له‌باره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ داخراوه‌كه‌ی جیهان – knwe.org
سەرەکی » کەلتوور » له‌باره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ داخراوه‌كه‌ی جیهان

له‌باره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ داخراوه‌كه‌ی جیهان

ڕانانی: سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی

ساڵانێكه‌، زۆربه‌مان ناوی كۆریای باكوور له‌ڕێی تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌تۆمی و مووشه‌كی دوورهاوێژوهه‌ڕه‌شه‌كردنی له‌وڵاتانی خۆرئاوا، ده‌بیستین. به‌ڵام كه‌مترین، یاخودهیچ زانیارییه‌كمان له‌باره‌ی دیوی ناوه‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌وژیانی كۆمه‌لگاكه‌ی نه‌بوو. دیاره‌كۆریای باكوور ده‌وڵه‌تێكی داخراوه‌ به‌ڕووی دنیادا. سیسته‌م له‌و وڵاته‌ گه‌رچی به‌ناو كۆمۆنستییه‌، به‌ڵام له‌بنه‌ڕه‌تدا سیسته‌مێكی بنه‌ماڵه‌یه‌و هه‌فتا ساڵ زیاتره‌ بنه‌ماڵه‌ی كیم فه‌رمانره‌وایی ده‌كه‌ن و به‌شێوه‌یه‌كی پشتاوپشت، ده‌سه‌ڵاتیان بۆ ماوه‌ته‌وه‌.ژیانی هاووڵاتییانی ئه‌و وڵاته‌ له‌بارودۆخێكی سه‌ختدایه‌، مه‌گه‌ر له‌مه‌ودوا به‌هۆی ئاسایی بوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی گۆڕانی به‌سه‌ردابێت. كتێبی(ڕازی كۆریای باكوور) یه‌كێكه‌ له‌وكتێبانه‌ی به‌وردی له‌باره‌ی كۆریای باكووره‌وه‌ نووسراوه‌. ئه‌م كتێبه‌ كه‌گه‌شتنامه‌ی گه‌شتیارێكه‌، به‌هه‌رشێوه‌یه‌ك بێت توانیویه‌تی فۆكس بخاته‌ سه‌ربه‌شێكی گه‌وره‌ی ڕووبه‌ری ژیان له‌وده‌وڵه‌ته‌ داخراوه‌دا. له‌به‌شی یه‌كه‌مدا، باسی جوگرافیاو ژینگه‌ی ئه‌و وڵاته‌و چۆنیه‌تی گه‌شتكردن ده‌كات. نووسه‌ر باس له‌وه‌ده‌كات كه‌سه‌ردانی كۆریای باكوور ده‌كه‌ی، هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ی كه‌هه‌موو سوچێكی وڵات، سیخوری تیایه‌و بۆهه‌رشوێن و جێگه‌یه‌ك بچیت، له‌ ژێرچاودێری دایت. به‌تایبه‌تیش ئه‌گه‌ر تۆ كه‌سێكی ئه‌مریكی، یاخود هاووڵاتی خۆرئاوا بیت. كه‌ئه‌وان به‌دوژمنی خۆیان ده‌زانن. كۆریای باكوور هاتنی هه‌ركه‌سێك به‌پیلانێكی سیخوری ئه‌زانێت كه‌ئامانج لێی ئاشكراكردنی نهێنییه‌ شاراوه‌كانی ئه‌و وڵاته‌یه‌ بۆ ئه‌مه‌ریكا به‌ تێگه‌یشتنی خۆیان. بۆیه‌ بۆ هه‌رشوێنێك بچیت، چاودێری ده‌كرێیت. خۆئه‌گه‌ر هه‌ڵوێستێكیشت لێ ببینن كه‌ بۆنی ئه‌و كاره‌ی لێبێت، ئه‌وا زیندانیكردن و له‌ سێداره‌دان چاوه‌ڕوانته‌.نووسه‌ر چه‌ندین تایبه‌تمه‌ندی له‌باره‌ی كۆتووبه‌ندكردنی ژیانی تاكه‌كان باس ده‌كات. له‌كۆریای باكووردا، ته‌نانه‌ت كاته‌كانی نووستن و بێداربوونه‌وه‌ش دیاریكراوه‌. شه‌وان هه‌موویان به‌زه‌نگێك ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش به‌هه‌مان زه‌نگ بێدارده‌بنه‌وه‌. هه‌مووڕۆژێكیش ده‌بێ بچنه‌ به‌رده‌م په‌یكه‌ری باوك و كوڕوكرنۆشیان بۆبه‌رن. ئه‌مه‌ سیسته‌مێكی ڕێكخراوی ڕۆژانه‌یه‌و هیچ كه‌سێك ناتوانێت خۆی لێ ببورێت. هه‌روه‌ها ستایله‌كانی قژتاشین بۆ هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز دیاریكراوه‌. ئامرازه‌كانی ڕاگه‌یاندن سنووردارن و جگه‌له‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌یه‌وێت، هیچ كه‌سێك ناتوانێت به‌ئازادی خۆی سه‌یری كه‌ناڵێك بكات،یاخود زانیارییه‌ك وه‌ده‌ست بێنێت. وێنه‌گرتن به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك قه‌ده‌غه‌یه‌.ئازادییه‌كانی تاك ده‌وڵه‌ت دیاریده‌كات. ئه‌م وڵاته‌ ته‌نراوه‌ به‌په‌یكه‌ره‌كانی سه‌رۆك ونزیكه‌ی سی و پێنج هه‌زار په‌یكه‌ر له‌و وڵاته‌ هه‌یه‌.ژیان له‌كۆریای باكوور له‌ئاستێكدایه‌ كه‌هه‌ژاری و نه‌بوونی خزمه‌تگوزاریی و دواكه‌وتوویی سیما هه‌ره‌دیاره‌كانی ده‌وڵه‌تن. به‌ شێكی زۆری وڵات، رێگای هاتووچۆیان هیچ چه‌ندان ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌. خواردن و خۆراك به‌ڕێژه‌یه‌كی كه‌م ده‌ستده‌كه‌وێت، بۆیه‌ چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌رسه‌دان هه‌زاریان له‌برسان مردن. جیاوازی ژیانی مرۆڤه‌كان له‌ كۆریای باكوور له‌گه‌ڵ كۆریای باشوور له‌ ئاستێكدایه‌، مرۆڤ تووشی سه‌رسوڕمان ده‌كات. نووسه‌رله‌م ڕوه‌وه‌ نموونه‌یه‌كی سه‌یروشۆكهێنه‌ر ده‌هێنێته‌وه‌. باس له‌وه‌ده‌كات كه‌منداڵێكی كۆریای باكوورله‌ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵیدا، هه‌فت كیلۆگرام كێشی له‌منداڵێكی كۆریای باشوور له‌هه‌مان ته‌مه‌ندا كه‌متره‌و باڵاشی بیست سانتیمه‌تر نزمتره‌. یاخود ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كه‌جارێكییان باوكێك له‌برسان منداڵه‌كه‌ی ده‌كوژێت و گۆشته‌كه‌ی ده‌خوات. هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌هۆی به‌دخۆراكییه‌وه‌یه‌. ئه‌مه‌ وێرای ئه‌شكه‌نجه‌و سته‌می سیاسی و كوشتن و پاكتاوكردن كه‌له‌لایه‌ن بنه‌ماڵه‌ی كیمه‌وه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌ك دژبه‌نه‌یاره‌كانیان په‌یڕه‌وی ده‌كه‌ن. به‌شێكی زۆری دانیشتووان له‌جه‌نگه‌ڵه‌كان ده‌ژین و به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی ژیان ده‌گوزه‌رێنن.خزمه‌تگوزارییه‌ ته‌ندروستییه‌كان سنووردارن. كۆریای باكوور له‌و كاته‌ی دروست بووه‌ گۆڕانكارییه‌كی ئه‌وتۆی به‌سه‌ردانه‌هاتووه‌. گه‌له‌كه‌یان برسی و هه‌ژارن، وێرای ئه‌مه‌ش ناچار ده‌كرێن ستایشی سه‌رۆك بكه‌ن و ئه‌وژیانه‌ كوله‌مه‌رگیه‌ی خۆیان به‌ده‌سكه‌وت له‌سایه‌ی بنه‌ماڵه‌ی كیمه‌وه‌ بزانن. له‌كاتێكدا ژیانی هاووڵاتییان به‌و شێوه‌یه‌یه‌، كه‌چی بنه‌ماڵه‌ی كیم، هه‌رله‌كیم سۆنگی دامه‌زرێنه‌رو یه‌كه‌م سه‌رۆكه‌وه‌ بگره‌، تاكو كیمی نه‌وه‌، ته‌واو جیاوزه‌. ئه‌وان به‌شێوه‌یه‌كی شاهانه‌ ده‌ژین و له‌نێوان ژیانی خۆیان و ژیانی گه‌له‌كه‌یاندا، جیاوازییه‌كی گه‌وره‌و سه‌رسورهێنه‌ر ده‌بینرێت. له‌كاتێكدا به‌رده‌وام ئه‌و گه‌له‌ له‌برسیه‌تی ژیاوه‌، كه‌چی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات، كه‌كیم سۆنگی یه‌كه‌م سه‌رۆك جگه‌ری ماسی قڕشی له‌وڵاتی ئه‌نگۆلاوه‌ بۆده‌هات، میوه‌ی پرته‌قاڵی له‌وڵاتی پورتوگاله‌وه‌ بۆ ده‌هات. به‌هه‌مان شێوه‌ش له‌ سه‌رده‌می كیم جۆنگی كوڕیدا، كاتێ وڵات له‌ساڵی 1995 ڕووبه‌ڕووی قه‌یڕانێكی گه‌وره‌ی دارایی بووه‌و سه‌دان هه‌زاركه‌س له‌برسان مردن،كه‌چی ئه‌ویش هاوشێوه‌ی باوكی ده‌ژیا و مه‌ی له‌فه‌ره‌نساوه‌ بۆ ده‌هات كه‌نرخه‌كه‌ی یه‌ك ملیۆن دۆلاربوو.زۆربه‌تگ ژیانی خۆیه‌وه‌ بوو. له‌ترسی مردن نه‌ده‌وێرا به‌ فڕۆكه‌ گه‌شت بكات و ته‌نها به‌شه‌مه‌نده‌فه‌رهاتووچۆی ده‌كرد. به‌رده‌وام شاره‌زاترین پزیشكی ڕاده‌سپارد بۆئه‌وه‌ی پشكنینی ته‌ندروستی بۆبكه‌ن. ئاره‌زووی له‌هه‌ر شتێك بووایه‌، ده‌بوو بۆی جێبه‌جێ بكه‌ن. یه‌كێك له‌پاسه‌وانه‌كانی كه‌دواتر هه‌ڵدێت، باس له‌وه‌ ده‌كات ئه‌گه‌رڕۆژێك مه‌یلێكی خۆشی هه‌بووایه‌، ئه‌وا به‌خته‌وه‌ر بووین. ئه‌گه‌ریش تووڕه‌و نیگه‌ران بووایه‌،ئه‌وا زۆربه‌لایه‌وه‌ ئاسایی بوو فه‌رمانی گولله‌ بارانكردن بۆ هه‌زارن كه‌س ته‌نانه‌ت بۆ پاسه‌وانه‌تایبه‌تییه‌كان خۆشی ده‌ربكات.دوای مردنیشی به‌هه‌مان شێوه‌ی باوكی لاشه‌كه‌ی مۆمیا ده‌كرێت.هه‌رچی كیمی سه‌رۆكی ئێستای كۆریای باكووره‌ كه‌ده‌كاته‌ نه‌وه‌ی كیم سۆنگ، به‌هه‌مان شێوه‌ی باوك و باپیری ڕه‌فتارده‌كات. ئه‌ویش دوای گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌وێته‌ پاكتاوكردنی كه‌سه‌ نزیكه‌كانی له‌منداڵی خوشك و براكانی و پووره‌كانی. كیم تاپێی بكرێت هه‌وڵده‌دات وێنه‌یه‌كی بچووكراوه‌ی باوك و باپیری بێت و به‌ هه‌مان میتۆدو سیسته‌می ئه‌وان وڵات به‌ڕێوه‌به‌رێت. له‌ سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایه‌تی ئه‌ویشدا كه‌دوای مردنی باوكی له‌ساڵی 2011ده‌سه‌ڵاتی گرتۆته‌ ده‌ست، گۆڕانكارییه‌كی ئه‌وتۆ ڕووینه‌داوه‌.مه‌گه‌ر له‌مه‌ودا به‌ هۆی ئاسایی بوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكا، كرانه‌وه‌یه‌ك به‌ ڕووی دنیادا بۆ كۆریای باكوور بێته‌ ئاراوه‌، كه‌ هاووڵاتییانی له‌ سایه‌ی حوكمی بنه‌ماڵه‌ییدا له‌ ژیاێكی سه‌خت و دژوار ده‌ژین.خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ گرنگه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تاكه‌كان بیزانن هه‌وڵدان بۆ بنه‌ماڵه‌ییكردنی ده‌سه‌ڵات و گواستنه‌وه‌ی نه‌وه‌ له‌ دوای نه‌وه‌له‌هه‌ر شوێنێك بێت، چ نه‌هامه‌تییه‌ك و دۆزه‌خێك بۆمرۆڤه‌كان دێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ده‌بێ دژی بوه‌ستینه‌وه‌. له‌كۆتاییدا ده‌مه‌وێ ده‌ستخۆشانه‌ له‌وه‌رگێڕی كتێبه‌كه‌ محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری بكه‌م. هه‌م به‌ زمانێكی ڕه‌وان وساده‌وجوان كتێبه‌كه‌ی وه‌رگێڕاوه‌وچه‌ندان چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌م كه‌وتنه‌ به‌رچاو كه‌ جوان و كوردییانه‌ وه‌ریگێڕاون، هاوكات كتێبێكیشی هه‌ڵبژاردووه‌ بۆ وه‌رگێڕان، جیاواز له‌ده‌یان وه‌رگێڕانی ئه‌و بابه‌تانه‌ی ڕۆژانه‌ دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌و خوێنه‌ر به‌رهیچ زانیارییه‌كی نوێ ناكه‌وێت.
*په‌راوێز/ ناوی كتێب(ڕازی كۆریای باكوور)/ نووسینی(تاهر شلبی)/وه‌رگێڕانی(محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری)/ ساڵی چاپ 2018.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەمڕۆ کتێبی (شانیدەر) دەناسێنرێت

سەعات6ی ئێوارەی ئەمڕۆ 13/8/2018 لەئەمنەسوورەکە کتێبی (شانیدەر) بە زمانی عەرەبی، ...