سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » حیکایەتی دامەزراندنی ی.ن.ک ‌و هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ لە دیكۆمێنتارییەكدا

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

حیکایەتی دامەزراندنی ی.ن.ک ‌و هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ لە دیكۆمێنتارییەكدا

یەكێك لە راسپاردەكانی دووەمین كۆنگرەی یەكێتی دروستكردنی مەكتەبی بیرو هۆشیاریی بوو لە ساڵی 2001دا‌و بەرهەمهێنانی فیلیمێكی دیكۆمێنتاریش كە مێژووی سەرەتاكانی دامەزراندنی یەكێتی لە زاری كاراكتەرە سەرەكییەكان ‌و بەشێك لە تێكۆشەرانی ئەو كاروانە بگێڕێتەوە، بووە بەشێك لە ئەركی ئەو مەكتەبە.
هەر لەو چوارچێوەیەشدا لە ساڵی 2003دا ئەو بیرۆكەیە چووە بواری پراكتیكییەوەو فیلمێكی دیكۆمێنتاری بەرهەمهێنرا كە ئەگەر بۆ سەردەمی ئەمڕۆی پێشكەوتنی تەكنیكی بواری میدیا نەچێتە خانەی دیكۆمێنتارییەوە، ئەوا بۆ ئەوێ رۆژێ كارێكی ناوازە بوو كە دەشێت بۆ ئایندە كاری زیاتری لەسەر بكرێت ‌و ببێتە كەرەستەیەكی خاو بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێكی دیكۆمێنتاریی بە مانا هاوچەرخەكەی.
ئەم فیلمە ستران عەبدوڵڵا سیناریۆی بۆ نووسیووەو تێكستەكانی بەدەنگی باست غەریب دەخوێندرێتەوەو ئەنوەر قەرەداغی ‌و ئەلبێرت عیسا كاری موزیكیان بۆ كردووەو كاروخ تەها وێنەی دیدارەكانی گرتووەو لە دەرهێنانی گۆران عەلی كەریم-ە.
لەوبارەیەشەوە رۆژی چوارشەممە 27/6/2018 لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ بە ئامادەبوونی ژمارەیەكی زۆر لە رووناكبیران ‌و میوانانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ فیلمەكە نمایش كراو لەلایەن ئامادەبووانەوە وێڕای هەڵسەنگاندنی فیلمەكە، چەند سەرنج ‌و تێبینییەك خرایەڕوو كە لێرەدا پوختەی ئەو سەرنج و تێبینییانە بڵاودەكەینەوە.

سەرەتا ستران عەبدوڵڵا سەرنووسەری كوردستانی نوێ ئاماژەی بە جیاوازیی كۆڕی ئەمجارەی ساڵۆنی كوردستانی نوێ كرد‌و رۆشنایی خستەسەر سەرەتاكانی سەرهەڵدانی بیرۆكەكەو چۆنێتیی جێبەجێ كردنی ‌و ئەو ئاستەنگانەی كە هاتنە بەردەم پڕۆژەی فیلمەكە.
لەوبارەیەشەوە رایگەیاند: ئەوانەی لەم فیلمەدا شایەدی لەسەر سەرەتاكان‌و ئامادەكاریی بۆ دامەزراندنی یەكێتی ‌و حیكایەتی دامەزراندنەكەو ئامادەكارییەكان بۆ هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ بە رابەرایەتیی یەكێتی دەكەن، بەشێكیان كۆچی دواییان كردووە‌و بەشێكیشیان هێشتا لە ژیاندا ماون، و روونیشیكردەوە كە كاتێك ئەم فیلمە دیكۆمێنتارییە ئامادەكراو تۆمار كرا، جگە لە خوالێخۆشبوو كاك نەوشیروان مستەفا هیچ كەسێك لەو سەركردەو كاراكتەرانە بیرەوەرییەكانی خۆیان نەنووسیبووەوە.
لەبەشێكی دیكەی قسەكانیشیدا ئاماژەی بەوە كرد كە ئەم بیرۆكەیە لە دوای دروستبوونی مەكتەبی بیرو هۆشیارییەوە سەری هەڵدا كە ئەو مەكتەبە یەكێك بوو لە راسپاردەكانی دووەمین كۆنگرەی یەكێتی لە ساڵی 2001، كە یەكێك لە ئامانجەكانی نووسینەوەو تۆماركردنی مێژووی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بوو. وتیشی: هەر ئەوكاتە بیرۆكەی بەرهەمهێنانی فیلمێكیان لەلا دروست بوو كە بتوانێت بەشێك لە مێژووی یەكێتی بگێڕێتەوە. بەڵام بێگومان ئەو مێژووە، مێژوویەكی دوورو درێژە، بۆیە وا دانرا كە وەك سەرەتا مێژووی دامەزراندنی یەكێتی ‌و هەڵگیرساندنی شۆڕشی نوێ تۆماربكرێت ئەوەی بە قۆناغە سەختەكە دادەنرێت.
هەروەها ئەوەی روونكردەوە كە ساڵی 2002 دەستكرا بە كاركردن لە فیلمەكەدا‌و ساڵی 2003 كۆتایی بەكارەكانی هێنرا، بۆیە لە رووی تەكنیكییەوە دەشێت كەموكوڕیی زۆری هەبێت تا بتوانین بە فیلمی دیكۆمێنتەری بەپێوەری هاوچەرخ ناوی ببەین، بەڵام ئەو كاتە هەرێمی كوردستان ‌و بەتایبەتیش ئەو ناوچانەی كە لەژێر دەسەڵاتی یەكێتیدا بوو، لە ژێر گەمارۆی هەمەجۆردا بوو.
رۆشناییشی خستە سەر ئەوەی كە ئەو قۆناغەی فیلمەكەی تێدا تەواوبوو هاوكات بوو لەگەڵ خۆشبەختی ‌و بەدبەختیش بۆ فیلمەكە، خۆشبەختی بوو كە رژێمی سەدام حسێن رووخاو تا رادەیەك ئازادی ‌و ئاوەدانی رووی لە عیراق ‌و كوردستان كرد، بەدبەختی بوو بۆ فیلمەكە كە نەتوانرا لەو سەردەمەدا سەرۆك مام جەلال كە كاراكتەری سەرەكی‌و دامەزراندنی یەكێتی ‌و هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ بوو، قسەی تێدا بكات بەهۆی سەرقاڵیی بە كاری كۆنگرەكانی ئۆپۆزسیۆنی عیراقی ‌و هاوئاهەنگی ‌و ئامادەكارییەكان بۆ رووخانی رژێم.
ئەم فیلمە ئەگەرچی وەك پەخشكردن لە هیچ كەناڵێك پەخش نەكرا، بەڵام لە هەندێك لە مەڵبەندەكانی سنوورە جیاجیاكان بەتایبەتی لە دوای پرۆسەی ئازادیی پەخشكراوە.
ئاماژەشی بەوە دا كە بێگومان ئەگەر فیلمەكە بەپێوەرەكانی تەكنۆلۆژیای میدیایی ئەمڕۆ كەموكوڕیشی هەبێت لەوەی ناوی لێبنرێت فیلمی دیكۆمێنتاری، بەڵام لەو رۆژگارەدا توانرا بەهایەكی مێژوویی بۆخۆی بەدەست بهێنێت ‌و وتیشی: ئەگەرنا رەنگە بۆخۆشم كە تێكست ‌و سیناریۆكەیم نووسیووەتەوە، ئەگەر دوای ئەم 15 ساڵە شتێكی لەو جۆرە بكەم بە شێوازێكی دیكە تێكستەكەیم بنووسیایە.
خۆی فیلمەكە لەڕووی سەرپەرشتییەوە سەرپەرشتیاری گشتی هەڤاڵ فەرید ئەسەسەرد بوو، ئەوكاتیش كە لێرەو لەوێ پەخشكراوە، هەندێك لە هەڤاڵان تێبینی ‌و سەرنجی ئیجابییان لەسەری هەبووە.
ئێمە لەو كارەدا پێمانوابوو كە ناكرێت قسە لەسەر مێژووی دامەزراندنی یەكێتی ‌و هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ بكرێت، بەڵام مام جەلالی تێدا نەبێت، بۆیە هەوڵماندا مام جەلال ببێتە كارەكتەرێكی ئامادەی غائیب لە فیلمەكەدا، هەم خۆی دەكرا بە فیلمێكی جیاواز قسە لەسەر كۆی رووداوەكان بكات، هەم هەموو ئەو هەڤاڵ ‌و بەڕێزانەش كە قسەیان كردووە رۆڵی سەرەكی ‌و دیار دەگێڕنەوە بۆ سەرۆك مام جەلال، هەربۆیەشە پێمان باش بوو لە كۆتایی فیلمەكەدا كە دەگاتە قۆناغی هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ ‌و گەشەكردنی هێزی پێشمەرگەو گەڕانەوەی سەركردایەتی دەرەوەی وڵات بۆ ناو كوردستان بە گرتەیەكی ڤیدیۆیی كۆنی سەرۆك مام جەلال فیلمەكە قفڵ بكەین كە تێیدا وتار بۆ ژمارەیەك پێشمەرگە دەدات كە ئامادەكراون بۆ دابەزین بۆ ناوچەكان ‌و ناو جەماوەری گوندەكان.
لەكۆتاییشدا ستران عەبدوڵڵا وتی: ئێستا سەیری فیلمەكە دەكەین ‌و داواش لە ئامادەبووانی بەڕێز دەكەم كە لەدوای فیلمەكە چ تێبینی ‌و سەرنجێكیان هەبوو دەتوانن بەوپەڕی ئازادییەوە بیخەنەڕوو.
دوای بینینی فیلمەكەش بەشێك لە ئامادەبووان سەرنج ‌و تێبینیی خۆیان خستەڕوو، سەرەتاش دڵپاك تاهیر ئەندامی مەكتەبی پەیوەندییەكانی دەرەوەو میدیاكاری دێرین، رایگەیاند: یەكێتی نیشتمانیی كوردستان جگە لەمێژووی دامەزراندنەكەی ‌و هەڵگیرساندنەوەی شۆڕش، خاوەنی مێژوویەكی پڕ لەسەروەرییە، بۆ دەكرێت لە هەموو بوارەكاندا فیلم ‌و بەرنامەی تایبەتی لەسەر بكرێت، وتیشی: پێشنیازێكم هەیە بۆ كوردستانی كە ئەم فیلمە لەئاستێكی فراوانتردا بۆ كادران ‌و ئەندامانی یەكێتی پەخش و نمایش بكرێت، چونكە بەشێكی كادران ‌و ئەندامان هێشتا شارەزای ئەو مێژووە پڕ لە سەروەرییە نین.
پاشان شوان كابان چەند تێبینی ‌و سەرنجێكی خستەڕوو و وتی: وێڕای دەستخۆشیم لەو برادەرانە، بەڵام گرفتی سەرەكی لەو دیكۆمێنتارییەدا ئەوەیە كە جەنابی مام جەلال-ی تێدانییە، چونكە من وەك ئەندامێكی ئەو حزبە، ئەو پاساوەم پێ قبوڵ نییە كە جەنابی مام جەلال لەو كاتەدا سەرقاڵی كاری بەغدا بووە، چونكە ئەو سەرباری ئەوەی لەو كاتەدا سەرقاڵی بەغدا بوو، بەڵام تا سەعات 12ی شەویش دیداری هەبوو و خەڵكی دەبینی.
پاشان رایگەیاند: كەموكوڕییەكی دیكەی ئەو فیلمە دیكۆمێنتارییە ئەوەیە كە دەزگایەك كردوویەتی، بیری دەزگایەكی تری یەكێتیی نەبووە كە ناوی دەزگای راگەیاندنی یەكێتییە، كە ئەو دەزگایەی دووەمیان كەرەستەی زۆر زیاتری لەبەردەستدا بووە، چ لەڕووی بەڵگە‌و فیلمەوە، چ لەڕووی تەكنیك ‌و كەسی شارەزاوە لەو بوارانەدا، ئەگەرچی بەشێك لەو بەڕێزانە بۆخۆیان یان لە راگەیاندنی یەكێتی كاردەكەن، یان پێشتر لەوێ كاریان كردووە.
هەروەها كاك باست خوێندنەوەیەكی زۆر باشی خوێندووەتەوە، كە دەتوانم بڵێم ئەوەی زۆر تەواوو بێ كەموكوڕییە لەو دیكۆمێنتارییەدا، خوێندنەوەی تێكستەكەیە.
بەڵام وتی: بەبڕوای من دەقەكە بۆ دەقی فیلمی دیكۆمێنتاریی نابێت، ئەوە دەقێكە كە بۆ رێكخستنی ناوخۆی یەكێتی باشە، چونكە بەشێك لە عەزم بەرزكردنەوەو پێداهەڵدان ‌و وەسفی تێدایە كە ئەوە لەفیلمی دیكۆمێنتاریدا نییە. یان لە هەندێك بڕگەدا بە كاك ‌و بەڕێز ‌و هەڤاڵ ناوی كەسەكان دەهێنێت كە ئەوە لە دیكۆمێنتاریدا نییە.
لەرووی موزیك و ئەو ئاوازانەوە راستە هەندێكیان هی مامۆستا ئەنوەرو كاك ئەلبێرت عیسایە، بەڵام هەندێكیان هی سرودەكانی شۆڕشی ئەیلولن، كە مافی تیپی مۆسیقاكەی تێدا خوراوە، كە هەندێكیان هی تیپی مۆسیقای شۆڕشە، هەندێكیان هی تیپی مۆسیقای سلێمانییە.
هەندێك لە گۆرانییەكانی ناو فیلمەكە تەنها دەنگی كەسەكانە، كە ئەوەش دەبوو ئاماژەیان پێ بدرێت، كە ئەوە برادەرانی كۆمەڵەن ‌و لەماڵی كاك سالار عەزیز-ن، كە ئەو سروودەیان تۆماركردووە، كە لەسەرەتای دەستپێكردنی ئیزگەی شۆڕش «دەنگی شۆڕشی عیراق- دەنگی گەلی كوردستان»، بەرلەوەی سرودی تر بە مۆسیقاوە لێبدرێت، ئەو سروودانە پەخش دەكران.
لە كۆتایی قسەكانیدا شوان كابان رایگەیاند: ئەو فیلمە ئێستاش دەكرێت كاری زیاتری لەسەر بكرێت لە راگەیاندن، بەسوودوەرگرتن لە ئەرشیفی تەلەفزیۆن كە دەقی ئەو برادەرانەو چەندین برادەری تریش هەن كە باس لە دامەزراندنی یەكێتی ‌و هەڵگیرسانەوەی شۆڕش ‌و مێژووی خەباتی دورودرێژی یەكێتی دەكەن و وتیشی:

من پێموایە راستە قورسە، بەڵام زەحمەت نییە كە حزبێكی وەك یەكێتی بەو ئیمكانییەتەی لەبەردەستیدایە بتوانێت ئەو مێژووە پڕ سەروەرییەی خۆی تۆماربكات.
لەوەڵامی بەشێك لەتێبینییەكانی شوان كاباندا، ستران عەبدوڵڵا روونیكردەوە كە ئەو تێبینییانەی كام شوان هەمووی بە پێوەری ئەمڕۆ راستە، چونكە مەكتەبی بیروهۆشیاری لە 2002دا دامەزرابوو، مەكتەبی راگەیاندنیش ئەوەندە كۆنتر نەبوو، لەبەرئەوە ئیمكانیاتەكەی ئەوكاتە هەمووی ئەوەندە بوو و بەشێك لەو گرتە ڤیدیۆییانەش كە وەرگیراون ‌و مۆنتاج كراون لەناو فیلمەكەدا، لە كوردسات ‌و خاك وەرگیراون، كە پێموایە كاك فەرید ئەسەسەرد ‌و كاك گۆران عەلی كەریم پەیدایان كردبوو، دەمەوێت ئەو راستییەش بڵێم كاتێك كە هاوكاریی كاك فەریدم كرد لەو كارەدا، من لە راگەیاندنی یەكێتی نەمابووم ‌و لە حكومەت كارم دەكرد، كە زۆر دڵم پێی خۆشبوو چونكە بووەوە بە پردی پەیوەندییم بە حزبەوە.
جگە لەوەش پێشتریش كە ئەم فیلمە لە هەندێك مەڵبەند‌و ناوچە نمایشكرا، تێبینی ئەوەی لەسەر هەبوو كە باسی هەندێك كاراكتەر‌و رێكخراو كەمتر كراوە، بۆیە ئەگەر تێبینیتان كردبێت هەندێك قسەو لێدوان ‌و دیداری دواتر بۆ زیادكراوەو خراوەتە سەری.
وتیشی: ئەو فیلمەش كە بەرهەمهێنراوە نە كاك فەرید‌و نە كاك باست ‌و نە بەندەو نە هاوكارانی دیكەشمان هیچ بڕە پارەیەكمان لەسەر وەرنەگرتووە، جگە لە مۆنتێرەكە كە ئەویش دوكانێك بوو لە بازاڕ كاری مۆنتاجەكەی بۆ كردین و وتیشی: زەحمەتە بەمە بووترێت دیكۆمێنتاری، بەڵام دەشێت ئەمە بكرێتە كەرەستەی خاوی دیكۆمێنتارییەكی باشتر‌و پڕۆژەیەكی فراوانتر، ئەگەرچی ئەم فیلمە رێگر نەبوو لەوەی راگەیاندنی یەكێتی بەو سەردەمەشەوە كە خۆمی لێ بووم، دیكۆمێنتاریی دیكە بەرهەم بهێنین، بەڵام بەداخەوە تاكە تەلەفزیۆن كە لەم ناوچەیەی خۆماندا كاری دیكۆمێنتاریی دەكرد، تەلەفزیۆنی خاك بوو.
جەختیشی لەسەر ئەوە كردەوە كە راستە ئەو فیلمە مەدحی تێدایە بۆ یەكێتی، چونكە مەكتەبی بیرو هۆشیاری بەرهەمی هێناوە‌و ئەگەر لە راگەیاندنی یەكێتیش بكرایە، هەر بەو جۆرە دەبوو. روونیشیكردەوە ئەگەرچی گرتەی زیاتر هەبوو لە تەلەفزیۆنەكانی یەكێتی، بەڵام من نازانم بۆچی مەكتەبی بیرو هۆشیاریی تەنها ئەوەندەیان دەستكەوتبوو و منیش بۆخۆم تێكست ‌و سیناریۆكەم لەسەر ئەوە نووسی كە لەبەردەستمدا بوو.
بۆ وەڵامی داواكاری ‌و پێشنیازەكەی دڵپاك تاهیر-یش وتی: دەكرێت ئەگەر شوێنێكی فراوانتر ‌و بەربڵاوتر دابین بكرێت لەشوێنی تریش نمایش بكرێت ‌و خەڵكی زیاتر بیبینێت.
هەرلەبارەی فیلمەكەوە كاروان ئەنوەر سەرنووسەری پی یوكەی میدیا وتی: من ناچمە سەر لایەنی تەكنیكی ‌و پێمباشە ئەوە بەجێبهێڵم بۆ كەسانی تایبەتمەند‌و شارەزا لەو بوارەدا، بەڵام وەك تۆماركردنی ئەو داستانە پڕلە سەروەرییەی دامەزراندنی یەكێتی ‌و هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ، كارێكی زۆر جوانە. راشیگەیاند كە ئێستا نەوەی چوارەمی یەكێتی بەڕێوەیە كە لەئێمە منداڵترن ‌و هیچ لەسەر دامەزراندن‌و داستانی هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ نازانن، جا ئەمە ناو دەنرێت فیلم، ریپۆرتاژ، یان هەرچییەك، پێویستە بخرێتە سەر دی ڤی دی-یەك ‌و لە پەیمانگەی كادران پەخش بكرێت، پێموابێت كۆرسێكیان هەیە كە بریتییە لە سەرەتاو دامەزراندن، دەكرێت لەگەڵ ئەو دیدارانەی مام جەلال كە چەند دیدارێكی دورودرێژی هەیە لەسەر دامەزراندن، ‌و لەگەڵ دیدارێكی ساڵانی هەشتاكان كە بەمدواییە بڵاوكرایەوە، هەموو ئەوانە لەلایەن كەسێكی تەكنیكییەوە مۆنتاژ بكرێت.
هەروەها وتی: فیلمەكە ناوی هەرچییەكە گرنگ نییە، گرنگ قسەكانی ئەو كەسانەیە كە باس لە داستانی دامەزراندنەكەو ناردنەوەی ئەو خەڵكەیە بۆ ناوەوەی كوردستان، هەر ئەوە بۆخۆی بەڵگەو دیۆكۆمێنتی تێدایە، بۆیە دەشێت بۆ پەرەپێدان ‌و پێشخستنی كۆمەڵێك بڕگەی دیكەی بخەینەسەر.
لەبەشێكی دیكەی كۆڕەكەدا ساڵح بێچار ئاماژەی بە تێبینییەكانی خۆی كرد‌و رایگەیاند: چاوەڕێی زیاتر بووە‌و چاوەڕێی شتی نەبینراوو نەبیستراو بووە و وتیشی: من ریپۆرتاژێكی رۆژنامەنووسێكی بریتانیم لەلایە كە ماوەكەی 45 خولەكە، زۆر روونترە لەڕووی كوالێتی تۆماركردنەوە‌و هاوڕای كاك كاروانیشم كە دەكرا هەندێك وێستگەی جەنابی مام جەلال هەبوو تێیدا جێی بكرایەتەوەو مۆنتاژ بكرایە.
هەروەها رایگەیاند كە ئەویش هاوڕایە لەگەڵ ئەو برادەرانەی دەڵێن دەكرێت ئەمە بكرێتە بنچینە بۆ كارێكی باشتر‌و وتیشی: هەندێك گرتەی ناوازەی ئەو سەردەمانەم هەیە كە نەمداوە بەكەس، بەڵام بۆ پەرەپێدانی كارێكی لەمجۆرە لەرووی ویژدانییەوە ناتوانیت بڵێیت نایدەم.
لێرەوە دەڵێم هەندێك گرتەی جەنابی مامم هەیە كە بەكامێرای هەندێك برادەر گیراوە، گرتەی شەهید ئارام ‌و خاڵە شیهابم هەیە، كە لەلای لیدیاخان ‌و نەرمین خان باسمكرد زۆر سەریان سوڕما. بۆیە دەكرێت ئەوانە هەمووی لە چوارچێوەی فیلمێكی دیكۆمێنتاریی هەمەلایەنتردا كۆبكرێتەوەو بەڕێنمایی ‌و راوێژی ئەو پەیمانگەو كۆلێجانەی راگەیاندن كە هەمانە شتێكی ناوازەی لێ بەرهەم بهێنرێت كە روومان بێت بینێرینە دەرەوەی كوردستانیش لەوبارەیەشەوە دووبارە ئامادەیی خۆم نیشان دەدەم بۆ هەر هاوكارییەك كە پێم بكرێت.
باست غەریب كە یەكێكیش بووە لە بەشدارانی بەرهەمهێنانی فیلمەكە، لەبارەی كاركردنەوە تێیدا، وتی: ئەو كارە كراو رۆیشت، منیش ئەوكاتە وەك كادر كادری یەكێتی نەمابووم ‌و لەڕووی ئیلتیزامی حزبییەوە هیچ ئیلتیزامێكم بە حزبەوە نەمابوو. بۆیە قسە لەسەر باش ‌و خراپیی ئەو فیلمە ناكەم، بەڵام دەڵێم ئەوەی كە كراوە پێم باش نییە بەهیچ شێوەیەك دەستكاریی بكرێت، بەڵكو دەكرێت ئەوە وەك ئەرشیفی كاری ئێمە بمێنێتەوە.
هەروەها رەخنەی ئەوەی گرت كە یەكێتی هەرگیز هەوڵی ئەوەی نەداوە كە خۆی ئەرشیف بكات، وتیشی: لەگەڵ دروستبوونی كوردساتدا پێشنیازم ئەوەبوو كە دەستەیەك پێكبهێنرێت بەناوی دەستەی نووسینەوەی مێژووی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، بە دەنگ ‌و بەڕەنگ ‌و بەنووسین ‌و وردە وردە ئەو دەستەیە بەرنامە دروست بكات، بەرنامەی بێلایەن بۆ گێڕانەوەی مێژووی یەكێتی، بۆئەوەی ئەو برادەرانەمان لەدەست نەچن كە ئاگاداری رووداوەكانن، بۆیە پێویستە بەپەلە هەموو ئەو برادەرانە بگرن ‌و دیداریان لەگەڵدا بكەن، نەك یەكێتییەكان بەتەنها، تەنانەت ئەوانەی كە نەیاری یەكێتیشن، یان ئەوانەی كە ئاگایان لەمێژوو هەیە وەك د. كەمال مەزهەر، د. عیزەدین مستەفا رەسوڵ، دیدارەكانیان لەگەڵدا بكەن ‌و دایبنێن، دواتر وەرە سكێچی بەرنامەكە دروست بكە، نووسینەكەی ئامادە بكە، دواتر كێت ویست لەوانە بیخەرە ناو بەرنامەكەوە، جا با بەرنامەیەكی دوورو درێژی 20-30 ئەڵقەیی بێت ‌و هەموو مێژووی یەكێتی بگێڕێتەوە، بۆیە دووبارەی دەكەمەوە كە ئەو فیلمە وەكو خۆی بهێڵرێتەوە، ئەگەر بكرێت كار لەسەر شتی نوێتر بكرێت ‌و وەك كاك ساڵح رایگەیاند، منیش ئێستا زانیارییم هەیە لەبارەی ئەوەی كە چەند گرتەیەكی ڤیدیۆیی دەگمەن هەن ئێستا‌و چەند فیلمێكی دیكۆمێنتاریی لەسەر یەكێتی تۆماركراون، كە ئێمە هەندێكیمان تا ئەم دواییانەش نەبینیبوو.
دواتر د. محەمەد سابیر وێڕای دەستخۆشی لە بەرهەمهێنانی ئەو فیلمە، چەند سەرنج ‌و تێبینییەكی خستەڕوو و وتی: ئەمە ناوی هەرچییەكی لێ بنرێت، سەرەتایەكی باشە، بەڵام یەكێتی زۆر لەوە زیاتر هەڵدەگرێت كە كاری زیاتر لەسەر مێژووەكەی ‌و داستانەكانی خەباتی سیاسی ‌و پێشمەرگەیی بكەیت، منیش رەنگە گەواهیی ئەوە بدەم كە ئەو كاتەی ئەمە بەرهەم هاتووە، ئەو تەكنیك ‌و ئامێرانەی ئێستا لەبەردەستدایە، ئەوكاتە لەبەر دەستدا نەبووە، ئەگەرنا لەگەڵ هەموو تێبینییەكانی كاك شوانم لەبارەی فیلمەكەوە، هەروەها دەڵێت: پێشم باشبوو قسەكردن لەسەر ئەو مێژووە هەر ئەوانە نەبوونایە كە تەنها بەشدارییان كردووە، بەڵكو ئەوانشی بگرتایەتەوە كە چ زانیارییان هەیە‌و چ رۆڵیان هەبووە، چونكە تەنها رۆڵدان بە كەسانێك ‌و پشتگوێخستنی كەسانی دیكە، ئەوە لەڕووی مێژووییەوە لەشوێنی خۆیدا نابینم.
وتیشی: هەر بۆنموونە خوالێخۆشبوو عادل موراد باس لەو مێژووە دەكات، بەڵام د. فوئاد مەعسوم دەڵێت ئێمە 21/5 ئەو رەشنووسی بەیاننامەیەمان نووسی‌و لای ئەو ئەوە رۆژی دامەزراندنی یەكێتییە، لەكاتێكدا كاك عادلی رەحمەتی دەڵێت 25/5، كە ئەوە دەبێت ساغبكرێتەوە.
هەروەها روونیكردەوە، من حەزناكەم بەتەنها باسی ئەو حەوت كەسە بكرێت كە یەكێتییان دروستكردووە، چونكە خەڵكی كەش هەبوون كە رۆڵیان هەبووە، بۆنموونە شازاد سائیب، راستە ناوی وەكو دەستەی دامەزرێنەر نایەت، بەڵام رۆڵی كەمتری نەبووە، ساڵی 1975 ئەو هەواڵی دامەزراندنی ی.ن.ك-ی دا بەمن، بەیاننامەی دامەزراندن ئەو هێنایەوە، ئاماژەشی بەوەدا كە هەرچی بەیاننامەو نووسراوی یەكێتی هەیە كە لەدوای 1977-ەوە دەرچووە، هەمووی لای ئەو هەیە‌و وتی: بەشێكیشیم داناوە كە وەك ئەرشیفی یەكێتی هەركەسێك ویستی سوودی لێ ببینرێت.
پاشان كەمال شاڵی وەك تێكۆشەرێكی دیرێنی رێكخستنەكانی یەكێتی، تێبینییەكانی خۆی خستەڕوو و رایگەیاند: كارەكە جێی دەستخۆشییە، بەڵام ئەوەی تێبینی دەكرێت زیاتر رۆڵ دراوە بۆ كۆمەڵە، بەڵام ئاماژەی بە رێكخستنەكانی تری ناو یەكێتی تێدا نییە، وەك بزووتنەوەی سۆشیالیستی، وتیشی: شەهید عەلی عەسكەری كە لە روفاعی سەرۆك شارەوانی بوو، مۆڵەتیان نەدەدا كە بێت بۆ بەغدا، ئەوكاتە وەزیری شارەوانییەكانی عیراق خوالێخۆشبوو عەبدولستار تاهیر شەریف بوو، نامەیەكی بۆ نارد بەناوی ئەوەی كە گوایە كۆبوونەوەیەكی شارەوانییەكان هەیە لەبەغدا، بەو پاساوە هاتەوە بۆ سلێمانی ‌و لەرێی جەمال حەكیم ئاغاوە كۆبوونەوەی پێكردین ‌و بزووتنەوەی سۆشیالیستیمان دروستكرد، دكتۆر نەوزاد‌و هادییە سوور ‌و حسەڕەشی خەیات ‌و ئەنوەر كاكەیی ‌و… هتد، كە ئەمە هەمووی بۆ یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بووە، بەڵام بەداخەوە لێرەدا هیچ ئاماژەیەكی پێ نەكراوە، كە ئەمە بۆخۆی گێڕانەوەی مێژووە. ئیتر لەوێوە كاك عەلی پەیوەندییكرد بە شۆڕشەوە هەر لەپەیوەندیدا ماینەوە لەگەڵیدا تا ئەم دواییانەش.
خاڵێكی تر ئەوەیە كە باسی چوونی شەهید خاڵە شیهاب ‌و هاوڕێكانی دەكرێت بۆ ئێران، لەرێگەی ئێمەوە رێكخستنەكانی باڵی مەكتەبی سیاسی پارتی، لەبەسرە خەڵكمان هەبوو، خەڵكمان دەناسی، كاك شەهاب لە رێگەی ئێمەوە پەیوەندییكرد‌و داوایكرد رێگەیەكی دەرچوونی بۆ بدۆزینەوە، ئەوكاتە برادەرێمكان بەناوی هادییە سوور ئۆتۆمبێلی هەبوو، بەحساب لێرەوە بینێرێت بۆ سوڵتان نشینی عومان كە لەوێ شۆڕشی زەفار هەبوو كە گوایە دەچێت بۆئەوێ ‌و بەو شۆڕشەوە پەیوەست دەبێت، ئیتر هادی چوو هەموو شتەكانی جێبەجێ كرد، دۆستە بەسراوییەكەمان وتبووی با بێن، ئێمە دوو بەلەممان ئامادەیە بەشەو رەوانەیان دەكەین، بەڵام تا هاتەوە، ئەمان بە قاچاخ رۆیشتبوون، ئیتر نازانم بۆچی نەیانتوانیبوو چاوەڕێ بكەن ‌و لەسلێمانی جێگەیان نەببووەوە، هۆكارەكەی چی بوو ئەوە نازانم، ئیتر لەڕێی پێنجوێنەوە رۆیشتبوون ‌و ئەوەی روویدا روویدا،
ئەمەش بۆ پشتگیریی قسەكەی برادەران دەكەم كە مادام مێژوو دەگێڕدرێتەوە، با راستییەكان ون نەبن ‌و ئەوەی رۆڵی هەبووە ئاماژی پێ بكرێت ‌و ناوی بهێنرێت، ئەگەرنا ئێمە هەموو لەناو یەكێتیدا بەردەوام بووین ‌و بەردەوامیش دەبین، بەڵام با مافی كەس لەو مێژووە فەرامۆش نەكرێت.
موعتەسەم نەجمەدین-یش وەك ئامادەبوویەكی بینینی فیلمەكەو كۆڕەكە راو سەرنجی خۆی نیشاندا لەسەر ئەوەی كە زۆربەی ئەو بۆچوونانەی گوێمان لێبوو لەو كاراكتەرانەی قسەیان كرد لە فیلمەكەدا، ئاماژەبوون بەوەی كە یەكێتی لە پەرچەكرداری شكستی شۆڕشی ئەیلولدا دروستبووەو دامەزراوە، بۆیە پێیوابوو كە ئەوە وانییەو رایگەیاند: دامەزراندنی یەكێتی لە پێش 1964یشەوە لەناو پارتیدا رەگ‌و ریشەی هەبووە، بۆیە من پێموایە دەبوو ئەو برادەرانە قسەیان لەوە بكردایە كە رەگو ریشەكە لە 1964ەوە هەبووەو تەنانەت لەناو ئەو باڵەشدا لە 1964 بۆ 1970 هەر ناكۆكیی ‌و جیاوازیی هەبووە، ئەو بەرەیەی «گۆڤاری رزگاریی» جیاوازبووە لە بەرەی «بیری نوێ»، بۆیە دەبێت كە باس لە یەكێتی دەكەیت، بناغەكەی لەسەر بنەمای ململانێی فیكریی دروست بووە، بۆنموونە لە ساڵی 1975-1978 كاك ئارام یەكێتی بەرەو عیراقچێتی دەبات، ململانێكان بەشێوەیەكی تر دەبێت ‌و لە ماوییەت دوور دەكەوێتەوە.
لە 1978 بۆ 1983 مام جەلال ‌و كاك نەوشیروان یەكێتی بەرەو ئاراستەی نەتەوایەتی دەبەن، بۆیە قسەكە لەسەر ئەوەیە كە تۆ ئێستا دێیت لە رێی فیلمێكی دیكۆمێنتارییەوە مێژوو دەنووسیتەوە، وەك سەردەمی شاخ نییە كە تەنیا كۆمەڵێك دیدار‌و چاوپێكەوتن بكەیت، بەڵكو تۆ پێویستت بە شرۆڤەشە، بۆنموونە شرۆڤەی ساڵانی نێوان 1964-1970، یاخود بۆنموونە بناغەی فیكری یەكێتی لە سەردەمی گۆڤاری رزگارییەوە بووە، كە شازاد سائیب رۆڵی دیاری هەبووە تێیدا، سالار عەزیز یەكێك بووە لەو كەسانەی كە رۆڵی زۆر گەورەی هەبووە، بۆیە هەندێك هەن رەنگە هێندەی ئەوانە رۆڵیان لەمێژوودا نەبووە.
پاشان ئەویش هاوڕابوو لەگەڵ ئەو ئامادەبووانەی كە پێیانوایە دەكرێت ناوەڕۆكی ئەو فیلمە بكرێتە سەرچاوەیەك بۆ بابەتێكی فراوانتر.
عەدالەت عەبدوڵڵا-ش كە یەكێك بوو لە ئامادەبووانی كۆڕەكە تێبینییەكانی خۆی بەمجۆرە خستەڕوو و وتی: بۆئەوەی لە نرخی ئەو بەرهەمە رەمزییە كەم نەكەینەوەو نەشهێڵین وا تێپەڕێت، منیش دەڵێم دەكرێت وەك بیرۆكەیەك تەماشای بكەین بۆ پڕۆژەیەكی گەورەتر.
روونیشیكردەوە كە ئێستا فیلمی دیكۆمێنتاری بابەتێكی زانستییە‌و ئێمە لە ماس میدیای بینراودا خوێندوومانە، بۆیە ئەم بابەتە دەچێتە خانەی كاری ریالیتییەوە، كاركردن لەسەر واقیع، كە هەندێكجار رەنگە درامایەكیشی تێبكەوێت، چونكە زۆرجار رەنگە دیكۆمێنتی راستەقینە دەستنەكەوێت، پەنا دەبرێتە بەر دروستكردنی درامایەك.
بەڵام وتی: خاڵێك هەیە دەبێت ئاگاداربین، چونكە بەردەوام لە بەرهەمهێنانی فیلمی دیكۆمێنتاریدا ئەم مشتومڕانە هەیە، بۆنموونە رووداوی 11ی سێپتەمبەر كاتێك ویستیان فیلمی دیكۆمێنتاری لەبارەوە بەرهەم بهێنن، كۆمەڵێك توێژەر‌و هونەرمەندی گەورەیان هێنا، كە لەنێویاندا تیمێكی هۆلیود-یشی تێدابوو، وتیان چۆن بتوانین ئەم رووداوە مێژووییە كە مێژووی هاوچەرخی لەڕووی سیاسییەوە پێ گۆڕدرا، چۆن دیكۆمێنتی بكەین، هەموو ئەوانەی كە مشتومڕی ئەو بابەتەیان كرد گەیشتنە ئەو بڕوایەی كە دەبێت:
1-پشت بە 11 هونەرمەندی بواری بەرهەمهێنانی فیلمی دیكۆمێنتاری ببەسترێت، لە 11 وڵاتی جیاواز. هەر فیلمێكیش 2-دەبێت لە 11 خولەك زیاتر نەبێت، وتیشیان لەبەرئەوەی رووداوەكە خۆی ئەوە هەڵدەگرێت.
رووداوی دامەزراندنی یەكێتیش رووداوێكە كە ئەوە هەڵدەگرێت كە یەكێك پێی وابێت كەسێك توانای بەدیكۆمێنتكردنی ئەو رووداوەی هەیە بەبێ ئەوەی هیچ كەموكوڕییەك بەجێ بهێڵێت، ئەمە هەڵەیە لەڕووی زانستییەوە، چونكە فیلمی دیكۆمێنتاری، فیلمی نزیكبوونەوەیە لە راستی، نەك بەرهەمهێنانی راستی، هەربۆیە هەر فیلمێكی دیكۆمێنتاری بەرهەم بهێنرێت، لەكۆتاییدا كۆمەڵێك درزو كەلێنی تێدایە‌و رەخنەگرێك دێت رەخنەی لێ دەگرێت، كە لەراستیدا ئێمە ناتوانین مشتومڕی لەبارەوە بكەین، چونكە لەسەردەمێكی تایبەتدا بەرهەم هێنراوە، یەكێكیش لە توخمەكانی كۆمینیكەیشن، وەرگرە، ئەمەش بۆ كۆمەڵە وەرگرێكی دیاریكراوە، كە بریتییە لە یەكێتییەكان، بەڵام ئێمە ئێستا لە 2018دا دەژین، وەك یەكێتییەكانیش لێی ناڕازین، كەواتە ئەمە پەیوەندیی بە مێژوویەكی دیاریكراوەوە هەیە، توخمی وەرگریش تێیدا خودی یەكێتییەكانن، بۆیە تارادەیەك ئاساییە كە زمانی ستایشی تێدایە، گیانی شۆڕشگێڕانەی تێدایە، كاك باست خۆی رەمزی شۆڕشە، كە گوێی لێ دەگریت هەست ناكەیت كە گوێ لە تێكستی فیلمی دیكۆمێنتاری دەگریت، بەڵكو هەست دەكەیت كە گوێ لەشتێك دەگریت كە بڕێك حەماسەتت پێ ببەخشێت، لەبەرئەوە فیلمی دیكۆمێنتاری ئەو هەستەی تێدا نییە كە بڵێین بە رەهایی دەبێت راستیی تێدا بپێكین، دەبێت لە گۆشەنیگای جیاجیاوە كاری لەسەر بكەین، بەڵام یەك كەموكورتیی تێدایە كە بۆخۆم پێموایە ئەوە پاساو نییە‌و قابیلی چارەسەر نییە كە ئێستا كەرەستە خاوەكان ماون دەشێت سوودیان لێ وەربگیرێت، بەڵام ئەوەی چارەسەری نییە، ئەوەی دەقێك بۆ فیلمی دیكۆمێنتاریی دەنووسێت، دەبێت زۆر شارەزابێت لەو بوارەدا، بۆیە نابێت بەبێ دوای هاوكاری لەگەڵ خەڵكی شارەزاو خوێندنەوەی چەندین كتێب ‌و سەرچاوە لەو بوارەدا دەست بەرێت بۆ نووسین لەو بوارەدا. لەكاتێكدا لەسەردەمی نەبوونی تەكنیكیشدأ لەدەقدا مەرج نییە خۆمان ببەستینەوە بە بەڵگەی بینراو یان ئەوانەی شایەدی رووداوەكانن، بەڵكو دەكرا هەوڵی زیاتر بدرێت بۆ بەدەستهێنانی بەڵگەی نووسراو، بۆیە دەتوانم بڵێم هەقی خۆی پێ نەدراوە. هەر بۆنموونە رەنگە هەندێك لە كاراكتەرەكان ناوی یەكتریی نەهێنن لە رووی پەیوەندیی شەخسییەوە، بەڵام هەم بەڵگەی پێشوەخت هەیەو هەمیش ئەگەر «س»ناوی كەسێك نەبات، رەنگە «ص» بەویژدانتر بێت ‌و ئاماژەی پێ بكات. بۆیە نووسەری دەقی دیكۆمێنتەری دەبێت بە عەقڵی توێژەر شت بنووسێت، نەك ریپۆرتەر.
ستران عەبدوڵڵا لەوەڵامی ئەو سەرنج ‌و تێبینییانەدا وتی: هەموو ئەو سەرنجانە بە هەند وەردەگرم، بەڵام من بۆخۆم هەر ئەوەندە بەهرەم هەبووە، بەڵام زۆرێك لەبرادەران هەردەم وتوویانە دەیكەین ‌و هەر نەكرا، تەنها كاك نەوشیروان بە چوار كتێب ئەو یادداشتەكانی خۆی نووسیووەتەوە، كە ئەوكاتەش كتێبەكانی ئەویش تێبینیی زۆری لەسەر بوو، بەڵام ئەمانە هەمووی چ ئەوانەی مام جەلال، چ بیرەوەرییەكانی كاك نەوشیروان، بوونەتە هاندەر كە هەندێك لە برادەران بێن ‌و ئەو مێژووەی لایانە بینووسنەوە.
وتیشی: ئەم ساڵۆنە هی یەكێتی ‌و هی دۆستەكانی یەكێتییەو تەنانەت هی ئەو حزبانەشە كە لەقۆناغێكدا لە ناو یەكێتیدا خەباتیان كردووەو بەشداریی كاروانەكەیان كردووە، بێن ‌و لێرە قسەی لەسەر بكەن، ئەوەی هانیشیداین كە ئەم فیلمە بهێنینەوە بەرباس ، كۆچی دوایی كاك عادل ‌و كاك عەبدولڕەزاق فەیلی بوو كە وەكو دوو ئەندامی دەستەی دامەزرێنەر‌و دوو كاراكتەری دیاری مێژووی یەكێتی ‌و شۆڕشی نوێ لەم فیلمەدا باس لە ئامادەكارییەكان‌و حیكایەتی سەرەتاكان دەكەن.
وتیشی: لەدوای ئەوەوە ئێستا چەندین بەڵگەنامەو گرتەی ڤیدیۆیی هەن لای فڵان هەڤاڵ یان فیسار، ئەوە دەبێت بیخەینەڕوو، چونكە دیكۆمێنتكردنی ئەو مێژووە ئەركی مەكتەبی راگەیاندن‌و ئەركی هەموو هەڤاڵێكی یەكێتیشە. بۆیە پێویستە مێژووی یەكێتی نەك سەرەتاكەی بەڵكو بەوەی دوای راپەڕین ‌و ئێستاشەوە بنووسرێتەوە كە بەداخەوە تائێستا وەك پێویست نەبووە.
لە كۆتاییشدا سەرتیپ عەلی یەكێكیتر لە ئامادەبووان بیروڕای خۆی لەوبارەیەوە دەربڕی ‌و رایگەیاند: بە هەموو ئەو نووسین ‌و بیرەوەرییانەی مام جەلال ‌و كاك نەوشیروان ‌و ئەوانەی ترەوە ‌و بەم فیلمەشەوە كە باس لەو مێژووە دەكات، من وەك وەرگرێك كێشەم نییە‌و ناشزانم پێناسەی فیلمی دیكۆمێنتاری چۆنەو چییە، بەڵام وەكو راستییەكان خۆشبەختانە هیچی بەلاڕێدا نەبراوە، بۆیە ئەوەی تائێستا بیستراوە 80-90%ی ئەوانەی ئەو مێژووەیان گێڕاوەتەوە، وەكو یەك وایە، بەڵام رەنگە هەندێك وردەكاریی هەیە بۆ ئێمەی یەكێتییەكان هەم گرنگەو هەم نوێیە، بۆنموونە یەكەمجارە دەیبیستم كە كاك نەوشیروان دەڵێت: مام جەلال یەكەم سكرتێری كۆمەڵە بووە، كاك فەرەیدونیش لە كتێبەكەیدا دەڵێت: مام جەلال دامەزرێنەر‌و یەكەم سكرتێری كۆمەڵە بووە، كە ئەوەش ساغكردنەوەیەكی مێژوویی گرنگە. یاخود باس لەوە دەكرێت كە لەكۆبوونەوەی سەرەتاكانی دامەزراندنی كۆمەڵەدا هێرۆخان ‌و نەرمین خان وەكو ژن لە كۆبوونەوەكاندا هەبوون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بونیاده‌ گێڕانه‌وه‌گه‌رییه‌كان له‌ڕۆمان و چیرۆكه‌كانی گه‌لاوێژدا گفتوگۆی‌ له‌باره‌وه‌ كرا

له‌چوارچێوه‌ی‌ كۆڕو سیمیناره‌كانی‌ ساڵۆنی‌ كوردستانی‌ نوێ‌، رۆژی‌ 16/10/2018، كۆڕی خستنه‌ڕوو ...