هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌! – knwe.org
سەرەکی » زانست » هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌!

هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌!

د. زاهیر سۆران*

بەشی یەکەم

مردن: (مه‌رگ)
بریتییه‌ له‌ وه‌ستاندنی ئه‌ندامه‌كانی نێوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی له‌شی مرۆڤ، بێ گه‌ڕانه‌وه‌ی نیشانه‌كانی ژیان.
یان بریتییه‌ له‌ كۆتایی هاتنی كاروفه‌رمانی ئه‌ندامه‌‌كانی له‌ش و ژیانی مرۆڤ.
هه‌رچه‌نده‌ كتێبه‌ ئایینییه‌ ئاسمانییه‌كان، به‌شێوه‌ی جیاواز باسی رۆحكێشان و مردنی مرۆڤیان كردووە‌، له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ هه‌ندێك نه‌خۆشی ئیماندار ده‌ڵێن: له‌ مردن ناترسین، به‌ڵام ئه‌و ڕاستییه‌ هه‌یه‌ كه‌ مردن نابینرێت.
ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ كه‌ ژیان به‌ یه‌كه‌م هه‌ناسه‌دان ده‌ست پێ ده‌كات و به ‌دوا هه‌ناسه‌دانیش كۆتایی پێ دێت، مرۆڤ ده‌توانێت چه‌ندین رۆژ بێ نان و ئاو بژی، به‌ڵام ناتوانێت چه‌ند خوله‌كێك بێ هه‌ناسه‌دان بژی و ده‌مرێت. له‌ ماوه‌ی یه‌ك كاتژمێردا مرۆڤ نزیكه‌ی ١٠٠٠ جار هه‌ناسه ‌ده‌دات، رۆژانه‌ ده‌كاته‌ نزیكه‌ی ٢٠ هه‌زار جار.
هه‌رچه‌نده‌ زۆر كه‌س واده‌زانن كه‌م ده‌ژین (ته‌مه‌ن كورتن) به‌ڵام له‌ كوردستاندا ئاماڕێك نییه‌ ساڵانه‌ ژماره‌ی به‌ساڵاچووانمان بۆ دیاری بكات و بایه‌خیان پێ بدات.

«شێركۆ بێكه‌س»ی شاعیر لە دەقێکی شیعردا بەم جۆرە دەنووسێت:
(مردن ئه‌وه‌نده‌ سه‌خت وخه‌ته‌ر نییه‌ من به‌باوكما ده‌زانم!)١
ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ خودی مردن ئاسانه،‌ به‌ڵام وه‌ك خۆمان ده‌ێڵێین رۆح كێشان ئاسان نییه‌ و به‌ ئاسانی له‌ جه‌سته‌ نایه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌. ڕاستیان گووتووه‌ كاتێك یه‌كێك ده‌مرێت به‌ پێی خۆی ناڕوات، دێن و ده‌مانبه‌ن بۆ گۆڕستان، یان ده‌ڵێن: مردن هه‌ر مردنه‌، یان ده‌ڵێن: مرۆڤ یه‌ك جار ده‌مرێت.
«زه‌ینه‌ب خانی» شاعیری لە شیعرێکدا بەناوی (مردن) کە لە ساڵی (١٩٤١) نووسیویەتی:
(هه‌ر كاتێ مردن گه‌یشته‌ سه‌رت
پرست پێ ناكا و نادا خه‌به‌رت
پێت ناڵێ هاتم حازر به‌ بۆ گۆڕ
له‌خاكی ژێر پێت ده‌تكه‌ن سه‌ره‌وشۆڕ)٢

خوێنه‌ری به‌ڕێز، ئه‌وه‌ی لێره‌دا به‌ كورتی و پوخته‌یی باسی لێ كراوه،‌ ره‌نج و ماندووبوونی چه‌ندین ساڵ توێژینه‌وه‌ و شه‌ونخونی، چه‌ندین پزیشك و پسپۆری به‌شی بوژاندنه‌وه‌ی، خێرای دڵ و‌ مێشك و هاوكات ئامارو توێژینه‌وه‌كانی پزیشكی دادیی، چه‌ندین نه‌خۆشخانه‌ی دونیا و توێژه‌ریی جودایه‌‌، به‌ مه‌به‌ستی خستنه‌ ڕووی، چه‌ندین نهێنی نه‌زانراوی سه‌ره‌مه‌رگ، دواساتی مردن و پاش مردنیش.
هه‌رچه‌نده‌ تا ئیمڕۆش، مرۆڤ به‌ ته‌نیا بیر له‌ ژیان و خۆشگوزه‌رانی خۆی و منداڵه‌كانی و خێزانه‌كه‌ی ده‌كاته‌وه.‌ به‌ڵام هه‌رگیز بیر له‌ مردن ناكاته‌وه‌ (ئه‌وه‌ی به‌ خه‌یاڵی مرۆڤدا نایه‌ت) یان به‌ ده‌گمه‌ن بیر له‌ مردن ده‌كاته‌وه‌. كاتێكیش له‌ مردن نزیك ده‌بێته‌وه،‌ ئه‌وسا سامانه‌كه‌ی هیچی بۆ ناكات و سه‌ری دونیای لێ دێته‌وه‌ یه‌ك و ژیانی لێ ده‌بێت به‌ چه‌رمی چۆله‌كه‌.
پیاوێكی ناوداری قسه‌خۆشی ئه‌م شاره‌ حه‌یاته،‌ چه‌ند ساڵێكه‌ به‌ڕێكوپێكی سه‌ردانمان ده‌كات و له‌كاتی خۆیدا تێسته‌كانی خۆی ده‌كات و هه‌میشه‌ ده‌ڵێت : كاكه‌ گیان با پێشوه‌خت خه‌می خۆتت بێت، كه‌ بردیتیان بۆ (فریاکەوتن) ته‌واریی و ده‌مامكی ئۆكسجینیان كرده‌ ده‌م و لووتت، ئیتر پاره‌كانت یه‌ك پولی قه‌ڵب ناهێنێت! له‌به‌ر ئه‌وه‌ با هه‌وڵ بده‌ین و نه‌هێڵین بگه‌ینه‌ ئه‌وێ.
منیش ئێژم ئه‌و ڕاست ده‌كات، باشتر وایه‌ هه‌مووان هه‌وڵ بده‌ین، به‌له‌ش ساخی و خۆشگوزه‌رانی بژین، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌كه‌وینه ‌سه‌رجێگا، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ له‌ده‌ستی مرۆڤدا نییه،‌ به‌ڵام خۆپاراستنی پێش وه‌خت فره‌ خاسه‌ بۆ مرۆڤ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گه‌ر له‌شمان ساخ بێت، ده‌توانین سه‌ربه‌رز به‌ ویژدان وبه ‌ئاره‌قی ناوچه‌وان پاره‌ په‌یدا بكه‌ین و به‌ باشی بژین، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ جاری وا هه‌یه‌ پاره ‌و سامانمان هیچ لە ژیانمان ناگۆڕێت.
ئه‌وه‌ی من له‌بیرم بێت، له‌ ماڵی ئێمه‌ جاجمێكی جوانی بریقه‌دارو ره‌نگاوره‌نگمان هه‌بوو، ئه‌ویش له‌لایه‌ن ره‌وانشاد (ئه‌حمه‌دی جۆڵا) كه‌ وه‌ستایه‌كی ده‌ست ره‌نگینی به‌توانای ئه‌م شاره‌ بوو، باوكی هونه‌رمه‌ندی نێوداری نیگاركێش مامۆستا (عه‌لی جۆڵا) بوو . ئێمه‌ كه‌ منداڵ بووین لێی ده‌ترساین! له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاتێك یه‌كێك ده‌مرد ئه‌و جاجمه‌یان ده‌دا به‌سه‌ر مرددوه‌كه‌دا له‌سه‌ر شان به‌ ‌داره‌مه‌یت به‌ره‌و گۆڕستان به‌ڕێ ده‌كراو پاشتر جاجمه‌كه‌یان لێده‌كرده‌وەو ده‌یان نارده‌وه‌‌ ماڵه‌وه‌، جاجمه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌سام بوو، ته‌نانه‌ت كه‌س نه‌ی ده‌وێرا ته‌نیا بۆ ساتێكیش بیدات به‌ سه‌ری خۆیدا.
ئه‌مڕۆ كۆچكردووه‌كان، به‌ شێوازێكی دیی و جیاواز لە جاران، بە (ئۆتۆمۆبیل٣)ی تایبه‌تی خێرخوازان یان به‌ ئامبولانس به‌ره‌و دوا مه‌نزڵگا بۆ گۆڕستان به‌ڕێ ده‌كرێن، به‌ڵام بۆ بێكه‌س و هه‌ژاران هه‌ر به‌ داره‌مه‌یت و شانی ده‌رودراوسێ به‌ڕێ‌ ده‌كرێت. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت هه‌روه‌كو چۆن پاش پیتاندنی هێلكه‌ی دووگیان، منداڵ دروست ده‌بێت. پاشتریش له‌ دایكبوون و ژیان، چه‌ندین نهێنی سه‌رسوڕهێنه‌ریان هه‌س، ئاوا مردنیش چه‌ندین نهێنی هه‌س.
لای ئێمه‌ مردن زۆر بێ بایه‌خه،‌ به‌ڵام ئه‌مڕۆ كۆمپانیایه‌كی ئینگلیزی خه‌ریكی ئه‌وه‌یه‌ ته‌رمی مردووه‌كان بسوتێنێت و خۆڵه‌مێشه‌كه‌ی له‌به‌رزی ٣٠ میله‌وه‌ بپرژێنێت به‌سه‌ر زه‌وه‌ی دا كه‌ ناسراوه‌ به‌ ناشتی ئاسمانی.
توێژینه‌وه‌ و ئاماره‌ سویدیه‌كان ئێژ‌ن: كه‌ مرۆڤەکان بۆچوونی جیاوازییان هه‌س له‌سه‌ر مردن، به‌ڵام ژماره‌یه‌كی به‌رچاو حەزناکەن و نایانه‌وێت نه‌خۆش بكه‌ون و پاشتر كه‌نه‌فتی سه‌ر جێگا ببن و نزیكه‌كانیان به‌زه‌ییان پیایاندا بێته‌وه‌و خزمه‌تییان بكەن. بۆ ئه‌وه‌ی زێده‌تر بژین و نه‌مرن! به‌ڵكو ئەو جۆرە مرۆڤانە،‌ كه‌ وا ده‌ڵێن ده‌یانه‌وێت له‌ناكاو بمرن و پێوستییان به‌ ده‌ستی یارمه‌تی كه‌سی دی نه‌بێت.
پرۆفیسۆری ناسراوی سویدی (پیته‌ر سترانگ) كه‌ ڕۆژانه‌ ئه‌و مرۆڤانه‌ ده‌بینێت كه‌ له‌ دواقۆناخی پێش مردنیاندان، وای بۆ ده‌چێت كه‌ له‌وانه‌یه‌ مردن جوان بێت‌ و ده‌ڵێت: كاتێك مرۆڤێك ده‌مرێت ڕووداوێك له‌ نێو ژووره‌كه‌دا ڕووده‌دات! زۆربه‌ی خه‌ڵك هه‌ست و سۆزیان به‌ شێوه‌ی جیاواز ده‌جوڵێت، كه‌ رۆحیان ده‌چێته‌ ئاسمان، ئه‌وانه‌ی دیندار و به‌ باوه‌ڕن له‌ مردن ده‌ترسن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ بێ باوه‌ڕن یان باوه‌ڕیان به‌ هیچ نییه‌ له‌ مردن ناترسن.
له‌ هه‌ندێك وڵاتی ئه‌وروپی دا، یاسایه‌ك هه‌یه‌ و دانراوه،‌ وه‌ك به‌شێك له‌ مافی نه‌خۆش بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی، كه‌ له‌ سه‌ر جێگا كه‌وتوون و نایانه‌وێت، له‌وه‌ زێده‌تر بژین، ئه‌ویش مافی لابردن یان گرتنه‌وه‌ی ده‌رمانه‌كانیانه،‌ تا به‌هێواشی بخه‌ون و ئه‌م ژیانه‌ به‌ جێ بهێڵن‌. له‌ هه‌ندێك وڵاتدا مشتومڕی زۆری له‌سه‌ره‌و تا ئیمڕۆش له‌ په‌رله‌مان بڕیاری له‌سه‌ر نادرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نوێنه‌رانی گه‌ل (په‌رله‌مانتاران) هه‌ریه‌كه‌یان به‌ جۆرێك بۆچوونی خۆی و ئایینەکەی و زانستی پزیشكی، به‌ ڕێگر داده‌نێت بۆ ده‌نگدان به‌و یاسایه‌.
ئیمڕۆ له‌ سویسرا نه‌خۆشخانه‌ی تایبه‌ت هه‌یه‌ كه‌ به‌ده‌رزی كۆتایی به‌ژیانی ئه‌و كه‌سانه‌ دێنن! كه‌ چیتر نایانه‌وێت بژین (داڤید گوداڵ) ی ته‌مه‌ن ١٠٤ ساڵی زانای ژینگه‌ی ئوستراڵی به‌نا‌وبانگی ئه‌و وڵاته‌بوو، پێش ٣ ساڵان له‌مه‌وبه‌ر، بووه‌ په‌ناهه‌نده‌ له‌ سوید (چونكه‌ داواكارییه‌كه‌ی ئه‌و له‌ ئوسترالیان رێگه‌ پێنه‌دراوبوو) بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ ئه‌و نه‌خۆشخانه‌یه‌ و كۆتایی به‌ ژیانی خۆی بهێنێت، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و له‌شی ساخ و ته‌ندروست بوو، به‌ڵام به‌ بۆچوونی ئه‌و پاش ١٠٠ ساڵان، ئیتر ژیان تام و چێژی جارانی نامێنێت و مرۆڤ ده‌بێت، به‌ ئه‌رك به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاوه‌، له‌ ڕاستی دا ئه‌وه‌ بۆچوونی ئه‌و بوو، به‌ڵام بووه‌ مانشێتی رۆژنامه‌كانی دونیا و رۆژی ٨ ئایاری ساڵی ٢٠١٨ له‌و نه‌خۆشخانه‌یه‌دا‌ كۆتایی به‌ ژیانی خۆی هێنا!
له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا، بیرۆكه‌ی به‌خشینی ئه‌ندامانی جه‌سته‌، بۆته‌ باو به‌ تایبه‌تی له‌ ئه‌وروپاو ئه‌مریكادا، پێش مردن هه‌ندێك كه‌س وه‌سیه‌ت ده‌كه‌ن (ڕاده‌سپێرن) گه‌ر مردن، ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی له‌شیان كه‌ به‌سوود و باشن و نه‌خۆش نه‌كه‌وتوون، بیبه‌خشن به‌ یه‌كێكی دیی. هه‌رچه‌نده‌ لای خۆمان به‌خشینی ئه‌ندامی جه‌سته‌ جوڵه‌ی تێ كه‌وتووه‌! به‌ڵام تێکنۆلۆجی و تێمی پسپۆڕ، به‌ چاندنی ئه‌و ئه‌ندامه‌ گرنگانه،‌ جگه‌ له‌ گورچیله‌ ئەندامەکانی تر کەمن و یان هەر نین ناتوانرێت کاری لەسەر بکرێت. به‌ بۆچوونی خۆم ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ كاره ‌باشه‌كانی مرۆڤ كه‌ پاش مردنی ده‌یكات و هه‌رگیز له‌بیر ناكرێت و نه‌وه‌ دوای نه‌وه‌ شانازیی پێوه‌ ده‌كه‌ن.
توێژینه‌وه‌یه‌كی سلۆڤینیا كه‌ له‌ نێوان ساڵی ٢٠٠٨ – ٢٠١٢ ئه‌نجامدراوه‌ و ١٠٠٠ نه‌خۆشی له‌ خۆ گرتووه‌ ، له‌و كاته‌دایه‌ كه‌ نه‌خۆشه‌كان نزیكن له‌ مردنه‌وه‌ و به‌ پێی ئه‌نجامه‌ تۆماركراوه‌كان، رێژه‌ی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌نێو خوێنه‌كه‌یاندا به‌رزبووه‌، ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی نه‌خۆشه‌كان تووشی ته‌نگه ‌نه‌فه‌سی ببن و هه‌ست به‌ تینویه‌تی به‌ ئۆكسجین یان هه‌وای پاك بكه‌ن.
توێژینه‌وه‌كه‌ له‌ گۆڤاری (AARP) ئه‌میریكی دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر خانه‌نشینه‌كان، كه‌ ته‌مه‌نیان له‌سه‌رو ٥٠ ساڵانه‌وه‌ بووه،‌ له‌ ژێر ناونیشانی (Life after dead) واته‌ ژیانی پاش مردن.
له‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا پرسیاریان لێ كراوه‌ له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌ له‌ ٧٥% ی ئه‌و خانه‌نشینانه،‌ بڕوایان وابووه‌ كه‌ پاش مردن، ژیانێكی تر هه‌یه‌. ئه‌وانی دیی باوه‌ڕیان به‌ ژیانه‌وه‌ نه‌بووه‌.
نابێت ئه‌و ڕاستییه‌شمان له‌ بیر بچێت، كه‌ زانستیانه‌ ئاماژه‌ی پێ كراوه‌ كه؛ ئه‌و ته‌رمانه‌ی ده‌گوێزرێنه‌وه‌ بۆ مه‌یتخانه‌ له‌سه‌رخۆ ده‌ڕزن، له‌به‌ر ساردی شوێنه‌كه‌ بۆنیان نییه‌ یان كه‌مه‌.
ئه‌و مرۆڤانەی تازه‌ له‌ ئاودا ده‌مرن، ڕه‌نگیان سپییه‌. ئاو ده‌چێته‌ نێو سییه‌كان مرۆڤ ده‌خنكێت و ژێر ئاو ده‌كه‌وێت، به‌لام به‌كتریاكانی نێو له‌ش و گاز دروست ده‌كه‌ن، هاوكات له‌گه‌ڵ گازه‌كانی نێو له‌ش، ده‌‌نبه‌ هۆی پاڵنان به‌ جه‌سته‌وه ‌و سه‌رئاوكه‌وتنی به‌ مه‌رجێك خنكاوه‌كه‌، له‌ ژێر ئاوه‌كه‌دا گیری نه‌خواردبێت، یان شتی پێوه‌ نه‌به‌سترابێت و به‌ مه‌به‌ست مرۆڤه‌كه‌ خنكێنرابێت.
ئه‌وانه‌ی له‌ پله‌ی گه‌رمی ژووردا ده‌مرن، ڕه‌نگیان سه‌وز باوه‌.
ئه‌وانه‌ی له‌ پله‌ی جیاوازدا ده‌مرن، ڕه‌نگیان قاوه‌یی تاریكه‌.
ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خوێنی زۆریان لێ ڕۆشتووه،‌ به‌ هۆی خوێنبه‌ربوونه‌وه‌ ده‌مرن، ره‌نگی پێستیان سپییه‌.
ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌ گاز و خنكاندن ده‌مرن، ئه‌وا په‌ڵه‌كانی له‌شیان سووروسپی به‌ره‌و سوورێكی تاریك ده‌ڕوانێت.
كاتێك مردوویه‌ك له‌ شوێنی مردنه‌كه‌یدا هه‌ڵگیراو و برایه‌ شوێنێكی دیی، پزیشكی دادوه‌ر ده‌زانێت كه‌ شوێنی مردووه‌كه‌‌ گۆڕدراوه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت ده‌ست براوه‌ بۆ پێستی مردوه‌كه‌ و به‌و نیشانه‌یه‌دا ده‌زانرێت كه‌ ته‌رمه‌كه‌ گوازراوه‌ته‌وه‌.

*پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ گشتییه‌كان و درمییه‌كان
سه‌نته‌ری پزیشكیی نوێ، سلێمانی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

چه‌ند زانیارییه‌ك ده‌رباره‌ی زه‌ڕافه‌

ئا: هێدی جه‌مال عه‌بدوڵڵا – هۆلاند زه‌رافه‌ یه‌كێكه‌ له‌و ئاژه‌ڵانه‌ی ...