگەیەكی بۆ دروست بكرێت.
لایەنێكی تریش ئەو پێشكەوتنەیە لە جیهاندا، ئایا كوردستانی نوێ ئەو گرنگییەی جارانی ماوە وەك 10 ساڵ لەمەوپێش تا كاریكاتێر بتوانێت تەواجودی هەبێت؟ رۆژنامەی كاغەز بەگشتی ئەو گرنگییەی نەماوە، لەبەرئەوە كاریكاتێریش ئەو گرنگییەی نامێنێت، دەبێت دەزگا هەبێت. كاریكاتێریست ناتوانی فەرمانبەر بێت‌و كاریش بكات، هونەرەكان بەگشتی وان، ناتوانرێت پێی بژین، ئەمانە هەمووی كۆمەڵێك شتن پێكەوە دەبێت قسەیان لەسەر بكرێت.
چەندین كاریكاتێرستمان هەیە لەم شارەدا، چەندە كاریگەرییان هەبووە؟ ئەوە دكتۆر شێركۆ چەندین نووسین‌و كاری هەیە؟ چەند كاریگەریی هەبووە؟ هەمووان كاریان كردووە. ئەگەر كاتی خۆی بڵاونەكرێتەوە، بەسەر دەچێت، كاریكاتێر بۆ رۆژە.
بەختیار سەعید:
هەست ناكەیت ئەوە هەڵە بێت رۆژنامەیەك كاریكاتێرەكەت بۆ بڵاو نەكاتەوە ئیتر تۆ لەكارەكەت دوور بكەویتەوە؟
ئاكۆ غەریب:
مەسەلەكە دوور كەوتنەوە لەكار نییە، تۆ رۆژنامەیەكت هەیە، هەموومان لەناو رۆژنامەنووسی كارمان كردووە، رۆژنامەی كوردستانی نوێ هەموو بابەتەكانی ئامادە دەكات، لاپەڕەی یەك دەهێڵێتەوە بۆ دانانی بابەتە گرنگەكان..

دكتۆر شێركۆ عەبدوڵڵا:
مەبەستی ئەوەیە تیڕوانینی میدیا بە گشتی بۆ تەنز‌و كاریكاتیر بەچاوێكی كەمتر لەشتی جدی سەیر دەكرێت.
بەختیار سەعید:
مەبەستم ئەوەیە هونەرمەندەكان بۆ خۆیان ئەوان بڵێن بە هاوكاری ریكخراوی هونەرمەندان، وەزارەتی رۆشنبیریی، چۆن وابكرێت لە چوارچێوەی رۆژنامە‌و گۆڤار بچێتە دەرەوە بۆ نموونە ئێستا هەندێك هونەرمەند هەیە لە فێستیڤاڵی ناوخۆیی ‌و جیهانی بەشداریی دەكات، خۆی ئەم هەلانە دروست دەكات، بەبێ ئەوەی پێویستی بە گۆڤار‌و رۆژنامەكانی ناو كوردستان بێت. هونەرمەندەكە بۆ خۆی درێژە بەكارەكانی دەدات، نەك چاوەڕوانی رۆژنامە‌و گۆڤارەكان بێت.
ئاكۆ غەریب:
تۆ ئەگەر لە وڵاتەكەی خۆتدا بناغەیەكی تۆكمەت نەبێت، هەزار فێستیڤاڵ هەبێت تۆ وەكو كاریكاتێریستی كورد دەچیت كارێك بڵاودەكەیتەوە، ئەوە شتێكی تاكەكەسییە، ئێمە باس لە شتێك دەكەین پەیوەندیی بە وڵاتەكەمانەوە هەیە، من كە رۆیشتم بۆ فەرەنسا، گۆڤاری «شارلی ئیبدۆ»م بینی، پێش ئەوەی هەموویان قەتڵ‌و عام بكەن، من پێموتن: «لە وڵاتی ئێمە لە ساڵی ئەوەندە بۆ ئەوەندە گۆڤارێكمان هەیە بەناوی سیخورمەوە دەرچووە، زۆر پێان سەیربوو، وتیان چۆن لە عیراق‌و كوردستاندا گۆڤارێكی واتان دەركردووە‌و نەكوژراون؟ وتیان دەمانەوێ ئەو گۆڤارە ببینین، منیش بە سیدی بردبووم لەگەڵ خۆمدا؟ پرسیاریان كرد‌و وتیان: ئێوە لەسەر خەڵكی سیاسی ‌و ئاینی ‌و دیاردە كۆمەڵایەتییەكان شتان نووسیووە، پرسیارەكان ئەوەیە ئەمە چەندە دەچێتە خانەی ئەو پێشكەوتنەی لە وڵاتی ئێمەدا هەیە؟.

دكتۆر شێركۆ عەبدوڵڵا:
عەلی مەندەلاویمان هەیە هیچ كاریگەریی هەبووە؟
ئاكۆ غەریب:
بۆ زانیاریت عەلی مەندەلاوی سەردەمانێك ناوێكی زۆر گەورە بوو، بەڵام نەتوانراوە ببێـت بە مەنهەج.
بەختیار سەعید:
عەلی مەندەلاوی كارەكانی زیاتر شكڵن، زیاتر بیری لەسەر ئەو لایەنە بووە، نەك ژیانی كۆمەڵایەتی .
دكتۆر شێركۆ عەبدوڵڵا:
كە دەڵێین كاریكاتێر دەبێت ئەو جیهانبینییەی تێدابێت ‌و مامەڵە لەگەڵ شكڵەكان نەكات، ئەوەی كاك ئاكۆ ‌و هەموومان مەبەستمانە، وەك هەموو میلەتانی جیهان تەنز‌و كاریكاتێرمان هەبێت، زۆر لایەنی هەیە پێش هەموو شتیك رۆژنامەگەریی ‌و ئەدەب بەچاوی رێزەوە سەیری ناكرێت، وتارێكی سادە بنووسیت لەگەڵ وتارێكی جدیدا جدییەكە حسابی بۆ دەكرێت. ئەم كەلتورە دەبێـت بگۆڕدرێت.
لەلایەكی تریشەوە دەبێـت لایەنێك هەبێت پشتت بگرێـت لە رووی مادی‌و مەعنەویشەوە، بۆئەوەی ئەو هەوڵانەی هەن، ون نەبن، ئێمە 14 ساڵ خەریكی سیخورمە بووین، ئەوەتا خەریكە لە زاكیرەی خەڵكدا نامێنی، ئەمە هەر لە كوردستان وانییە، لەعیراقیش وایە لە شەستەكاناندا دوو گۆڤار هەبوون، چونكە پشتیان نەگیرا، لە زاكیرەی زۆر كەسدا نەمان، سیخورمەش وای لێدێت ئەگەر هەوڵێك نەبێت كۆی بكاتەوە‌و بە گوڕو تینەوە سوود لە هەڵەكانی رابردووی بكات، ئەویش لە زاكیرەدا نامێنێت، من پێم خۆشە گرنگی بەو كەلێنانە بدرێت كە لە كاریكاتێردا بدرێ، ئەوەی هەستی پێدەركرێت نەبووە بەسەرچاوەی ژیان ‌و دەزگا پەیوەندیدارەكانیش گرنگییان پێنەداوە.
محەمەد فەتاح:
لەبەر ئەوەی كاریكاتێر لای ئێمە زۆر كەمە، لەم رۆژانە بە رۆژنامەی كوردستانی نوێدا چوومەوە بۆ كارێك، لە لاپەڕەیەكدا نەوزاد عەلی ئەحمەد ئاماژە بەوە دەدات كە یەكەم هەوڵی كاریكاتێر ساڵی 1964 بووە. ئەویش لە میانەی بەڕێوەچوونی كۆنگرەی سێیەمی خوێندكارانی ئەوكاتە. د.كەمال فوئاد‌و د.مارف خەزنەدارو د.عیزەدین مستەفا رەسوڵ ئەندام بوون لەوێدا، لەوێ پاشكۆیەكیان دەركردووە لەو رۆژنامەیەی كە ئەوكاتە دەریانكردووە، ئەوكاتە حزبی شیوعی ‌و پارتی هەبوون، ململانێشیان هەبووە، بەڵام پێكیشەوە بوون، تەنانەت وێنەی مارف خەزنەدار كراوە وەك گۆڵچییەك كراوە بە دوو تیمەوە، ئەمە باسێكە لەسەر مێژووی كاریكاتێر كە لای ئێمە چەند درەنگ وەختە، سیخورمە ‌و چەند كارێك لە هەولێر دەكرا، بزووتنەوەی كاریكاتێریی كەمێك گڕوتینێكی بەخۆوە بینی، بەڵام وەك دكتۆر شێركۆ دەڵێت: ئەگەر پاڵپشتی نەبێت، ئەو كارە ناچێتە ناو خەڵكەوە‌و هێزی نابێت.
من لەم ماوەیەدا پیشانگایەكم كردەوە، كەس نەهات بڵێت كاكە وەرە بۆ ئەوەت كردووە با قسەی لەسەر بكەین.
پاشكۆیەك دەرچوو لە كوردستانی نوێ وەكو ئەوە وابوو كە هەر بڵاونەبووبێـتەوە، كەس نەهات بڵێت كاكە ئەوە چی بووە؟ لێرە خەڵك زۆر باكی نییە. كاریكاتێر كارێكی زۆر راستەوخۆیە؟ رۆژنامەی «ئەلسەورە» كاتی خۆی دوالاپەڕەی بۆ كاریكاتێر دادەنا كە پەیوەندیی بە هەواڵی ئەو رۆژەوە هەبوو، ئەمە نەبووە بە پاشكۆ بۆ مادەیەكی تر، لەم ساڵانەی دواییدا مادەیەك بڵاوبۆتەوە بەزۆر بەتایبەت هی كاك هەندرێن بووە، بەزۆر لێكێنراوە بە مادەیەكەوە، یەكێك لە گرنگییەكانی كاریكاتێر ئەوەیە كە تۆ كارێك بۆ ئەو حەدەسە بكەیت، داهێنانی كاریكاتێر لێرەدا لەوە دەردەكەوێت كە تۆ باسی ئەو كارە دەكەیت، بەداخەوە ئێمە كاردەكەین هەر باس ناكرێت، ئەمانەش پەروەردە هۆكارە، رۆشنبیری هۆكارە،
بەختیار سەعید:
لەدرێژەی ئەو دابڕانە كە دروست بووە، دەبوایە سەندیكا رۆڵی هەبوایە؟
محەمەد فەتاح:
بە پلەی یەكەم ئێمە با باسی پەروەردە بكەین، ئەگەر لە هونەر جوانەكان گرنگی بە كاریكاتێر بدرایە وەك هونەر، دەكرا دوو سێ موحازەرە لەسەر كاریكاتێر هەبوایە، نەبوونی ئەوە بۆخۆی كەموكورتییە لە زانكۆ‌و پەیمانگاكاندا.
ئاكۆ غەریب:
كاریگەریی كاریكاتێر لەناو رۆژنامەگەریدا مەرج نییە هەموو میدیایەك دەبێت بنووسێت ئەكرێت بە كاریكاتێر بە دوو هێڵ بایی دوولاپەرە شت بڵێی ئەوانە هەمووی كێشەن.
محەمەد فەتاح:
من یەك ئەزموونی خۆم باس دەكەم، رۆژنامەیەك داوایان لێكردم وێنەی كاریكاتێر بۆ رۆژنامەكەیان دروست بكەم تا چەند دانەیەك ئاسایی بوو، بەڵام دواتر هەستم دەكرد سكرتێری نووسین ئەو شتت پێ دەڵێت، قەڵەمت پێ چاك دەكات، كەمی هۆشیارییە لەلایەن دەزگاكانی راگەیاندنەوە بەرامبەر هونەری كاریكاتێر، بۆیە كاریكاتێر بەڕاستی هونەرەو پەیوەندیی بە رۆژنامەنووسییەوە هەیە، هیوادارین كوردستانی نوێ دەست پێشخەربێت، وێنەی كاریكاتێری هونەرمەندان زیاتر بڵاوبكاتەوە‌و لەگەڵ هەواڵەكاندا رێكیبخات.
بەختیار سەعید:
ئەوسا لە كوردستانی نوێ چەند كەسێك هەبوو وێنەی كاریكاتێریان دەكێشا؟
محەمەد كەریم:
دوو كەس لای ئێمە هەبوون وەك فەرمانبەر كاریان دەكرد، ئێمەش بە ئەقلی خۆمان پێمان دەوتن فڵان شتمان بۆ دروست بكەن و دەیان كرد، هونەرمەند نەبوون، ناتوانم بە كاك ئاكۆ غەریب بڵێم فڵان وێنەم بۆ دروست بكە، ئەو بە فكری خۆی دروستی دەكات، ئێمە رۆژنامەیەكی سیاسی دەردەكەین، پێش ئەوەی كاری رۆژنامەنوسی بكەین، سیاسەت دەكەین، بەڵام خۆشبەختانە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بە سەركردەو كادرەوە ئەقڵێكی كراوەیان هەیە بۆ تەنز‌و كاریكاتێر، ئەگەرنا زۆر شتمان بڵاوكردۆتەوە، بۆ نموونە كاریكاتێری پاسەكە كە زۆر پەیوەندیمان پێوەكرا لەسەری، بۆ یەك سایەقی نییە، ئێوە شتەكانتان هەموو كەس دەیبینی، ئێستا تەنزەكانی دكتۆر شێركۆ، هەموو لێپرسراوان دەیخوێننەوە، چاوەڕوانی ئێمە وەك ئەدیب زۆر گەورەترە لەوەی كە لە واقیعدا هەیە، خەڵك چۆن دەگۆڕێ؟ سەركردەیەك چۆن دەگۆڕێ و واز لە بەرژەوەندیی شەخسی خۆی دەهێنێت؟ خۆ ئەوە نییە بە تەنزێكی دکتۆر شێركۆ یان كاریكاتێرێكی هەر بەڕێزێكتان كە بینی واز لە چەك ‌و جامانە بهێنێت ‌و بڵێت ئیتر من خزمەتی خەڵك دەكەم، ئەوەی گەندەڵی دەكات بە قەناعەتەوە دەیكات، بە هەڵە نەچۆتە ریزێكەوە، تەنانەت تەنزەكانی دکتۆر شێركۆ بۆ پێكەنین دەیخوێننەوە، هەست بەوە ناكات كە ئەمە بۆچی نووسراوە، ئەوە رەخنەیەكە كە خۆی پێ چاك بكات، بەڵام ئێمە نابێ بێئومێد بین، دەیان رۆمان لەو بازاڕەیە، كەس رەخنەی لەسەر نانووسێ، تۆ داهێنانی خۆت بكە، تەنز كاریگەری هەبێت یان نەیبێت، داهێنانی تێدا كراوە، ئەو كەسەی هونەرمەندە یان كاریكاتێریستە، ئەركێكی ئەخلاقی خۆی جێبەجێ دەكات، بزانین لەگەڵ چ كۆمەڵگەیەك كار دەكەین؟ ئەوەی بەچاو نەیبینێت باوەڕ بە هیچ ناكات، بەڵام وەك ستافی كوردستانی نوێ دیدگای ئێمە ئەوەی بۆ كاریكاتێر هەمانە، بچوكتر نییە لە وتارێكی سیاسی، تێڕوانینی ئێمە رێزگرتنە، بەتایبەت ئەو تەنزانەی دکتۆر شێركۆ.
زۆرجار ئێمە كارەكان دەدەین بە دیزاینەرەكان، هیوادارم وا سەیرمان نەكەن كە گرنگیی بە كاریكاتیر‌و تەنز نادەین.
ئاكۆ غەریب:
كاریكاتێر ناتوانێت بەشداربێ لە بڕیاری سیاسیدا، ئەگەر رۆژگارێك ئەو رۆڵەی بینیبێت، ئێستا ناتوانێت ئەو رۆڵە ببینێت، ئێمە لە سیخورمە لەسەر خەڵكمان نووسیووە، هاتووە بۆ لامان وتویەتی دەستان خۆشبێت، من بەو ئیشەی ئێوە ئەوەندەی تر بەناوبانگ بووم، كۆی گشتیی قسەكان لەسەر ئەوەیە رۆژنامەیەك كاریكاتێر چۆن بڵاودەكاتە؟ ئێمە باسی ئەوە دەكەین كاریكاتێر چۆن ببێتە بەشێك لە كەڵچەری ئەم میللەتە، هیچ شتێكمان نییە بووبێت بە كەڵچەر، ئەگەر بمانەوێت تەنز بكەین بە مێژووی خۆمان، دەبێـت بگەڕێینەوە دواوە، چەند تەنز نووسراوە لەسەر نالی ‌و مەحوی ‌و شێخ رەزا، كێ هاتووە دیراسە لەسەر ئەمە بكات؟ راگەیاندن، ئەدەبی كوردی كولێژەكان هەمووی گوناهبارن تێیدا.
لە فەرەنسا كاتی خۆی كە لۆمۆند دەردەچوو، خەڵكی سەرەی دەگرد بۆ كاریكاتێرەكە نەك بۆ رۆژنامەكە، ئێستا لە فەرەنساش ئەوە نەماوە، ئێمە ناڵێین بە تەنزێكی دكتۆر شێركۆ سیستم بگۆڕین، چۆن دەڵێین شاعیری گەورەی گەلەكەمان، بەڵام كەس گوێی لێبووە بڵێن تەنزنووسی گەورەی كورد دكتۆر شێركۆ؟
كوا تەنزنووسەكانمان؟ ئیتر دكتۆر شێركۆ چەند ساڵێكی تر تاقەتی هەیە، دوای ئەو كێ هەیە؟ كێ هاتووە كارەكانی كۆ بكاتەوە؟ كۆڕێكی بۆ بگێڕێت، وتاری سیاسی لە پێشترە، هەقە هەمووی بە مەودایەك تەماشا بكرێت.
دكتۆر شێركۆ عەبدوڵڵا:
لەسەر ئەو قسەیەی جەنابت كە پێشبینی زۆرە پەیامی تەنز ئەوە نییە خراپەكاران چاك بكات، ئەوانەی خراپە دەكەن، بە مەقالەیەك چاك نابن، ئێمە بتوانیین ئەوانەی چاكەكارن‌و بەرەی میللەتن لە خەسڵەتە جوانەكانن، ئەوانە نەچنە ناو گەندەڵییەوە، ئەوە سەركەتووین، من ئەوەی تیبینم كردووە تەنز‌و كاریكاتێر شتێك هەبێت دەستەیەك یان فیدراسیۆنێك هەرچییەك بێت لە هونەرمەندی كاریكاتێریست ‌و تەنز كۆببنەوە، كۆمەڵێك ئیشیان هەبێت.
یەكەم: ئێمە ئەدەبێكی زۆری تەنزمان هەیە، حاجی قادری كۆیی تەنزی هەیە، پەرش‌و بڵاوە، پیرەمێرد‌و نالی هەیانە، ئەوانە هەمووی كۆبكرێتەوە.
دووەم: هەرچەندە باوی رۆژنامەی كاغەزیی نەماوە، بەڵام دەبێـت وای لێبكەین مەودایەك هەبێت بۆ وتار‌و كاریكاتێری تەنز.
سێیەم: گۆڤارێك نییە سەرتاپا تەنز بێت، ئێمە سیخورمە داخرا، وتم دەبێـتە هەرا، بەڵام هیچ نەبوو، وەك جەنابت فەرمووت، بابەتەكان بۆ پێكەنین دەخوێنرێـتەوە. دەبێـت كۆمەڵگە بگۆڕدرێت، دەبێت وای لێبكرێت چەند بەڕێزەوە سەیری كاری نالی ‌و حاجی قادر دەكات، ئاوهاش سەیری بابەتێكی تەنز بكات، ئەوە ئەركی سەرەكیی هەموومانە، بەڵام ئایا كەس هەیە ئەوە بكات؟
ئێمە كاتێك هەستمان كرد سنوورەكانمان تەسك بۆتەوە، وازمان هێنا، هەرچەندە ئێستا بە ئەلەكترۆنی هەیە، بەڵام لە نرخی نەبووانە،كە هێرۆخان پشتگیریی ئەو گۆڤارە بوو دەیوت رۆڵە ئەوە بۆ ئەو لەو گۆڤارە ئەوە ناكەن و ئەوە دەكەن، كە ئەوە نزیكترین كەس بوو، نزیكترین هەناسە بە ئێمە ئاشنا بوو، رەنگە یەكێك لەو خاڵە لاوازانەی سیخورمە هەیبوو سەربە لایەنێك بوو، ئێمە كە سەربە یەكێتی بووین، ئەو حزبانەی تر بەچاوێكی تر سەیریان دەكرد، خۆزگە بمانتوانیایە شتێكمان بكردایە لە دەرەوەی حزب بووایە، هەمومان بیر لەوە بكەینەوە چی بكەین.
بەختیار سەعید:
پرسیارێك لە كاك پەروەر، ئایا كیشەی ئەوەمان نییە ستایلی كاری كۆكراوەی هونەرمەندەكانمان نییە یان ئایا ئێمە دەتوانیین بڵێین كاریكاتێری كوردیمان هەیە؟
پەروەر كەركوكی:
وەك كاریكاتێر‌و فكرە هەمانە، كاریكاتێریستمان هەیە، لە ئاستی جیهاندا ئەگەر كاربكات، بەڵام یەك دوو خاڵ هەیە وەك دكتۆر شێركۆ باسی كرد، یەكەم: كاریكاتێر دەبێت لەبازنەی حزبی بێتە دەرەوە، هەرچەندە من لەناو خۆمانە دەڵێم دەبێـت پیڵاوی حزبی دابكەنین، دووەم: من رەخنەیەكم لەسیخورمە هەیە كە سیخورمە نەیتوانی ببێتە ئەو لانكەیەی كاریكاتێریستی تر پێبگەیەنێت، لە میسر كاتی كاركاتێریسەتەكان دەدوێنیت، ئەو دەڵی من لە هەناوی روزلیوسف،شروق، سەباح الخیر لەدایك بووم، بەڵام بۆ سیخورمە نەیتوانی كەس پێبگەێنێت؟ ئێمە كاتی خۆی دەچووین دەیانوت كاریكاتێرستی خۆمان هەیە، دەیانی وەك من چوون.
خاڵێكی تر كاك ئاكۆ باسی راگەیاندنی كرد، كاریكاتێر بمانەوێ یان نەماوێت لە شێوەكاریی راگەیاندن پەیوەندیی بە راگەیاندنەوە هەیە، من ئەگەر راگەیاندن نەبێت، دەبێـت چەند مانگ جارێك پێشانگایەك بكەمەوە، وەك كاك محەمەد بینی پێشانگایەكمان كردەوە پێش ریفراندۆم بە كاك محەمەدەوە سێ كەس هاتووە بینیویەتی. كە ئیش كراوە لەسەر تاكی كورد‌و ئەو پێشبینیانەی كە كراوە، ئەو قسەی جەنابی مام جەلال-م بینی كە دەڵێت هەر كەس رەخنەی هەیە بابێت لە كوردستانی نوێ بڵاوی بكاتەوە، ئێوەش لە كوردستانی نوێوە دەست پێبكەن. لاپەڕەیەك تەرخان بكرێت بۆ كاریكاتێر، ئێمە دەبێت خەڵكی تێبگەینین كە كاریكاتێر هێزی خۆی هەیە، كێشەیەكمان هەیە لە رۆژنامەكان، سەرنووسەر كاریكەریی وتارێكی بەلاوە گرنگترە‌و پانتای زیاتری دەداتی، من چۆن سەرنووسەرێك تێبگەێنیم كە گۆشەیەك دابنێت ئازادبێـت بۆ كاریكاتێر، كاتی خۆی لە كەركوك لە رۆژنامەیەك كارم دەكرد، گۆشەیەكم هەبوو ئازادبووم كاری زۆرم كرد، پشتگیریشم دەكرا، سەرنووسەرەكە زۆر پشتگیرم بوو رەخنەكان دەتوانی تابۆكانیش تێپەڕێنی، ئێمە خۆمان تابۆ بۆ خۆمان دادەنێین، تا بازنەی ئەقلی كۆمەڵگاكەم گەورەبێت كارمان فراوانتر دەبێت، قەزێی سوشیال میدیا زەربەیەكی گەورەی لەهەموان داوە لە فەیس بووك هەمووی لەپشتی فەیس بووكەوە هەموو شتێك دەڵی، رۆمان نووسی ناو فەیس بووك، سیاسی ناو فەیس بووك، زۆربووەو زەرەری بۆ هەموو لایەك هەیە، تۆ دەبێـت لەئاستی رۆژنامەگەری جێ پەنجەت هەبێت قەینا حزبین بەڵام دەتوانی بگونجێیی لەسەر ئەو بابەتانەی كە دەداتێ خۆزگە جێگایەك هەبوایە ئێمەی كۆبكردایە، كاریكاتێریست شتێكە خوای گەورە داویەتی بە هەندێ كەس، وەك عەزیز نەسین، شێخ رەزا، دكتۆر شێركۆ هەیە، بەڵام دەتوانین لەجێگایەك كۆببینەوە ئیسارەی فكری یەكتری بكەین هەموو كاریكاتێریستەكان كۆبكەرەوە چەند كەسێكن جاری لەخانمانا نیمانە ئەگەر ئەو كێشانە چارەسەر بكرێت دەتوانرێت كاڵ بكرێتەوە، خاڵی سەرەكی ئەوەیە لاپەرەی رۆژنامەكان بۆ كارەكان كراوەبێت، ئێمە رەخنەگرمان نییە ئێستا من خۆم بەباشترین كەس دەزانم‌و كەس نایەت رەخنە بگرێ هانت بدات لەبەر ئەوە دەبێت بە هەمومان هەوڵ بدەین.
بەختیار سەعید:
مامۆستا بەكر پێشنیارت چییە بۆ داهاتوو چیبكرێت كاریكاتێریست هەنگاوی باشتر بچێتە پێشەوە.
بەكر عەبدولرەحمان:
هەمیشە ویستومە كاریكاتێر بە كەلتور بكرێت، بەڵام ئەگەر بمانەوێت كاریكاتێریست بەكەلتوور بكرێـت دەبێـت لەحزب بچێتە دەرەوە، ئەگەر ئەم هەنگاوە درا ئەوا كاری باش دەكرێت من تەمەنا دەكەم بەردی بناغەی ئەم دانیشتنە بەوە دەزانم لە كەلتووری حزب وازبهێنین‌و كاریكاتێریست بكەین بە كەلتوور، بۆ نمونە لەسەر كوردستانی نوێ قسەمان كرد ئایا كاریكاتیر كراوە بە كەلتوور لەناو یەك رۆژنامە نەكراوە بەكەلتوور تەنانەت بۆ خۆیشی نەك بۆ لایەنی تر، ئەوەش پشتیوانی دەوێ رۆژنامە‌و تەلەفزیۆنەكان دەتوانن بەشێك بۆ كاریكاتێر دابنری قسەی لەسەر بكرێ كابرا لەهەولێرەوە هاتووە نەیتوانییەوە كاریكاتێری من بڵاو بكاتەوە لەبەر ئەوە ئازایەتی دەوێ من پێشنیازم كردووە بۆ تەلەفزیۆنەكان با لەمانگێكدا قسە لەسەر كاریكاتێر بكرێت من لە باخچەی نالی پیشانگایەكم كردەوە زۆر چێژم لێبینی، بۆیە دەبێـت جێگایەك بۆ كاریكاتێر بكرێتەوە نابێت بێ ئەمەل بین تا ئێستا لەسەر ئەنفال، شەنگال، قسە نەكراوە‌و هەر لایەنە كۆمەڵایەتیەكان قسەی لەسەر كراوە وایلبێت لە شارەكانی تر پێشانگا بكرێتەوە من لەكەركوك پێشانگایەكم كردەوە چەندین لەوحەم فرۆشت كارەكان هەیە پشتگیری نییە بۆیە دەبێت واز لەحزب بهێنرێت‌و كاریكاتێر بە كەلتور بكرێت.
سەعید سائیر ئەلبەدری:
من حەزم دەكرد سەرنووسەرەكان‌و نوێنەری حزبەكان‌و نوێنەری حكومەت‌و هەروەها سەرۆك بەشەكانی زانكۆی سلێمانی لێرە ئامادەبوونایە .بابەتەكە باس لە گرنگی نەدان بەكاریكاتێرە، ئەمە لایەنێكی زۆر مەترسیدارە، یەكەم: تا ئێستا پێناسەیەك بۆ ناساندنێكی كاریكاتێر لەپەیرەوی زانكۆدا نیە، بۆیە ئەگەر زانكۆی سلێمانی دەیەوێت دەستپێشخەری بكات با بیكات، تا ئێستا لەكوردستان بەرپرسەكانی راگەیاندن‌و راگەیاندن نازانن كاریكاتێر چییە واز لەعێراق‌و ئێران بهێنە، نازانن كاریكاتێر چییە كاریكاتێریستەكە «ئەوەی كاری كاریكاتیریست دەكێشێت» پێناسەیەكی تەواوی بۆ كاریكاتێر نییە.
نوسین بەشێوەی گاڵتە هەر پێناسەیەكی روونمان بۆی نیە بە رەخنە ناوی دەبەین بەڵام رەخنە نیە جیاوازن.بەردەوام وای دادەنێن من دژی كاریكاتێر‌و نوسینی گاڵتەجاریم بەڵام ئەوە شتێكی ترە.
بەڵام ئێمە رۆشنبیرییمان روواڵەتیە تا ئێستا نەگەیشتووینەتە ئاستێكی باش كاری باش دەكەین.بەڵام شیكارێكی باشمان بۆی نیە، پێویستە رەخنەكە گشتی بێت، بەڵام كە كەنالێك قسە دەكات رووی دەمی لە چینێكی دیاریكراوە، لەكاتێكدا كاریكاتێر دەگۆڕێت بۆ تێگەیشتن، شیكاری، هێما و باوەڕپێهێنان. هاوكێشەیەكی زۆر سادەیە‌و بەم شێوەیە ئەو چینەی كە ئەم هاوكێشەیە دەیگرێتەوە زۆر فراوان دەبێت.
بەختیار سەعید:
ڤیان خان بەو ئەزموونەی كە خۆت ئەوەی كە ویستوتە توانیوتە لە رێگەی كاریكاتێرەوە بیگەینیت؟
ڤیان نامیق:
من تازە هاتوومەتە ئەو بوارەوە‌و سوودم لە كاری ئەو مامۆستا بەڕێزانە وەرگرتووە، بۆ ئێمەی ژنان كاری كاركاتێر قورسە، كەمتر ژنان حەز لەو بوارە دەكەن.
بەختیار سەعید:
دوا قسەمان پێشنیازیی كۆتایی بۆ هەنگاونان چی بێت؟
محەمەد كەریم:
پێش هەموو شتێك ئێستا فەیسبووك ‌و سوشیال میدیا بۆتە خۆرەیەك ‌و گیانی هەموومان دەخوات، من وەك وێنەیەك سەیری دەكەم، كاری هونەری لە سوشیال میدیا وەك ئەوە وایە یەك سینی برنجت هەبێت ‌و یەك دەنك ئاڵتون بكەیتە ناوی، دەبێ بچیت ئەو دەنكە ئاڵتونە بدۆزیتەوە، ئەگەر حساب بكەیت لە 90% خەڵكی كوردستان مۆبایلی پێبێت، 80% رۆژنامەنووسە، ئەمە كارەساتێكی زۆر گەورەیە، زۆربەی پێشمەرگە دێرینەكانی هاوڕێمان كە ئاشنابوون بە تفەنگ، ئێستا هەمووی بووە بە رۆژنامەنووس، زۆربەی ئەوانەی فەیسبووک قەشمەریات دەنووسن، دەبێت تەحەمولی ئەو قەشمەریاتانە بكەیت، خەڵك هەیە لە تەلەفزیۆن قسە دەكات، لێی تێناگەم. جارێك گەلاوێژ خان هات بۆ لامان، وتی كاكە ئێوە چی دەكەن؟ وتمان رۆژنامە دەردەكەین، وتی كاكە لێتان تێناگەم، ئێستا دەزانم ئەو موعاناتە چییە؟ چەندین وشەیان هێناوە زۆربەی سیاسی ‌و ئەوانەشی خەریكی نووسینن بەكاری دەهێنن. رەخنە لەخۆشمان دەگرم، تائێستا نیمچە ئاگاییەكمان لە كاریكاتێر هەبووە، بۆیە دەبێـت دوای ئەم مێزگردە دانیشین تا بزانین چی بكەین؟ ئینجا بڕیار بدەین، چونكە رۆژنامەیەكین زۆرترین تەمەنمان هەبووە، هەرچەندە هەژارین، بەڵام دەتوانین هەفتانە بۆ كارێك پاداشتێك بدەین.
ئاكۆ غەریب:
بۆ من گرنگ نییە سەرنووسەر یان كەسێك لە كاریكاتێر تێنەگات، بەڵام بۆ من گرنگە كاریكاتێر جێگەیەكی بۆ بكرێتەوە، تۆ باس لەخۆت دەكەیت رەخنە دەگریت پێشنیارێكت هەیە پێشبینیت هەیە، كاریكاتێر هەر ئەوە نییە لەسەر مەسئولێك قسە بكەین، ئێمە پێویستمان بەوەیە پێ بكەنین ، ئەگەر بمانەوێ كاریكاتێر تەواجودی هەبێـت، دەبێت خۆمان بیكەین، ئێمە لەسەر هەموو شتەكان قسەمان كردووە، ئێمە نەهاتووین گلەیی بكەین بڵێین كوردستانی نوێ ئەوەی بۆ نەكردووین، هاتووین كاریكاتێر زیندوبكەینەوە، خەڵك دوای كارەكان بكەوێت ئەگەر بمانەوێت ئەوە بكەین جێگایەك دروست بكەین ‌و خۆشمان بین. هەریەك لەئێمە كارێكی تری هەیە، خۆمان تەرخان نەكردووە، بەڵام گرنگە جێگایەك هەبێت بۆ كۆكردنەوەی خۆمان.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بیبلۆگرافیا،كلیلێك بۆ بە ئاسانی چوونە ناو گەنجینەی كتێب ‌و سەرچاوە کوردییەکان

لەم دووتوێیەدا وەك چۆن بابەت ‌و ناوەڕۆكی ئەو قسەوباس و ...