باشووری سوریا و سیناریۆكانی غوتەی شەرقی – پەڕە 3 – knwe.org
سەرەکی » دۆسێ » باشووری سوریا و سیناریۆكانی غوتەی شەرقیپەڕە 3

نەتەوە یەكگرتووەكان: كارەسات بەڕێوەیە

باشووری سوریا و سیناریۆكانی غوتەی شەرقی

دەرعا دوا مۆڵگەی ئۆپۆزیۆسیۆنی سوریا و یەكەم شارەكانی ئەو وڵاتە كە حەوت ساڵ لەمەوبەر لە خۆپیشاندانەكاندا داوای روخانی دەسەڵاتەكەی ئەسەدی دەكرد، لەئێستادا خەریكە بە تەواوەتی دەكەوێتە ژێر دەستی هێزە حكومییەكان، كۆمیسۆنی باڵای نەتەوە یەكگرتووەكانیش هۆشداریی دەدات لە روودانی «كارەسات» بەسەر ئەو مەدەنییانەی لە شاری دەرعادا گیرییان خواردووە بەهۆی هێرشە ئاسمانییەكانەوە.
كۆمسیۆنی باڵای نەتەوە یەكگرتووەكان لە بەیاننامەیەكدا رایگەیاندووە:»راپۆرتەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان دەڵێن، چەكدارانی رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی كە هەوڵ دەدەن دەست بەسەر حەوزی یەرموكدا بگرن لە دەرعا، رێگە لە مەدەنییانە دەگرن لەو ناوچانە بچنە دەرەوە كە لەژێردەستییاندایە».
هەر بەپێی ئەو راپۆرتانە، هەندێك لە بازگە حكومییەكانیش سەدان دۆلار لە خەڵك وەردەگرن تا رێگەیان بدەن بپەڕنەوە، نەتەوە یەكگرتووەكانیش داوا لە هەموو لایەنەكان دەكات رێڕەوێك بۆ ئەو مەدەنیانە بكەنەوە كە دەیانەوێت هەڵبێن.
روانگەی سوریا بۆ مافەكانی مرۆڤ كە بارەگامەی لە بریتانیایە، باس لەوە دەكات كە لەگەڵ دەستپێكردنی هێرشەكانی سوپای سوریا بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی ناوچە سنورییەكان لەگەڵ ئوردن و بەرزاییەكانی جۆلان، زیاتر لە 120 هەزار كەس لە باشووری خۆرئاوای سوریا ناچاركراون هەڵبێن.
بە گوتەی روانگەكە، دەیان هەزار كەس لەسەر سنورەكانی سوریا- ئوردن كۆبوونەتەوە و هەزارانی تریش روویان لە بەرزاییەكانی جۆلان كردووە.

شەڕوپێكدادانەكان بەردەوامن
میدیاكانی سەر بە حكومەتی سوریا دەڵێن، سوپا لە رووبەڕووی گروپە چەكدارەكانی ئۆپۆزسیۆن بۆتەوە لە شارۆچكەی حیراكی باشووری خۆرئاوای وڵات و ناوچەكانی دەورووبەری، ئەمەش لەكاتێكدایە كە هێرشە ئاسمانییەكان بۆسەر ئەو ناوچەیە بەردەوامن و بەو هۆیەوە دەیان كەس بونەتەوە قوربانی.
پێشتر بەشار ئەسەد سەرۆكی سوریا بەڵێنیدابوو، بست بە بستی خاكی سوریا بگرێتەوە، بە باشووری خۆرئاوای وڵاتەكەش كە لێوەی راپەڕین لە دژی دەسەڵاتەكەی لە ساڵی 2011دا دەستیپێكرد.
ئەمەش وادەكات بوونی ئۆپۆزسیۆن لەو وڵاتەدا تەنیا لە ناوچەكانی باكووری خۆرئاوادا قەتیس ببێت.
ناوچەی باشووری خۆرئاوای سوریا، لە چوارچێوەی ناوچەكانی هێوركردنەوەیە كە لە ساڵی رابردوودا لەنێوان ولایەتە یەكگرتووەكان و ئوردن و روسیا رێكەوتنیان لەسەر كرابوو.
پێشتر ولایەتە یەكگرتووەكان هۆشداریی دابوو لە هێرشكردنە سەر ئەو ناوچانەی رێكەوتنی هێوركردنەوەیان لەسەركراوە، بەڵام هیچ رێوشوێنێكی نەگرتەبەر بەرانبەر بەو هێرشە بەردەوامانەی دەكرێنە سەر باشووری خۆرئاوای سوریا.
شەڕوپێكدادانەكان لە دەرعا توند دەبنەوە، هێزە حكومییەكان و میلیشیا هاوپەیمانەكانیشی دەستییان بەسەر ژمارەیەك شارۆچكەی گرنگدا گرتووە و لە كۆنترۆڵكردنەوەی شارەكە نزیكبوونەتەوە.

شاری دەرعا
شاری دەرعا كە دەكەوێتە باشووری خۆرئاوای سوریا، حەوت ساڵ لەمەوبەر یەكەم خۆپیشاندانەكانی ناڕەزایی بەخۆوەبینی كە داوای گۆڕانكارییان دەكرد لەوڵاتە، لەئێستاشدا بە دوایین ئەو مۆڵگانە دادەنرێت كە بەدەست ئۆپۆزسیۆنەوە ماون و لە رێگەدایە بەتەواوەتی لەلایەن هێزە حكومییەكانەوە كۆنترۆڵ بكرێتەوە كە ماوەیەكە هەڵمەتێكی سەربازیی چڕییان بۆ ئەو مەبەستە دەستپێكردووە.
لەنێوان ساڵانی 2011 و 2018، لەسەر هەموو ئاستەكان گۆڕانكاریی رویداوە و سوریا بە چەندان قۆناغی جیاجیادا تێپەڕیوە. منداڵەكانی دەرعا كە لەسەر دیوارەكان دروشمی «گەل دەیەوێت رژێم بڕوخێنێت»یان دەنوسی، لەئێستادا یان لە ریزی مردووەكانن، یان گەورەبوون و لەنێو ئاوارە یان كۆچبەر یان پەنابەردا دەژین لە تاراوگەكان.

پێشڕەوییەكی خێرا
هێزە حكومییەكان بە پاڵپشتی هێزە ئاسمانییەكانی روسیا، هەڵمەتێكی سەربازیی گەورەیان دەستپێكرد و لە ماوەیەكی كەمدا توانیان دەستكەوتێكی زۆر بەدەستبهێنن و زۆرێك لە ناوچەكانی ئەو پارێزگایە كۆنترۆڵ بكەنەوە كە كۆی گشتی رووبەرەكەی نزیكەی 3.7 هەزار كیلۆمەتر چوار گۆشە دەبێت.
ئۆپۆزسیۆن 70%ی پارێزگای دەرعای لەژێردەستدایە و تائێستاش نزیكەی 700 هەزار كەس لەو ناوچانەدا دەژین.
شەڕوپێكدادانەكانی ئەم دواییە بونەتە مایەی ئاوارەبوونی دەیان هەزار كەس و هەڵاتنیان بەرەو سنورەكانی ئوردن.

بەگوتە سەرپرسانی ئوردن، جارێكی تر سنورەكان بەڕووی ئەوانەدا ناكەنەوە كە لە چنگی جەنگ لە سوریا هەڵاتوون و هیچ پەنابەرێكی تر وەرناگرن.
لەگەڵ ئەوەی ئیدارەی ئەمریكا تەئكیدی لەسەر دەستوەرنەدان لە شەڕەكانی باشووری سوریادا كردبۆوە و بە چەكدارانی ئۆپۆزسیۆنی راگەیاندبوو كە بۆخۆیان چۆن دەیانەوێت هەڵسوكەوت بكەن، پشتی ئەو چەكدارانە بە تەواوەتی بۆ هێزە حكومییەكان دەركەوتووە و چی دی ناتوانن خۆیان لەبەرانبەر هەڵمەتی هێزە حكومییەكانی سوریادا رابگرن كە بە پاڵپشتی فڕۆكەكانی روسیا ئەنجام دەدرێت.
ئەو ناوچانەی لەلایەن ئۆپۆزسیۆنەوە لە دەرعا و قنیترە كۆنترۆڵكرابوون، لە چوار چێوەی ئەو چوار ناوچانەدابوون كە روسیا و توركیا و ئێران لە ئەستانە رێكەوتنی هێوركردنەوەیان لەسەر كرابوو.
پێشتر تا ئەندازەیەكی زۆر شەڕوپێكدادانەكان لە پارێزگای دەرعا راگیران و بۆردومانە ئاسمانییەكانیش كەمبوونەوە، بەڵام لەم ماوەیەی دواییدا هەڵمەتە سەربازییەكان دەستییان پێكردەوە و پێدەچێت لەمجارەدا بە كۆنترۆڵكردنەوەی تەواوی ناوچەكە لەلایەن سوپای سوریاوە كۆتاییان بێت.

سیناریۆكان دووبارە دەبنەوە
ناوچەكانی رێكەوتنی هێوركردەنەوە لە چوار ناوچەوە بۆ دوو ناوچە كەمبوونەوە، ئەوەش دوای كۆنترۆڵكردنەوە (غوتەی شەرقی لە نزیك دیمەشق و روستن كە دەكەوێتە نێوان هەردوو شاری حەمما و حمس لە ناوەڕاستی سوریا).
دەرعا لەئێستادا رووبەڕووی هەمان ئەو سیناریۆیە دەبێتەوە كە هێزە حكومی و روسییەكان دایانڕشتن و وەك لەم ماوەیەی دواییدا سێرگی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی روسیا رایگەیاند «ئامانجی خۆی بەدەستەوەدا».
سیناریۆكە خۆی لە دروستكردنی گوشارێكی سەربازیی بەردەوام لە دژی هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن و ئەو دانیشتوانەدا دەبینێتەوە كە لە ناوچەكەدان، لەگەڵ كردنەوەی دەرگای دانوستان لەگەڵ ئۆپۆزسیۆن، جا لەڕێی ناوبژیوانەوە بێت یان راستەوخۆ كە زۆرجار بە خۆبەدەستەوەدانی ئەوانە كۆتایی دێت كە دەیانەوێت لە ناوچەكانی ژێر دەستی حكومەتدا بمێننەوە، لەگەڵ رۆیشتنی بەشێك بۆ ئیدلیب و ریفی حەلەب كە خۆبەدەستەوان رەتدەكەنەوە.
ئوردن یەكێكە لە لایەنەكانی رێكەوتنی هێوركردنەوە لەو ناوچەیە و هەوڵێكی زۆریداوە، تا رێكەوتنەكە وەك خۆی بمێنێتەوە، بەڵام لە هەوڵەكەیدا شكستخواردوو بووە.
تەنانەت بەر لە گەیشتن بە رێكەوتنی هێوركردنەوەش، روسیا ئەو سیناریۆیەی لە بەشێكی خۆرهەڵاتی شاری حەلەب لە كۆتایی ساڵی 2016 بەكارهێنا كە لەواقیعدا سەركەوتنی خۆی سەلماند و بووە مایەی چوونەدەرەوەی هەزاران چەكدار و دەیان هەزار مەدەنی لە ناوچەكەدا و بەڕێكەوتنیان بۆ ئیدلیب كە لە چوارچێوەی رێكەوتنێكی نێوان روسیا و توركیادا بوو لەپاش هێرشێكی ئاسمانی چڕ و گەمارۆیەكی خنكێنەر.
داخستنێكی تەواوەتی
لێدوانەكانی ئەم دواییەی بەرپرسانی ئوردن، ئاماژەن بۆ بایەخدانیان بە رێگرتن لە هاتنی پەنابەرانی سوری زیاتر بۆ وڵاتەكەیان و گەیشتن بە رێكەوتنێك كە رێگەیەكی وشكانی وەك دەروازەی سنوری لەنێوان هەردوو وڵاتدا بكرێتەوە.
هەروەها ئوردن خواستی لەوەیە جۆرێك لە سەقامگیریی و ئاسایش لەو ناوچانەدا بهێنرێتەدی، رێگەش بۆ زۆرترین ژمارەی ئەو پەنابەرە سوریانە خۆش ببێت كە نیشتەجێی وڵاتەكەین تا بگەڕێنەوە سوریا، ئەمەش لەپێناو سوككردنی بارگرانی سەر شانشینی ئوردن، بە تایبەت كە ئاستی كۆمەكە نێودەوڵەتییەكان بۆ یارمەتیدانی پەنابەرەكان رووی لە كەمبوونەوە كردووە، وەك بەرپرسێكی ئوردنی ئاماژەی پێدەكات.
عومەر رەزاز سەرۆك وەزیرانی ئوردن دەڵێت، وڵاتەكەی لەهیچ بارودۆخێكدا ئامادە نییە پەنابەری نوێ‌ لە سوریاوە وەربگرێت.
رزاز لە لێدوانە رۆژنامەوانییەكاندا رایگەیاندبوو:»ئوردن زیاتر لە توانای خۆی پەنابەری وەرگرتووە، بۆیە توانای نییە پەنابەری زیاتر وەربگرێت».
ئوردن میوانداریی نزیكەی 650 هەزار پەنابەری سوری كردووە كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لەو وڵاتەدا ناوییان تۆماركراوە، لەكاتێكدا كۆی گشتی ئەو سوریانەی لە سەرەتای دەستپێكردنی تەنگژەكانەوە روویان لە ئوردن كردووە، دەگاتە 1.3 ملیۆن كەس.
داوای كردنەوەنەوەی رێگەیەكی وشكانی لەنێوان ئوردن و سوریا كە بە پارێزگای دەرعادا تێدەپەڕێت، كاریگەریی ئەرێنی بۆسەر ئابوری ئوردن دەبێت.

نەتەوە یەكگرتوەكان هۆشداریی دەدات
ئوردن رێڕوێكی ناچارییە بۆ هەناردەكردنەكانی لوبنان و توركیا بەرەو وڵاتانی كەنداو و كیشوەری ئەفریقا.
هەندێك لە نێوەندەكان باس لە خواستی روسیا دەكەن بۆ كردنەوەی رێڕەوێكی سنوری لەنێوان سوریا و توركیا كە دەكەوێتە نزیك شاری ئەعزاز لە ریفی باكووری حەلەب و دەگاتە شاری حەلەب، رێڕەوەكە لە ناوخۆدا بە «ئۆستراد غازی عەنتاب» ناودەبرێت و لەو رێگەیەوە روسیا بەرێگەی وشكانی لە توركیاوە دەگاتە سوریا.
لەگەڵ كۆنترۆڵكردنەوەی پارێزگای دەرعا لەلایەن هێزە حكومییەكان و شكستهێنانی سەربازی چەكدارانی ئۆپۆزسیۆن یان گەیشتن بە چارسەرێك، دەرعا كە مۆڵگەی ئۆرپۆزسۆن بوو وەك «لانكەی شۆڕش» ، دەبێتە شاهیدێك بۆ داخستنی دۆسێەكە، ئەمەش لەسایەی بێدەنگی و رازیبوونی كۆمەڵی نێودەوڵەتی بە سەركەوتنی بەشار ئەسەد و مانەوەی لە دەسەڵاتدا بۆ كاتێكی نادیار.
بەوشێوەیە ئەسەد دەبێتە حاكمی نیوەی دانیشتوانی وڵاتەكەی كە بەسەر ئاوارە و پەنابەردا دابەشبووە، تێچووی بنیاتناوەی وڵاتەكەیشی كە بەدەست ساڵانی جەنگەوە وێران بووە، نزیكەی 300 ملیار دۆلارە، لەكاتێكدا سوریا داهاتێكی سنورداری هەیە و بەر لە دروستبوونی تەنگژەكانیش بە زەحمەت دەیتوانی خۆژییەنی بەدیبهێنێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەردۆغان زاواكەی دەكاتە وەزیری دارایی

رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا، حكومەتی نوێی راگەیاند كە دانانی ...