شۆڕشی‌ پۆپۆلیستی‌ جیهانی‌ گه‌یشته‌ عیراق – knwe.org
سەرەکی » وتار » شۆڕشی‌ پۆپۆلیستی‌ جیهانی‌ گه‌یشته‌ عیراق

شۆڕشی‌ پۆپۆلیستی‌ جیهانی‌ گه‌یشته‌ عیراق

مایكل جه‌ی‌ توتێن

دواجار كوده‌تای‌ پۆپۆلیستی‌ جیهانی‌ كه‌ زۆر له‌ سیاسییه‌ باوه‌كانی‌ رووخاند له‌ ئه‌مریكا‌و ئه‌وروپا‌و ته‌نانه‌ت فلپین-یش، گه‌یشته‌ عیراقیش. زۆربه‌ی‌ خۆرئاواییه‌كان كه‌ چاودێری‌ بارودۆخی‌ سیاسی‌ له‌ عیراق ده‌كه‌ن، گریمانه‌یان كردبوو، حزبی‌ ده‌عوه‌ كه‌ حه‌یده‌ر عه‌بادی‌ سه‌رۆك وه‌زیری‌ ئێستای‌ عیراق سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌كات، زۆر به‌ ئاسانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانی‌ عیراق ده‌باته‌وه‌، به‌ڵام وا نه‌بوو، حزبی‌ ده‌عوه‌ پله‌ی‌ سێیه‌می‌ به‌ده‌ست هێنا، هاوپه‌یمانییه‌كه‌ی‌ موقته‌دا سه‌در كه‌ پیاوێكی‌ ئایینییه‌ پله‌ی‌ یه‌كه‌می‌ به‌ده‌ست هێنا.
موقته‌دا سه‌در-تان بیر دێت؟ ئه‌و هه‌ر ئه‌و پیاوه‌ ئایینییه‌ شیعه‌یه‌یه‌ كه‌ به‌ پشتیوانی‌ ئێران یاخیبوونێكی‌ دژی‌ ئه‌مریكا‌و حكومه‌تی‌ عیراق‌و دراوسێ سوننه‌كانی‌ به‌رپا كرد له‌ ساڵانی‌ نێوان 2003 بۆ 2008دا. به‌ڵام ئه‌مڕۆ بۆته‌ كه‌سێكی‌ ته‌واو جیاواز. ئێستاش هه‌ر مشتی‌ نوقاوی‌ به‌رز ده‌كاته‌وه‌‌و وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ رایده‌وه‌شێنێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ به‌رامبه‌ر به‌ ده‌سته‌بژێری‌ لاروله‌وێر رایده‌وه‌شێنێت‌و هه‌روه‌ها به‌ رووی‌ ئێرانیشدا رایده‌وه‌شێنێت، كه‌ پێشتر له‌ ژێر چاودێری‌ خۆیدا بووه‌.
موقته‌دا رایگه‌یاند، ئه‌گه‌ر به‌رپرسانی‌ گه‌نده‌ڵ‌و سیستمی‌ به‌شبه‌شێنه‌ هه‌روا بمێننه‌وه‌، حكومه‌ت به‌ ته‌واوی‌ ده‌ڕووخێنرێت‌و كه‌سی‌ لێ ده‌رناكه‌ین. به‌ واتایه‌كی‌ تر بۆگه‌ناوه‌كه‌ كوێر ده‌كه‌ینه‌وه‌.
موقته‌دا نوسخه‌یه‌كی‌ سه‌رنجڕاكێشی‌ عیراقه‌ له‌ پۆپۆلیستی‌، رادیكاڵه‌، دژی‌ دامه‌زراوه‌یه‌، دومنایه‌تی‌ بیانییه‌كان ده‌كات، پاڵه‌وانی‌ چینی‌ كرێكاره‌‌و دوژمنی‌ بیری‌ خۆرئاوای لیبرالیزمه‌. ته‌نانه‌ت لیسته‌كه‌ی‌ مونته‌زه‌ر زه‌یدی‌ تێدا بوو، ئه‌و رۆژنامه‌نووسه‌ی‌ ساڵی‌ 2008 له‌ كۆنگره‌یه‌كی‌ رۆژنامه‌وانیدا له‌ به‌غدا پێڵاوه‌كانی‌ گرته‌ جۆرج بوشی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا‌و رووداوێكی‌ به‌ناوبانگی‌ خوڵقاند.
بێگومان موقته‌دا، ئه‌گه‌ر خۆرئاواییه‌كان نه‌بوونایه‌ نه‌ده‌گه‌یشت به‌ هیچ شوێنێك، ئێستاش دژیان ده‌وه‌ستێته‌وه‌، ئاخر ئه‌گه‌ر ئه‌مریكاییه‌كان رژێمی‌ به‌عسی‌ سته‌مكار‌و سه‌دام حسین-یان نه‌ڕوخاندایه‌، ئێستا وا نه‌ده‌بوو، ئه‌وه‌ ئه‌مریكاییه‌كان بوون كه‌ رژێمه‌كه‌یان روخاند‌و سیستمێكی‌ هه‌ڵبژاردنیان هێنایه‌ عیراقه‌وه‌‌و هه‌ر ئه‌و سیستمه‌ش بوو كه‌ موقته‌دای‌ گه‌یانده‌ لوتكه‌. ئه‌گه‌ر ئێرانیش نه‌بوایه‌ موقته‌دا به‌ هیچ شوێنێك نه‌ده‌گه‌یشت، ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ پێشووی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێرانی‌ دراوسێ بوو كه‌ چه‌كی‌ بۆ میلیشیای‌ مه‌هدی‌ دابین كرد كه‌ موقته‌دا سه‌ركردایه‌تی ده‌كات، كاتێكیش ئه‌مریكاییه‌كان ویستیان ده‌ستگیری‌ بكه‌ن هه‌ر ئێران بوو په‌ناگه‌ی‌ بۆ دابین كرد.
ئێستا دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا زۆربه‌ی‌ هێزه‌كانی‌ له‌ عیراق كێشاوه‌ته‌وه‌‌و دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ بۆ ماوه‌ی‌ 10 ساڵ‌و تا ئاستی‌ وێرانكه‌ر ده‌ستی‌ دایه‌ بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ گه‌نده‌ڵی‌ له‌ عیراقدا، دوای‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ موقته‌دا دژی‌ ئێران ده‌وه‌ستێته‌وه‌ زیاتر له‌وه‌ی‌ دژی‌ ئه‌مریكا بێت، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك خۆشحاڵ نییه‌ به‌وه‌ی‌ وڵاتێكی‌ بێگانه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ بكاته‌ بووكه‌ڵه‌ی‌ ده‌ستی‌ خۆی‌، جا ئه‌و وڵاته‌ واشنتۆن بێت یان تاران.
ئه‌وه‌یان جێگه‌ی‌ سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌ زۆرینه‌ی‌ شیعه‌ی‌ عیراق هه‌ست به‌ نزیكایه‌تی‌ ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ زۆرینه‌ی‌ شیعه‌ی‌ ئێران، به‌ڵام ئاڵۆزیی نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێوان عه‌ره‌ب‌و فارسدا هه‌میشه‌ نیشانه‌یه‌كی‌ دیار بووه‌ له‌ جوگرافیای‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا، ئاڵۆزی‌ نێوان عیراق‌و ئێران له‌ مێژوودا به‌رده‌وام هه‌بووه‌، ئه‌گه‌رچی‌ مێژوویه‌كی‌ درێژ نییه‌‌و عیراق‌و ده‌وڵه‌تێكی‌ تازه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ عیراقییه‌كان‌و ئێرانییه‌كان هاوپه‌یمانێكی‌ سروشتین، له‌ هه‌مان كاتدا عه‌ره‌بی‌ عیراقی‌‌و فارسی‌ ئێرانیش وه‌ك نه‌ته‌وه‌ دوژمنێكی‌ سروشتین.
موقته‌دا كه‌سێكی‌ دواكه‌وتووه‌‌و مه‌ترسییه‌كه‌شی‌ كه‌م نییه‌، كه‌سێكی‌ ئاڵۆزه‌، تایه‌فه‌گه‌رێكی‌ شیعه‌یه‌ كه‌ میلیشیاكه‌ی‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی‌ به‌غدا دڕندانه‌ سوننه‌كانی‌ پاكتاو ده‌كرد، به‌ڵام ئێستا كه‌ خۆی‌ به‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و عیراقی‌ ناو ده‌بات، خۆی‌ له‌ توندوتیژی‌ ده‌پارێزێت دژی‌ هه‌ر عیراقییه‌ك‌و دژی‌ هه‌ر جۆره‌ هه‌ژموونێكی‌ بێگانه‌یه‌. جومعه‌ به‌هادلی‌ ئه‌ندامی‌ ره‌وتی‌ سه‌در سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕی‌ ناوخۆی‌ سوریا ده‌ڵێ: ناهێڵین عیراقییه‌كان ببنه‌ قوربانیی شه‌ڕی‌ لابه‌لای‌ كه‌سانی‌ تر، له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ عیراقیش نابێ بكرێنه‌ بریكار‌و به‌كار بهێنرێن بۆ شه‌ڕ كردن له‌ بری‌ كه‌سانی‌ تر.
موقته‌دا‌و ره‌وته‌كه‌ی‌ هاوپه‌یمانییان له‌گه‌ڵ شیوعییه‌كان پێكهێنا، تێكه‌ڵه‌یه‌كی‌ ئایدیۆلۆژی‌ سه‌یر له‌ گۆشه‌نیگای‌ خۆرئاواییه‌كان‌و عه‌قڵیه‌تی‌ لیبراڵییه‌وه‌، جێی‌ داخه‌ كه‌ له‌ ناوچه‌ی‌ میزۆپۆتامیادا هاوشێوه‌ی‌ دیموكراتی‌ جیفرۆسنی‌ كه‌من، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێك له‌ چاكسازیخوازه‌كان‌و سیكۆلاره‌كان‌و ته‌كنۆكراته‌كان هاوپه‌یمانییان له‌گه‌ڵ سه‌درییه‌كاندا پێكهێنا. تارانیش تێبینی‌ ئه‌وه‌ی‌ كردووه‌‌و پێی‌ خۆش نه‌بوو، عه‌لی‌ ئه‌كبه‌ر ویلایه‌تی‌ راوێژكاری‌ ئایه‌توڵڵا خامه‌نه‌یی وتی‌: لێناگه‌ڕێین لیبراڵ‌و شیوعییه‌كان حوكمڕانیی عیراق بكه‌ن.
ئه‌مریكاییه‌كان كه‌م كه‌سیان تێدایه‌ به‌وه‌ خۆشحاڵ بن كه‌ موقته‌دا‌و سه‌درییه‌كان حكومه‌تێك به‌ڕێوه‌ ببه‌ن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بادانه‌وه‌ی‌ سه‌در دژی‌ ئێران شتێك نییه‌ گرنگی‌ پێ نه‌درێت، چونكه‌ خۆرئاواییه‌كان‌و عه‌ره‌بیش بێزار بوون له‌ هه‌ژموونی‌ ئێران به‌سه‌ر عیراقه‌وه‌، له‌ دوای‌ نه‌مانی‌ سه‌دامه‌وه‌، به‌شێكی‌ زۆری‌ ئه‌و دۆخه‌ش له‌ ئه‌ستۆی‌ میلیشیای‌ مه‌هدییه‌ كه‌ میلیشیاكه‌ی‌ موقته‌دایه‌. هه‌موو هه‌ژموون‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ ئێران به‌سه‌ر عیراقه‌وه‌ له‌ رێگه‌ی‌ شیعه‌وه‌یه‌، هه‌ر ئه‌وانیش ده‌توانن به‌ره‌نگاری‌ ئێران ببنه‌وه‌، ئێستاش له‌گه‌ڵ بوونی‌ ره‌وتی‌ سه‌ده‌ر له‌ پێشه‌نگی‌ كاروانه‌كه‌دا ئێران رووبه‌ڕووی‌ گه‌وره‌ترین به‌ربه‌ست بۆته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت له‌ دوای‌ نه‌مانی‌ سه‌دامه‌وه‌.
موقته‌دا نابێته‌ سه‌رۆك وه‌زیری‌ داهاتووی‌ عیراق، لیسته‌كه‌ی‌ زۆرترین ده‌نگی‌ به‌ده‌ست هێنا، به‌ڵام خۆی‌ كاندید نه‌كردبوو بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌، ده‌كرێ ده‌سه‌ڵاتداری‌ داهاتوو خۆماڵی‌ بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ش مسۆگه‌ر نییه‌، چونكه‌ له‌ كاتێكدا حزبه‌كه‌ی‌ زۆرترین كورسی‌ به‌ده‌ست هێناوه‌، هێشتا زۆرینه‌ی‌ ره‌های‌ نییه‌‌و ده‌كرێ ئه‌وانی‌ تر هاوپه‌یمانی‌ ببه‌ستن له‌ دژی‌ ئه‌و، كه‌س نازانێ چی‌ ده‌بێت.
هه‌رچۆنێك بێت‌و هه‌رچییه‌كیش روو بدات له‌ كۆتاییدا، ده‌كرێ به‌م جۆره‌ كورتی‌ بكه‌ینه‌وه‌: عیراق ناچێته‌ ئه‌و سنووره‌ زه‌مه‌نییه‌ی‌ دیموكراتی‌ لیبراڵی‌ تێدا ده‌ژی‌ وه‌ك نیوزله‌ندا‌و فه‌ره‌نسا، ده‌توانین ده‌ره‌نجامه‌كانیش شی‌ بكه‌ینه‌وه‌، ده‌توانین مه‌زه‌نده‌ بكه‌ین، كه‌ ده‌ره‌نجامی‌ كۆتایی هه‌ڵبژاردنی‌ چواره‌میش هه‌ر وه‌ك خۆیه‌تی‌.

ۆرڵد ئه‌فێرز جۆرناڵ

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

هەڤاڵ قوباد تاڵەبانی

سیامەند هەرکی هەڤال قوباد تاڵەبانی: لەسەر لیستی سەوز بۆ پەرلەمانی ...