سەرەکی » دۆسێ » پارتی ڕزگاریی كورد

پارتی ڕزگاریی كورد

توێژینەوەیەکی مێژوویی ئەکادیمی دەربارەی پارتی رزگاری کورد

پێشه‌كی
كورد وه‌ك یه‌كێك له‌ نه‌ته‌وه‌كان خاوه‌ن خه‌بات‌و تێكۆشانی جیاجیای شارو شاخه‌، كه‌ به‌رده‌وام له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی مافه‌ سروشتییه‌كانی خۆی داوه‌.
بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش به‌شێوازی جۆراوجۆر درێژه‌ی به‌خه‌بات داوه‌، ئه‌گه‌ر سه‌یری مێژووی هاوچه‌رخی نه‌ته‌وه‌كان بكه‌ین، ئه‌بینین جیاواز له‌سه‌رده‌مه‌كانی پێشووی خه‌باتی سیاسی‌و دیپلۆماسی‌و ڕێكخراوه‌یی گرتۆته‌به‌ر، زه‌قتر له‌و مه‌به‌سته‌‌و به‌تایبه‌ت له‌دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مه‌وه‌ چه‌ندین پارت‌و ڕێكخراو له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان دروستبوون.
پارتی ڕزگاریی كورد وه‌ك یه‌كێك له‌و پارتانه‌ كه‌مێك به‌رله‌كۆتایی جه‌نگی جیهانی دووه‌م، له‌سه‌رداروپه‌ردووی حزبی هیواو حزبی شیوعی‌و به‌هاوكاری كۆمه‌ڵێك له‌ رووناكبیرانی كورد دامه‌زرا، پارتی ڕزگاریی له‌وكاته‌دا توانی كۆمه‌ڵێك ئامانج‌و هیوای گه‌لی كورد ڕوونتربكاته‌وه‌، توانی خه‌باتی شارو شاخ پێكه‌وه‌ببه‌ستێت‌و ده‌نگی ئازادیی به‌رامبه‌ر داگیركه‌ران بگه‌یه‌نێته‌ جیهان‌و ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، ئه‌م پارته‌ ته‌مه‌نی زۆر ناخایه‌نێت‌و له‌ساڵی (1946) بڕیاری خۆهه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌دات‌و دواجار پارتی دیموكراتی كوردی لێدروستده‌بێت.

ئۆژین ئیبراهیم ره‌زا

هۆكاری هه‌ڵبژاردنی بابه‌ته‌كه‌:
بایه‌خ به‌ گرنگی‌و كاروچالاكی ئه‌م پارته‌ پاڵنه‌ری سه‌ره‌كی بوو له‌هه‌ڵبژاردنی بابه‌ته‌كه‌، هه‌روه‌ها هۆكارێكی تریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تائێستا توێژینه‌وه‌یه‌كی ورد له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ نه‌كراوه‌ كه‌شایه‌نی له‌وه‌زیاتره‌. بۆیه‌ هیوام وایه‌ خزمه‌تێكی بچوكم به‌نیشتمانه‌كه‌م كردبێت .

گرنگی توێژینه‌وه‌كه‌ :
گرنكی بابه‌ته‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ ئه‌م پارته‌ گرنگی رۆڵی چالاكانه‌ی له‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی رزگاری خوازی كوردی وبه‌ستنه‌وه‌ی خه‌باتی شاروشاخ‌و گه‌یاندنی داواكاریه‌كانی كورد به‌جیهان، كه‌ئه‌مه‌ش گرنگی بابه‌ته‌كه‌ده‌رده‌خات بۆ توێژینه‌وه‌ له‌سه‌رئه‌م بابه‌ته‌ .

ئامانجی توێژینه‌وه‌كه‌:
ئامانجی توێژینه‌وه‌كه‌ زیاتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاگاداری مێژووی خۆمان بین‌و گرنگی ئه‌م بابه‌ته‌ له‌وسه‌رده‌مه‌دا‌و سودوه‌رگرتن لێی بۆ ئه‌م سه‌رده‌مه‌.

میتۆدی توێژینه‌وه‌كه‌:
به‌شێوه‌یه‌كی گشتی میتۆدی توێژینه‌وه‌كه‌ میتۆدی توێژینه‌وه‌ی‌ مێژوویی وه‌سفی شیكاریی گیراوه‌ته‌به‌ر.

پێكهاته‌ی توێژینه‌وه‌كه‌:
له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر قۆناغی پێش دروستبوون‌و كاروچالاكی‌و په‌یڕه‌و و پرۆگرام‌و هۆكاره‌كانی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی (پارتی ڕزگاریی كورد) كردۆته‌وه‌ له‌ساڵانی پێش كۆتایی هاتنی جه‌نگی جیهانی دووه‌م به‌تایبه‌تی له‌ساڵی (1945) كه‌له‌دووبه‌ش پێكهاتووه‌، كه‌هه‌ریه‌ك له‌وبه‌شانه‌ له‌دووباس پێكهاتووه‌، به‌شی یه‌كه‌م به‌شێوه‌یه‌كی گشتی باس له‌بارودۆخی پێش دامه‌زراندنی (پارتی رزگاری)‌و دامه‌زراندنی پارته‌كه‌ده‌كات، هه‌روه‌ها له‌به‌شی دوه‌میشدا به‌تایبه‌تی له‌باسی یه‌كه‌مدا باس له‌كارو چالاكیه‌كانی ئه‌م پارته‌ ده‌كه‌م به‌چاپته‌رێكی جیاواز به‌شێوه‌یه‌كی كۆكراوه‌ باس له‌و په‌یڕه‌وو پڕۆگرامانه‌ كراوه‌ كه‌بارودۆخه‌كه‌ هه‌یبوه‌‌و له‌ناو خه‌ڵكدا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، له‌باسی دووه‌میشدا به‌شێوه‌یه‌كی ورد باس له‌و هۆكارانه‌ كراوه‌ كه‌ رێگه‌خۆشكه‌ربوون له‌به‌رده‌م هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی.

گرفتی توێژینه‌وه‌كه‌:
گرفتی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌كه‌می سه‌رچاوه‌‌و دووباره‌بونه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌كان‌و نه‌زانینی سه‌رچاوه‌كان‌و نه‌زانینی زمانێكی دیكه‌‌و كه‌می كات‌و ووردی بابه‌ته‌كه‌‌و نه‌گه‌یشتنی توێژه‌ر به‌ به‌ڵگه‌نامه‌و ئه‌رشیفه‌كانی ئه‌م پارته‌دا به‌دیده‌كرێت.

سه‌رچاوه‌كانی توێژینه‌وه‌:
له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا زیاتر پشتم به‌ سه‌رچاوه‌ ڕه‌سه‌نه‌كان به‌ستووه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌و نوسه‌رانه‌ی خۆیان له‌وسه‌رده‌مه‌دا ژیاون، جگه‌له‌مانه‌ چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كی عه‌ره‌بی به‌كارهێنراون له‌توێژینه‌وه‌كه‌دا، به‌تایبه‌تی كتێبه‌كه‌ی عه‌بدولستار تاهیر شه‌ریف: الجمعیات والمنڤمات والاحزاب الكردیه‌ فی نصف قرن (1908-1958) كه‌بۆ توێژینه‌وه‌كه‌ سودی زۆرم لێبینیوه‌ بۆ زیاتر پڕی‌و چڕی بابه‌ته‌كه‌ سودمه‌ندی زۆری رۆژنامه‌‌و گۆڤاره‌كانیش بووم، وه‌ك گۆڤاری (كه‌ركوك)و (گۆڤاری ده‌فته‌ری كورده‌واری)و (گۆڤاری رزگاریی)و چه‌ندین تێزی ماسته‌ر‌و دكتۆراش له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا به‌كارهاتوون، وه‌ك هه‌ردوو نامه‌ی ماسته‌رو كتێبێكی‌ مامۆستای سه‌رپه‌رشتیاری توێژینه‌وه‌كه‌ د. هیوا عه‌زیز سه‌عید.


به‌شی یه‌كه‌م

بارودۆخی سیاسی كوردستان‌و زه‌مینه‌ی‌ كاری‌ حزبی‌و ڕێكخراوه‌یی

باسی یه‌كه‌م ـ بارودۆخی پێش دامه‌زراندنی پارتی ڕزگاریی كورد:

كوردستان‌و كورد له‌ جه‌نگی جیهانی دووه‌م‌و دواتر پێینایه‌ قۆناغێكی دژوارتر له‌ قۆناغه‌كانی پێشتر، چونكه‌ ئیمپریالیزمه‌كان بۆ سودوه‌رگرتن له‌و جوڵانه‌وه‌ ڕزگارییخوازییه‌ نیشتمانیانه‌ی سه‌ریانهه‌ڵدابوو ده‌یانویست به‌كه‌ڵكی خۆیان به‌كاریبهێنن، هه‌وڵیانده‌دا نه‌خشه‌كانیان بۆ ده‌ستگرتن به‌سه‌ر چاڵه‌ نه‌وته‌كانی كوردستان جێبه‌جێبكه‌ن.
هه‌ریه‌ك له‌و وڵاته‌ ئیمپریالیستانه‌ هه‌وڵیانده‌دا سۆزی كورد به‌لای خۆیاندا ڕابكێشن، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پروپاگه‌نده‌یان بڵاوده‌كرده‌وه‌و به‌ڵێنی ساخته‌‌و چه‌ندین پرۆژه‌و پێشنیازیان بۆ چاره‌سه‌ركردنی پرسی كورد ده‌خسته‌ به‌رچاوو .
به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ڵویستی ئیمپریالیسته‌كان‌و جه‌نگ‌و شوێنه‌واره‌كانی له‌نێو ڕێكخستنه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ كوردییه‌كاندا له‌سه‌روبه‌ندی جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا شوێنه‌واری خۆی به‌جێهێشت .
كوردیش بۆ داكۆكیكردن له‌ ماف‌و خاكی خۆیان‌و پاراستنی سه‌روماڵی میله‌ته‌كه‌یان دژی ده‌سهڵاتی ئیمپریالیستی‌و ئه‌و دۆخه‌ی كوردستانی گرتۆته‌وه‌ كه‌وتنه‌خۆ .
تاكو پرسی كورد نه‌بێته‌ هۆی ئاڵۆزاندنی په‌یوه‌ندیی نێوده‌وڵه‌تان، له‌هه‌لومه‌رجی ناسكی جه‌نگدا، بۆیه‌ هه‌موولا به‌ پێشكه‌وتوخوازه‌كان‌و چه‌پڕه‌وه‌كان، له‌پێناوی وه‌ده‌ستهێنانی مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌یان خه‌بایتان ده‌ستپێكردووه‌، له‌سه‌روبه‌ندی ساڵانی پێش به‌رپابوونی جه‌نگی دووه‌می جیهانییه‌وه‌ به‌ده‌ركه‌وتن، به‌تایبه‌تی له‌ساڵانی (1928) به‌دواوه‌ هه‌رایه‌كی زۆر له‌سه‌رانسه‌ری كوردستان كه‌وته‌گه‌ڕ، هه‌روه‌ها له‌لایه‌كی تره‌وه‌ چاپه‌مه‌نییه‌ كوردییه‌كان په‌ره‌یانسه‌ند. هه‌ر له‌م ماوه‌یه‌دا گروپه‌ سیاسیه‌كانی كوردستان ئه‌وه‌نده‌ی تر گه‌شه‌یانكرد، سه‌ره‌ڕای گروپه‌ كۆنه‌كان، چه‌ند گروپێكی تازه‌ هاتنه‌ گۆڕێ‌و له‌ژێر ئاڵاكه‌یاندا كۆبوونه‌وه‌.
ژماره‌یه‌كی زۆر له‌لاوان‌و پێشكه‌وتووخوازه‌كانیان كۆكرده‌وه‌، به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌ له‌گه‌ڵ به‌ره‌نیشتمانیه‌كانی وڵاته‌ دراوسێكاندا ببه‌ستن، تاوه‌كو مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان به‌دیبهێنن .
سه‌رئه‌نجام كۆمه‌ڵێك پارت‌و حزب‌و گروپی سیاسی‌و ڕێكخراوی كه‌لتوریی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی كورد له‌ كوردستان دامه‌زران، كه‌ زۆر به‌بایه‌خن‌و كارو چالاكییان نواندوه‌ .
له‌وانه‌: گروپی سیاسی (1938) ی شێخ له‌تیفی شێخ مه‌حمود ، كه‌ئامانجی سه‌ربه‌خۆیی بوو .
كۆمه‌ڵه‌ی لاوان ، پارتی هیوا ، حزبی شیوعی عێراق (پارتی شۆڕش) ، هه‌روه‌ها (پارتی ڕزگاریی كورد) .
ئه‌م پارتانه‌و كارو چالاكیه‌كانیان به‌یه‌كێك له‌ گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاكه‌ره‌وه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌ داده‌نرێت، له‌بزاڤی ڕزگاریخوازیی كوردیدا.
ئه‌مه‌ش له‌كاتیكدا بوو كه‌ به‌شێكی زۆری هێزو لایه‌نه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ نیشتمانیه‌كان گلۆت ببوون، له‌هه‌نگاوێكی هاوچه‌رخانه‌ خۆیان له‌چوارچێوه‌ی ئه‌و ڕێكخراوانه‌دا ڕێكخستن، وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا، هه‌روه‌ها چه‌ندین پارت‌و ڕێكخراوی كوردی به‌دیاركه‌وتن كه‌ ئه‌مانه‌ ڕۆڵیان بینی له‌به‌رپاكردنی‌و خۆشكردنی بڵێسه‌ی شۆڕش‌و ڕاپه‌رین له‌ هه‌موو به‌شه‌كانی كوردستان .
ئه‌م كۆمه‌ڵه‌‌و ڕێكخراوه‌ سیاسی‌و ڕۆشنبیرییه‌ جۆراوجۆرانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو‌و به‌رچاو له‌ زۆربه‌ی شاره‌كانی كوردستان‌و عێراق پێكهێنران به‌تایبه‌تی له‌ (سلێمانی، هه‌ولێر، كه‌ركوك‌و به‌غداد)، بهڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی داخه‌ به‌شێكی زۆری ئه‌م كۆمه‌ڵه‌و ڕێكخراوانه‌ پرۆگرامێكی نوسراوو به‌رچاویان نییه‌، تاوه‌كو بتوانرێ به‌شێوازێكی زانستیانه‌ لێیبكۆڵرێته‌وه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌م كۆمه‌ڵه‌‌و پارتانه‌ له‌ هه‌وڵی گه‌شه‌پێدانی زانست‌و زانیاری دا بوون له‌ناو تاكه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی كوردیدا . به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و پارتانه‌ خاوه‌ن په‌یڕه‌وو پرۆگرامی ناوخۆیی زۆر گرنگبوون كه‌ ڕۆڵیان هه‌بووه‌ له‌ پێشخستنی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی‌و پارتایه‌تی له‌ كوردستان‌و عێراق. بۆ ئاشنابوونی زیاتر له‌ خواره‌وه‌ باس له‌چه‌ند پارتێك‌و ده‌وریان له‌ڕێكخستنی میلله‌ت‌و ئاڕاسته‌كردنیان‌و په‌یوه‌ندییان به‌پارتی ڕزگارییه‌وه‌ ‌و كاریگه‌ریان له‌سه‌ری ده‌خه‌ینه‌ڕوو..
به‌ نمونه‌ وه‌ك:
حزبی هیوا (پارتی هیوا) كه‌ ڕۆڵێكی مێژووی به‌رچاوی هه‌بووه‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ی ڕزگارییخوازی كوردی له‌ باشوری كوردستان ، ئه‌م پارته‌ له‌ڕووی چینایه‌تیه‌وه‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر گوزارشتی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی كردووه‌، تاكه‌كانی كۆمه‌ڵی به‌شێوه‌یه‌كی جیاواز هێناوه‌ته‌ به‌ره‌یه‌كه‌وه‌ به‌ گیانی لێبوردنه‌وه‌‌و قبوڵكردنی جیاوازی یه‌كترییه‌وه‌ به‌یه‌ك ئاڕاسته‌ خه‌باتیان كردووه‌
ئه‌م پارته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی جیاوازی هه‌یه‌ له‌شوێن‌و چۆنیه‌تی دروستبوونی، بهڵام له‌ساڵانی(1937) له‌لایه‌ن دامه‌زرینه‌ری كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ره‌وه‌ دروستكراوه‌ . دیاره‌ له‌ساڵی (1939) به‌ده‌ستپێشخه‌ری ژماره‌یه‌ك ئه‌فسه‌رو ڕۆشنبیری كورد ئه‌م پارته‌ ناوی (هیوا)ی لێنراوه‌ به‌ئامانجی خه‌باتی دژی فاشی‌و به‌دیهێنانی سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی كورد . به‌ده‌ستهێنانی هه‌موو مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی گه‌لی كورد له‌باشوری كوردستان و لایه‌نی كه‌م به‌ده‌ستهێنانی مافی ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان هه‌وڵیداوه‌ .
پارتی هیوا هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕۆڵی گرنگی له‌بواری پێگه‌یاندنی هۆشیاری نه‌ته‌وه‌یی له‌نێو ڕوناكبیرانی گه‌لی كوردا بینی‌و به‌رده‌وامیش له‌هه‌وڵی هاوكاریكردنی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی نیشتمانی‌و نه‌ته‌وه‌یی تری كوردستان دا بووه‌ بۆیه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش له‌گه‌ڵ خستنه‌وه‌ سه‌رپێی جوڵانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی‌و شۆڕشگێڕی كورد له‌ كوردستانی ئێران چالاكانه‌ له‌ (1942) كه‌وته‌ هاریكاری له‌پای دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی كوردستان (ژێ كاف) .
هه‌روه‌ها پارتی هیوا كه‌وته‌ چالاكی نواندن هاندانی جه‌ماوه‌ری كورد بۆ ڕاپه‌رین شۆڕشه‌كه‌ی مسته‌فا بارزانی، ئه‌م كارو چالاكی‌و سه‌ركه‌وتنانه‌ی له‌ كوردستان كاریگه‌ری گه‌وره‌یان یاخود زۆر یان هه‌بووه‌، بۆ به‌هێزكردنی حزبی هیواو كۆبوونه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانی كورد له‌ده‌وری‌و زیادبوونی چالاكیه‌كانی ، پارتی هیوا یه‌كێكه‌ له‌ پارته‌ سیاسیه‌كان كه‌له‌كۆتایی سیه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌ له‌كه‌ركوك سه‌ریهه‌ڵداوه‌‌و ده‌ستی به‌كاری سیاسی‌و چالاكی حزبی كردووه‌ .
به‌رپرسی یه‌كه‌می ئه‌م پارته‌ مامۆستا ڕه‌فیق حیلمی (1898)بوو ، ئه‌م پارته‌ ئۆرگانێكی فه‌رمی هه‌میشه‌یی نه‌بووه‌، به‌ڵكو ناوه‌ ناوه‌ هه‌ندێك چاپه‌مه‌نیان ده‌ركردووه‌، ماوه‌ ماوه‌ ئه‌ندامان كۆبوونه‌وه‌یه‌كیان كردووه‌ له‌بارودۆخی سه‌رده‌م ئاگاداربوون .
هه‌ر له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ حزبی هیوا ڕۆژ به‌رۆژ له‌پێشكه‌وتن‌و په‌ره‌سه‌ندندا بووه‌و به‌به‌هێزترین پارتی سیاسی ئه‌ژمێردرێت له‌مێژووی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تیدا، چونكه‌ ڕێكخستنی پته‌وی هه‌بووه‌ .
هه‌روه‌ها ژماره‌ی ئه‌ندامه‌كانی‌و چالاكی جموجوڵی ڕووله‌زیادبوون كردووه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ژماره‌ی ئه‌ندامه‌كانی ئه‌م حزبه‌ گه‌یشتۆته‌ (5500) ئه‌ندام تاوه‌كو ساڵی (1943) به‌هێزترین پارتی سیاسی كوردیی بووه‌ .
ئه‌ندامه‌كانیشی گه‌نجان به‌گشتی له‌ دوا قۆناغی سه‌ره‌تایی‌و ناوه‌ندیی‌و دواناوه‌ندییدا ده‌هاته‌ حزبه‌وه‌‌و هه‌ر ئه‌ندامێكێش كه‌وه‌رده‌گیرا، پێویستی بوو سوێند بخوا وه‌ك نه‌رێتی حزب كه‌ئه‌ویه‌ش سوێند خواردن بوو (به‌قورئان، ئاڵای كوردستان، گوڵه‌گه‌نم‌و خه‌نجه‌ر) .
به‌م شێوه‌یه‌ی ده‌یبینین كه‌ حزبی هیوا له‌سه‌ره‌تای ساڵانی جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌ ڕێكخستنه‌كانی به‌شێوه‌یه‌كی باش ته‌شه‌نه‌یان سه‌ندووه‌ له‌ هه‌موو شارو شارۆچكه‌كانی كوردستاندا بڵاوبووه‌ .
به‌تایبه‌تی له‌ باشوری كوردستاندا چه‌ند لقێكی هه‌بووه‌ له‌ (سلێمانی –هه‌ولێر – كه‌ركوك- كفری‌و به‌غداد)‌و له‌ساڵی (1940 )له‌ بادینان لقی خۆی دامه‌زراند. یه‌كێك له‌ سیما پێشكه‌وتوه‌كانی ئه‌ویش به‌شداریكردنی ژن بووه‌ له‌ چالاكیه‌ حزبیه‌كاندا، كه‌ دیارترینیان ناهیده‌ی شێخ سه‌لام، لوتفیه‌ی مه‌لا سدیق، حه‌لاوه‌خانی كچی شێخ محه‌مه‌د و زه‌كیه‌ بابان بوو .
هیوا وه‌ك پارتێكی نه‌ته‌وه‌یی كورد ده‌یویست دیوارو شوره‌ ده‌ستكرده‌كان ببرێت ، خه‌ونی گه‌وره‌ی به‌ كوردستانێكی ئازادو یه‌كگرتووه‌وه‌ ده‌بینی .
تائه‌وكاته‌ی ڕه‌فیق حیلمی سه‌رۆكی پارتبووه‌ حزبی هیوا له‌وپه‌ڕی به‌هێزیدا بوو، په‌یوه‌ندی نه‌ك ته‌نها به‌ ناوه‌وه‌ی وڵات، به‌ڵكو به‌پارچه‌كانی تری كوردستانه‌وه‌ هه‌بوو، بهڵام پاش وازهێنانی ڕه‌فیق حیلمی له‌ حزبی هیوا ئه‌و توندوتۆڵیه‌ی نه‌ماوه‌ .
پارتی هیوا دابه‌ش به‌شببوو به‌سه‌ردوو باڵدا، باڵێكی میانڕه‌و (راست)، باڵێكی‌ توندڕه‌و (چه‌پ). ئه‌م دابه‌شبوونه‌ ناوخۆییه‌ له‌ ڕیزه‌كانی كوردایه‌تی ناوخۆی لاوازكرد، پاشان (باڵی چه‌پ) بوو به‌دوو به‌شه‌وه‌ كه‌ئه‌وانیش (حزبی ڕزگاری‌و شۆڕش بوون) ئه‌وه‌بوو پارتی هیوا وه‌ك به‌شی هه‌ره‌زۆری پارته‌سیاسیه‌كان بێ كێشه‌‌و گرفتی ناوخۆیی نه‌مایه‌وه‌ له‌ساڵی (1943) به‌دواوه‌ به‌هۆی چه‌ند فاكته‌رێكی خودیی‌و بابه‌تییه‌وه‌ دووچاری دابه‌شبوون هات .
له‌ئه‌نجامی دابه‌شبوونه‌كه‌وه‌، به‌شی زۆری ئه‌ندامانی سه‌ر به‌چه‌پ له‌ڕیزی حزبه‌كه‌ دوركه‌وتنه‌وه‌، چونكه‌ پێیانوابوو ته‌نها یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، ده‌وڵه‌ته‌ سۆسیالیستیه‌كان ده‌توانن هاوكاری كورد بكه‌ن بۆ گه‌یشتن به‌ مافه‌ ڕه‌واكانی.
بۆیه‌ له‌مانگی شوباتی ساڵی (1944) كۆنفرانسی گشتی حزب له‌ كه‌كوك به‌سترا، له‌م كۆنفرانسه‌دا ناكۆكیه‌كان تۆختربوون، له‌ئه‌نجامیشدا به‌شێك له‌ ئه‌ندامه‌ چه‌په‌كانی حزبه‌كه‌ په‌یوه‌ندیان كرد به‌ڕیزی (حزبی شیوعی عێراق)ه‌وه‌، ڕاستڕه‌وه‌كانی نێو حزبیش به‌ڕێبه‌رایه‌تی (ره‌فیق حیلمی) مانه‌وه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌موو ئه‌مانه‌ بێسود بوون له‌ناكاو له‌ساڵی (1945) پارتی هیوا به‌ته‌واوه‌تی هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌‌و دابه‌شبوو به‌سه‌ر باڵی ڕاست‌و باڵی چه‌پدا .
ئه‌ندامانی بازووی چه‌پ چونه‌ ڕیزی گروپی (القاعده‌)ی حزبی كۆمۆنیستی عێراقه‌وه‌و به‌نهێنی ڕۆژنامه‌ی (ئازادیان) ده‌ركرد. به‌شێكی تریشیان بوونه‌ ئه‌ندامی شانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی (ژ.ك) له‌ كوردستانی عێراق دا .
ئه‌و به‌شه‌كه‌مه‌ی كه‌مابوو چونه‌ ڕیزی گروپی ( وحده‌ النچال) كه‌ له‌كوردستان دا به‌ناوی (یه‌كێتی تێكۆشین) شانه‌یان دامه‌زراند، چه‌ند گروپێكی تریش به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ به‌ناوی جیاجیا مانه‌وه‌ خۆیان بۆ پاڵپشتی جوڵانه‌وه‌ی كوردستان ده‌زانی .
نوێنه‌رانی یه‌كێتی تێكۆشین پێكهاتبوون له‌: ساڵح حه‌یده‌ری – ده‌سته‌ی سه‌ركردایه‌تی بوو، نافع یونس، عه‌لی عه‌بدڵڵا، عه‌بدولكه‌ریم توفیق، ڕه‌شید عه‌بدولقادر، نوری محه‌مه‌د ئه‌مین .
گفتوگۆیه‌كی به‌رده‌وام هه‌بوو له‌نێوان باڵی (یه‌كێتی تێكۆشین)‌و (حزبی شیوعی عێراقی) ده‌رباره‌ی یه‌كخستنی ڕیزه‌كان‌و ڕێكخستنی سه‌ركردایه‌تی لقی كوردستان. پاش چه‌ند كۆبونه‌وه‌یك له‌پایزی ساڵی (1944) سه‌ركردایه‌تی باڵی (یه‌كێتی تێكۆشین ) حیزبی شیوعی بۆ كوردستانی عێراق پێكهێنا3.
ئه‌مه‌ش له‌كاتێك دا بوو كه‌ لقه‌ كوردیه‌كه‌ی حزبی شیوعی ئاماده‌نه‌بوو په‌یوه‌ست بێت به‌بڕیاڕه‌كانی حزبی شیوعی عێراقه‌وه‌ بۆیه‌ ئه‌م حزبه‌یان دامه‌زراند . مه‌به‌ ستیشیان له‌ دامه‌زراندنی ئه‌م حزبه‌ ئه‌وه‌بوو له‌چوارێوه‌یه‌كدا هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی مافی سه‌ربه‌خۆیی بۆ كوردستان . یان مافی ئۆتۆنۆمی له‌چوارچێوه‌ی عێراقدا بده‌ن .
(حزبی شۆڕش) به‌پێویستی یه‌كی مێژووی ئه‌زانی كه‌ هه‌موو كوردێكی دڵسۆز له‌ كۆمه‌ڵێكی سیاسی خاوه‌ن په‌یڕه‌ووپرۆگرام‌و له‌ په‌یره‌وێكی گونجاو له‌گه‌ڵ بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی ئه‌وكات كۆبكاته‌وه‌‌و ئاراسته‌یان بكات تاكو چاكترین سوود له‌ هه‌مو كوردێك وه‌ربگرن‌و بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی پێ به‌هێز بكه‌ن .
ئه‌مه‌ش له‌دوای ئه‌وه‌بوو كه‌له‌ناوه‌راستی چله‌كان به‌دواوه‌و له‌حزبی شیوعی عێراقدا په‌ره‌یسه‌ند‌و له‌شاره‌كانی كه‌ركوك‌و سلێمانی‌و هه‌ولێر‌و به‌شێكی زۆری خه‌ڵكی سه‌ر به‌و حزبه‌ په‌یام و ڕێبازه‌كانی ئه‌و حزبه‌یان جێبه‌جێ ده‌كرد ، له‌شاری كه‌ركوكێشدا ژماره‌ی ئه‌ندامانیان گه‌شته‌ ڕاده‌یه‌ك توانرا لیژنه‌یه‌كی ناوخۆ دابمه‌زرێت .
هۆكاری چونی كوردی كه‌ركوك به‌و ڕێژه‌ زۆره‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ كه‌ كاریگه‌ری كۆماری مهابادیان له‌سه‌ر بوو، له‌و باوه‌ڕه‌دابوون ئه‌و كۆماره‌ له‌لایه‌ن یه‌كێی سۆڤیه‌ته‌وه‌ دامه‌زراوه‌، بۆیه‌ حزبی شیوعیان به‌ڕزگاریخواز ده‌زانی .
هه‌روه‌ها هۆكاره‌كانی بڵاوبوونه‌وه‌ی بیری چه‌پ له‌كه‌ركوك به‌گشتی بۆ خراپی بارودۆخی ئابوری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گه‌رێته‌وه‌، ناشبێت ئه‌وه‌ له‌یاد بكرێت كه‌ ڕۆشنبیره‌ چه‌په‌كانی شاری هه‌ولێر…له‌هاندان‌و گه‌شه‌سه‌ندنی بیری چه‌پ لای ڕۆشنبیرانی كه‌ركوك دیارو زه‌قه‌، به‌تایبه‌تی پاریزه‌ر (نافع یونس 1917-1963) كه‌دووه‌م به‌رپرسی ناوچه‌ی كه‌ركوكی پارتی كۆمۆنیستی عێراق بوو له‌ساڵانی(1945) ه‌وه‌ چالاكی فكری‌و ڕامیاریه‌كانی لقی كه‌ركوكی (حزبی شیوعی عێراق) له‌ده‌ركردنی چه‌ند بڵاوكراوه‌ په‌خشان نامه‌یه‌كی هه‌مه‌چه‌شنی وه‌ك (بانگی فه‌لاح- كرێكار- قوتابیان – ته‌ندروستی) بوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ئۆرگانه‌ سیاسیه‌كه‌ی لقی پارتی كۆمۆنیستی عێراق (ئازادی) كه‌مه‌ڵبه‌ندی سه‌ره‌كی گه‌ره‌كی (شاترلو) بوو له‌كه‌ركوك .
دیار ه‌ حزبی شۆڕش ڕۆژنامه‌یه‌كی به‌ناوی (شۆڕشه‌وه‌) هه‌بوو، هه‌روه‌ها پێڕه‌وی ناوخۆی حزب هیچ جیاوازیه‌كی نه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ حزبه‌ شیوعیه‌كانی تر .
ئامانج و پرۆگرامی حزبی (شۆڕش) زۆر ڕوون‌و ئاشكرا‌و گونجاو بوو له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی گه‌لی كورد‌و ڕه‌نجده‌رانی كوردستان . ئامانجه‌كانی (شۆڕش) بریتی بوون:
1- هه‌وڵدان بۆ ناساندنی كورد به‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌، دروستكردنی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ پارته‌ كوردییه‌كان.
2- تێده‌كۆشا بۆ دژایه‌تیكردنی ئیمپریالیزم، چاكسازی له‌پێناوی باشكردنی بواره‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و ئابوری‌و كه‌له‌پوری‌و ڕۆشنبیریی وسیاسی له‌ كوردستاندا .
3- به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندی برایه‌تی نێوان هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی كوردو عه‌ره‌ب له‌پێناو ڕزگاربوونی ئازادیخوازانی هه‌ردوو میلله‌ت‌و گه‌شتن به‌ ئامانجه‌كانیان .
4- كاركردن بۆ وه‌دیهێنانی یه‌كێتی نه‌ته‌وایه‌تی كورد له‌ ماوه‌یه‌كی دووردا، كاركردن بۆ گه‌شه‌ پێدانی ئابوری، دامه‌زراندنی پیشه‌سازیی .
ئه‌م خاڵانه‌ی سه‌ره‌وه‌ وه‌ك ده‌بینن ئامانجی سه‌ره‌كی حزب بوون. ژماره‌ی ئه‌ندامه‌كانی ئه‌م پارته‌ (شۆڕش) له‌و سه‌رده‌مه‌دا نزیكه‌ی (300-350) ئه‌ندام ده‌بوو .
له‌هه‌مان كاتدا حزبی شۆڕش یارمه‌تیده‌ری (حزبی ڕزگاری) بووه‌‌و هاوكاری زۆری كردووه‌، به‌ كۆكردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر هاریكاری‌و پاڵپشتیكردنی (پارتی ڕزگاریی) له‌كاتی دامه‌زراندنیدا، هه‌ر به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ حزب به‌یاننامه‌یه‌كی ده‌ركرد . كه‌له‌ژێر دوو ناونیشاندا خۆی ده‌بینیه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش :
یه‌كه‌م- ( یه‌كگرتن بۆ دامه‌زراندنی حزبی ڕزگاریی )
دووه‌م – (تێده‌كۆشین بۆ تێكشكاندنی پیلانه‌كانی ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستان) ده‌قی به‌یانه‌كه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ بڵاو كراوه‌ته‌وه‌:
(له‌م ڕۆژانه‌دا كه‌ به‌سه‌ركه‌وتنی بیروباوه‌ڕی ئازادیی‌و نزیكبوونه‌وه‌ی هه‌ڵته‌كاندنی بناغه‌ی هێزه‌كانی ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستان ی ڕۆژههڵات‌و ڕۆژئاوادا، واته‌ به‌تیاچونی جێگری ده‌وڵه‌ته‌ فاشیسته‌كان جه‌نگ كۆتایی پێهاتوه‌، هه‌موو نه‌ته‌وه‌ بچوك‌و ژێرده‌سته‌كانی جیهانیش كه‌له‌پێناوی پێشكه‌وتندا خه‌باتیان كردووه‌ خوێنیان ڕشتووه‌، داوای ئازادی‌و مافی نه‌ته‌وه‌یی‌و مافی چاره‌ی خۆنوسینی خۆیان ئه‌كه‌ن .
به‌پێی بارودۆخی تازه‌ی دنیاو ئه‌وبه‌ڵێنامانه‌ی ده‌وڵه‌تانی یه‌كگرتوو ڕایانگه‌یاندوه‌ كه‌:
((پێویسته‌ باش بزانین كه‌ ده‌سائیسی ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستی به‌هه‌موو تواناكانیه‌وه‌ كار ده‌كه‌ن، بۆیه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ ئازادی ئاسان به‌ده‌ست نایه‌ت . به‌ڵكو ده‌بێ به‌هێزی پشت ئه‌ستوور به‌ جه‌ماوه‌ری گه‌ل‌و نیشتمانپه‌روه‌رانی دلسۆز وه‌ربگیرێ.
ئه‌م بیره‌ش به‌كرده‌وه‌ له‌ زۆر وڵاتانی ڕۆژئاوا دا جێبه‌جێكراوه‌ به‌ناوی (به‌ره‌ی به‌رگری) له‌فه‌ره‌نسا‌و (به‌ره‌ی ئه‌یام) له‌ یۆنان‌و (به‌ره‌ی ڕزگاریی وڵات) له‌ یۆگسلاڤیا، كه‌ ئه‌مانه‌ خه‌باتیان دژی هێزه‌كانی ئیستعمار‌و كۆنه‌په‌رستی ده‌ستپێكردووه‌ .
(( نه‌ته‌وه‌ی كوردی دابه‌شكراو به‌پێی نه‌خشه‌كانی ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستی ئه‌بێ تێبكۆشێ له‌وپێناو مافی چاره‌نوس – ڕزگاریی كوردستانی گه‌وره‌دا، به‌به‌كارهێنانی هێزێكی دارێژراو له‌ناو خۆیدا، به‌ته‌واوی یه‌كگرتوو بێت له‌ هه‌موو ناوچه‌ كوردیه‌كاندا .
(( له‌م ڕۆژانه‌دا حزبی هه‌موان به‌ناوی (حزبی ڕزگاریی كورد) له‌به‌گرتنی زۆر كۆمه‌ڵی كوردی عێراقی بچووك، له‌ئه‌نجامی هه‌وڵ‌و كۆششی حزبی شیوعی كوردستانی عێراق )‌و نیشتمان په‌روه‌رانی تر پێكهات.
(( له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا كه‌ (حزبی شیوعی) پاریزگاری قه‌واره‌ی خۆی ئه‌كات، به‌هه‌موو جۆرێ هاوكاری ئه‌كات بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی ئێستای، ئه‌م حزبه‌ له‌پێناوی ڕزگاریی وڵاتدا تێكۆشاوه‌‌و له‌ پاشه‌رۆژیشدا تێده‌كۆشین) .
له‌ كۆتاییدا ئێمه‌ی حزبی شیوعی ڕایده‌گه‌یه‌نین، بۆ جه‌ماوه‌ری كوردی خۆشه‌ویست له‌عێراق بۆ كاركردن‌و پێشكه‌وتنی حزبی ڕزگاریی كوردو هاوكاری كردنیان.
بۆیه‌ بانگه‌واز ده‌كه‌ین، به‌به‌رزترین ده‌نگ بۆ نیشتمان په‌روه‌ره‌كان كه‌ هاوڕا‌و هاوخه‌باتی حزبی ڕزگاریی كوردبن‌و درێغی له‌هیچ ته‌قه‌لایه‌ك نه‌كه‌ن بۆ به‌هێزكردنی حزبی ڕزگاریی كورد .

مه‌كته‌بی سیاسی حزبی كۆمۆنستی كوردستانی عێراق

هه‌روه‌ك ئه‌بینین له‌به‌یانه‌كه‌دا زۆر سه‌رنج ڕاكێشانه‌ ئاماژه‌ به‌هه‌موو كێشه‌كانی میلله‌تی كورد‌و داواكاریه‌كانیان ئه‌كات، ته‌ئكید له‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕۆشنبیره‌ پێشكه‌وتوه‌كانی كورد به‌ڵێنیان داوه‌ كه‌كار بۆ په‌ره‌پێدانی زمانی سیاسی بكه‌ن‌و خه‌بات بۆ نیشتمانی كورد بكه‌ن له‌وكاته‌دا.
به‌م شێوه‌یه‌ حزیبی شۆڕش هه‌ستا به‌ یارمه‌تی دانێكی فراوانی حزبی ڕزگاری.
ئاڵوگۆڕكردنی چاوپێكه‌وتن‌و كاری هاوبه‌شی سیاسی و میدیایی‌‌و(اعلان) وه‌وادیاریش بوو كه‌ ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ كارێكی زۆر باشبوو له‌سیاسه‌تی كوردیدا، چونكه‌ له‌رابردوودا ڕاهاتبوون له‌سه‌ر جیابوونه‌وه‌‌و ململانێی سیاسی حزبه‌كان، ئه‌م یه‌كگرتنه‌ ببووه‌ مایه‌ی خۆشحاڵی هه‌ردوو حزبه‌كه‌، كه‌ هه‌ردووكیان دیدو ئایدۆلۆجیای جیاوازیان هه‌بوو .
كه‌ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ لێهاتوویی سه‌ركرده‌كانیان كه‌ هه‌ردووكیان كارده‌كه‌ن بۆ یه‌ك ئاینده‌ ئه‌ویش (كوردستانه‌)‌و هاوكاری یه‌كیان كرد زۆر به‌دلسۆزی ساڵح حه‌یده‌ری باس ئه‌كات كه‌ دامه‌زرێنه‌ری هه‌ردوو حزب ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ بوون كه‌پێشتر باسكران، به‌م شێوه‌یه‌ حزبی شۆڕش یارمه‌تیده‌ری حزبی ڕزگاریی بووه‌ .
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا (شۆڕش) خاوه‌نی هه‌ڵوێستی نیشتمانپه‌روه‌رانه‌ بووه‌ له‌ئاست ڕووداو په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی كوردستان، به‌تایبه‌تیش له‌كاتی ڕوودانی شۆڕشی (1943-1945) ی بارزان پشتگیری ته‌واوی شۆڕشه‌كه‌ی كردووه‌ .
بەڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا (پارتی شۆڕش) بۆ ماوه‌یه‌ك توانی به‌شێكی ڕۆشنبیرانی كورد له‌ده‌وری خۆی كۆبكاته‌وه‌، وه‌ك ڕێكخستنێكی (ماركسی) له‌ گۆره‌پانی سیاسیدا خۆی بسه‌لمێنێت .
دوای ته‌مه‌نێكی كورت وه‌ك هه‌ر پارتێكی سیاسی له‌ئه‌نجامی كۆمه‌ڵێ فاكته‌ری ناوخۆیی‌و دره‌كی كۆتایی به‌بوونی ئه‌م پارته‌هات‌و هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌ له‌ساڵی(1946)دا .
سه‌ره‌ئه‌نجام ماوه‌ی ساڵانی جه‌نگی دوووه‌می جیهانی (1939 -1945) به‌گه‌شانه‌وه‌ی چالاكی سیاسی كوردستاندا داده‌نرێت، چونكه‌ ئه‌م ماوه‌یه‌ وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا گرنگترین‌و چالاكترین پارته‌ سیاسیه‌كانی كورد دامه‌زران ، له‌هه‌ره‌دیاره‌كانیشی : (كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ر ، حزبی هیوا ، حزبی شۆڕش، حزبی ڕزگاری، پارتی دیموكراتی كورد) بوون.

باسی دووه‌م ـ دامه‌زراندنی حزبی ڕزگاریی كورد:
له‌كۆتایی ساڵی( 1944)‌و سه‌ره‌تای ساڵی( 1945) ، واته‌ له‌ساڵانی دووه‌م جه‌نگی جیهانی‌و دواتردا ڕه‌وتی سۆسیالیستی‌و گه‌شه‌كردنی له‌كوردستان بووه‌ له‌مپه‌رێك له‌به‌رده‌م گه‌شه‌كردنی بیری لیبراڵی له‌ كوردستان .
هه‌ر بۆیه‌ سه‌ركرده‌كانی شۆڕش دركیان به‌و ڕاستیه‌ كردبوو ئه‌گه‌ره‌كانی سه‌ركه‌وتن و زیندووكردنه‌وه‌ی گیانی تێكۆشان‌و خه‌بات له‌لای كورد له‌ ڕێگای ڕێبازیكی سۆسیالزمی ‌و به‌پێی پرۆگرامێكی ته‌واو چه‌پ لاوازه‌ .
له‌به‌رئه‌وه‌ به‌وشێوه‌یه‌ كاركردن له‌نێوكۆمه‌ڵی كورده‌واریدا ناتوانن په‌ره‌ به‌ئایدیاكانیان بده‌ن ، بۆیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی هه‌نگاوێكی پێشكه‌وتوانه‌ی ڕێكوپێك بهاوێژێت، زۆرترین گه‌لی كورد له‌ناو حزبێكی گه‌لی كۆبكرێته‌وه‌‌و ئاڕاسته‌ بكرێت به‌ته‌واوه‌تی بتوانێ به‌فه‌رمانی‌ ڕابه‌رایه‌تی خۆی هه‌ستێت ، كه‌ ڕێكخراوێكی فراوانتر دروست بكه‌ن .
له‌به‌ر ئه‌وه‌ كه‌وتنه‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ دامه‌زراندنی به‌ره‌یه‌كی نیشتمانی كوردی كه‌ خاوه‌نی دروشمێكی ڕزگاریخوازانه‌ بێت‌و شێوازی چه‌پخوازانه‌ی ئاشكرای پێوه‌ دیارنه‌بێت، بهڵام بتوانن به‌نهێنی چالاكی چه‌پره‌وانه‌ درێژه‌ پێبده‌ن ..
به‌م جۆره‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان له‌سه‌ر پرسی كۆكردنه‌وه‌ی هه‌موو هێزه‌كان واته‌ هه‌موو هێزه‌ نیشتمانی‌و گروپه‌ سیاسیه‌كان‌و پێشكه‌وتنخوازه‌كانی عێراق له‌یه‌ك به‌ره‌ی نیشتمانیدا یه‌كده‌نگ بن، كه‌ ئامانجی ئه‌م به‌ره‌یه‌ بریتی بوو له‌ خه‌باتی دژی ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستی ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌و وه‌ده‌ستهێنانی مافی چاره‌ی خۆنوسین‌و ڕزگاریی كوردستان، هه‌روه‌ها یه‌كخستنی خه‌باتی كۆمهڵانی خه‌ڵكی كوردستان له‌گه‌ڵ كۆمهڵانی خه‌ڵكی عێراق و سه‌رجه‌م هێزه‌ نیشتمانی‌و ئازادیخوازه‌ كوردییه‌كانی باشوری كوردستان یه‌ك بگرن‌و به‌ ئامانجی به‌دیهێنانی مافی چارونوس‌و یه‌كگرتنی پارچه‌كانی كوردستان .
هه‌موو ئه‌مانه‌ بوونه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ڕۆڵێكی گه‌وره‌یان له‌هاندانی كۆمه‌ڵایه‌تی خه‌ڵكی كوردستان هه‌بێت، به‌م شێوه‌یه‌ شار بووه‌ ناوه‌ندێك یاخود مه‌ڵبه‌ندیكی كاریگه‌رتری خه‌باتی كورد . بۆیه‌ وه‌ك به‌ره‌یه‌ك دژی گروپه‌ ئیمپریالیزمه‌كان بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستانی گه‌وره‌ هه‌وڵیانده‌دا .
له‌ڕاستیدا سه‌ره‌تاكانی سه‌رهه‌ڵدانی بیرۆكه‌ی پێكهێنانی به‌ره‌یه‌كی نیشتمانی‌و نه‌ته‌وه‌یی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆتایی ساڵی (1944)‌و سه‌ره‌تاكانی ساڵی( 1945) ، كاتێك (ساڵح حه‌یده‌ری) به‌سوودوه‌رگرتن له‌و به‌ره‌ نیشتمانیه‌ی كه‌ شیوعیه‌كان له‌ئه‌وروپا له‌كاتی جه‌نگی جیهانی دووه‌م دایانمه‌زراند ، بۆ نمونه‌ وه‌ك (به‌ره‌ی به‌رگری – الجبهه‌ المقاومه‌) له‌ فه‌رنسا ، به‌ره‌ی ئه‌یام (الجبهه‌ الایام) له‌ یۆنان‌و به‌ره‌ی ڕزگاریی وڵات (جبهه‌ تحریر البلاد) له‌ یۆگسلاڤیا، ئه‌مانه‌ هه‌مویان خه‌باتیان یه‌كخستبوو له‌دژی ئیمپریالیزم ، هه‌روه‌ها به‌كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌بۆچونه‌كانی (فه‌هد) كه‌داوای پێكهێنانی به‌ره‌یه‌كی پێشكه‌وتووی كوردی‌ ده‌كرد .
هه‌ربۆیه‌ هه‌وڵه‌كان به‌ئاڕاسته‌ی ئه‌م ئامانجه‌ خرانه‌گه‌ڕ ، هه‌ریه‌ك له‌ حزبی شۆڕش و گروپه‌ چه‌په‌كانی ترو لایه‌نه‌ پێشكه‌وتووخوازه‌كانی حزبی هه‌ڵوه‌شاوه‌ی هیوا ‌و ڕۆشنبیرانی پێشكه‌تووی‌ ناسراوی كورد ئه‌ركی دامه‌زراندنی ئه‌وبه‌ره‌یان گرته‌به‌ر .
بۆ ئه‌م مه‌به‌سه‌ته‌ش حزبی شۆڕش كه‌وته‌ گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تی ڕێكخراوه‌كانی ئه‌وكاته‌ی كوردستان، به‌تایبه‌تی په‌یوه‌ندیی به‌ژماره‌یه‌ك له‌ ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی پێشوی حزبی (هیوا) له‌ به‌غداد كرد و چه‌ند ڕێكخراوێكی تری‌ وه‌ك (رێی ڕاست- ئازادی) .
هه‌روه‌ها له‌ یه‌كخستنه‌وه‌ی گروپه‌ كوردیه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌‌و به‌تایبه‌تی له‌نێو چه‌په‌كانی كوردا ڕۆڵیگێرا، جگه‌ له‌مه‌ش له‌گه‌ڵ چه‌ندین كه‌سایه‌تی‌و سیاسی كوردا گفتوگۆی چڕیان ده‌ستپێكرد. له‌وانه‌ (عه‌لی حه‌مدی و جه‌عفه‌ر محه‌مه‌د كه‌ریم ‌و ره‌شید باجه‌لان ‌و جه‌وهه‌ر عه‌زیز پاشا دزه‌یی ).
بۆیه‌ هه‌ر یه‌ك له‌مانه‌ به‌ده‌م بانگه‌وازه‌كه‌وه‌ هاتن‌و له‌ساڵی(1945) ڕه‌زامه‌ندییان له‌سه‌ر دامه‌زراندنی حزبێك به‌ناوی (حزبی ڕزگاریی كورد) ده‌ربڕی .
ڕاستییه‌كه‌ی له‌دایكبوونی ئه‌م پارته‌، پێداویستییه‌كه‌ی مێژوویی بوو تاوه‌ك پارتێكی نیشتمانی پێشكه‌وتوخواز، كه‌نوێنه‌رایه‌تی به‌ره‌یه‌كی فراوان‌و یه‌كگرتووی نیشتمانپه‌روارنی كوردستان بكات .
بۆیه‌ له‌ شوباتی (1945) (حزبی ڕزگاریی كورد) له‌دایكبوو ، بڕیاڕیشدرا كه‌ بڵاوكراوه‌ش هه‌ر به‌و ناوه‌وه‌ ده‌ربكه‌ن، واته‌ (ڕزگاریی كورد) ، سه‌ركردایه‌تی ئه‌م حزبه‌ كۆمیته‌یه‌كی حه‌وت كه‌سی بوو،كه‌ نوێنه‌رایه‌تی حزبی شۆڕش‌و لایه‌نه‌ پێشكه‌وتووخوازه‌كانی تری تێدابوو ، بهڵام به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌م حه‌وت كه‌سه‌ پێكهاتبوون: ساڵح حه‌یده‌ری، نافع یونس، دكتۆر جه‌عفه‌ر، نوری شاوه‌یس، نوری محه‌مه‌د ئه‌مین، ڕه‌شید باجلان، ته‌ها محێدین.(ساڵح حیده‌ری و نافع یونس) دوو بزوێنه‌ری دیاری ئه‌ م حیزبه‌ بوون له‌و سه‌ركردایه‌تیه‌دا، (نوری شاوه‌یس)‌و (نوری محه‌مه‌دئه‌مین) ئه‌ندامبوون له‌شۆڕشدا، بهڵام خۆیان ئاشكرا نه‌كردبوو، بۆ ئه‌وه‌ی به‌شی زۆری سه‌ركردایه‌تی (ڕزگاریی) له‌ئه‌ندامانی شۆڕش بن ، به‌ته‌واوه‌تی سه‌ركردایه‌تی ڕزگاریی له‌لایه‌ن (شۆڕشه‌وه‌) بكرێت له‌به‌ر تیشكی سیاسه‌تی حزبی شیوعی له‌ كوردستانی عێراقدا به‌رده‌وام بێت له‌ڕابه‌رایه‌تی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تیدا .
به‌م شێوه‌یه‌ قوتابیانی كۆلیجی یاسا و (خانه‌ی‌ باڵای‌ مامۆستایان – دار المعلمین العالیه‌) ئه‌م پارته‌ واته‌ (پارتی ڕزگاریی)یان دامه‌زراند .
پاش دامه‌زراندنی پارته‌كه‌ له‌كه‌ركوكداو دوای‌ جه‌نگی جیهانی دووه‌م ئه‌م پارته‌ كارو چالاكیه‌ سیاسیه‌كانی به‌نهێنی ئه‌نجامده‌دا‌وده‌بێته‌ دیارترین پارت له‌كه‌ركوك دا ، ژماره‌ی ئه‌ندامانی پارتی ڕزگاریی (5) هه‌زار تا (6) هه‌زار ئه‌ندام بووه‌ ، به‌م هۆیه‌وه‌ توانی لقی خۆی له‌ زۆربه‌ی شاره‌كانی كوردستان بكاته‌وه‌ ، چونكه‌ پارتی ڕزگاریی یه‌كیك بووه‌ له‌دیارترین پارته‌كانی باشوری كوردستان له‌وسه‌رده‌مه‌دا بۆیه‌ له‌به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی به‌ریتانیادا هاتووه‌:
ڕزگاریی (داوای یه‌كگرتنی سه‌رجه‌م نیشتمانپه‌روه‌رانی كورده‌كان) به‌ناو قوتابیانی كه‌ركوك‌و هه‌ولێر‌و سلێمانی‌و كۆیسنجاق‌و ره‌واندزو عه‌مادیه‌‌و زاخۆدا بڵاو بۆته‌وه‌، په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ بارزانیه‌كاندا هه‌یه‌ كه‌ئێستا له‌ئێران په‌نابه‌رن . به‌گوێره‌ی زانیاریه‌كانی نێو ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ (پارتی ڕزگاریی كورد) له‌ناوچه‌كانی كه‌ركوك‌و ده‌وروبه‌ریدا بڵاوبۆته‌وه‌و ڕێگه‌شی بۆ په‌ره‌پێدان‌و گه‌شه‌كردنی گیانی نه‌ته‌وایه‌تی لای لاوانی كه‌ركوك خۆشكردووه‌ . هه‌روه‌ها به‌خێرایی به‌نێو لاوانی خوێنده‌وار‌و هه‌ژاران‌و جوتیارانی ئه‌م وڵاته‌ بڵاوبۆته‌وه‌ .
ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌ كوڕه‌ ئاغاكانی هه‌ولێر هاتنه‌ نێو ڕیزی ڕزگارییه‌وه‌ . چینی ده‌وڵه‌مه‌ند‌و خاوه‌ن سامانه‌كان خۆیان له‌م پارته‌ نزیك كرده‌وه‌ په‌یوه‌ندیان پێوه‌كرد . به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌سته‌یه‌كی هه‌ڵبژارده‌ی ڕۆشنبیرانی كورد له‌سه‌رجه‌م پێكهاته‌ جیاوازه‌ كوردیه‌كان به‌ده‌وریدا كۆبوونه‌وه‌ بۆ ڕاكێشانی ئه‌و كوردانه‌ی كه‌ حه‌زناكه‌ن بده‌نه‌ پاڵكخراوێكی ماركسی .
ئه‌م پارته‌ له‌سلێمانیدا ژماره‌یه‌ك ئه‌ندامی دیارو چالاكی هه‌بووه‌ وه‌ك : (نوری شاوه‌یس – نوری محه‌مه‌د ئه‌مین – فه‌تاح شاڵی، نوری ئه‌حمه‌د ته‌ها) جگه‌له‌ خوێندكاره‌كان‌و فه‌رمانبه‌ران‌و كه‌سانی سه‌ربازیی .
له‌چوارچێوه‌ی ئه‌مانه‌دا ئه‌م پارته‌ به‌پێی به‌لگه‌نامه‌ی نهێنیه‌كان، له‌لایه‌ن خوێندكارانی به‌شی یاسا دامه‌زرابوو، بۆیه‌ به‌شیكی زۆری ئه‌ندامانی (ڕزگاریی) ئه‌و كاته‌ قوتابی بوون‌و له‌به‌غدا خوێندویانه‌ له‌هه‌مان كاتدا چالاكی سیاسیان ئه‌نجامداوه‌ .
ساڵح حه‌یده‌ری له‌وكاته‌ خوێندكاری كۆلیجی (ماف) بووه‌ له‌به‌غداد . یه‌كێك له‌ چالاكترین ئه‌ندامه‌كانی (ڕزگاری) له‌وێدا كاریكردووه‌، په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆشی به‌ لقی حزبه‌وه‌ له‌ هه‌ولێر هه‌بووه‌، بۆیه‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی نهێنی ده‌زگا ئه‌منیه‌كانی عێراق ناوبراو واته‌ (ساڵح حه‌یده‌ری) له‌ڕیزی یه‌كه‌می ئه‌و قوتابیانه‌ داناوه‌ كه‌چالاكی سیاسیان له‌به‌غدا ئه‌نجامداوه‌ .
له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ی حه‌یده‌ری ئه‌نجامیداوه‌ له‌و قۆناغه‌دا، گه‌مه‌یه‌كی سیاسی بووه‌، چونكه‌ به‌ناوه‌ڕۆك حزبێكی ماركسی بووه‌‌و له‌ڕووكاری ده‌ره‌وه‌دا وه‌ك حزبێكی نه‌ته‌وه‌یی نیشتمانی ده‌ربكه‌وێت .
له‌هه‌مان كاتدا دروستكردنی ئه‌م پارته‌ بۆ ئه‌وه‌بووه‌ پشت نه‌به‌ستێت به‌ده‌ربه‌گ ‌و عه‌شایه‌ره‌كان، به‌ڵكو پشت ببه‌ستێت به‌هێزو جه‌ماوه‌رو چینایه‌تی ، بۆیه‌ له‌ كورترین ماوه‌دا بووه‌ میراتگری (پارتی هیوا)و توانی زۆربه‌ی زۆری ئه‌ندامه‌كانی له‌خۆی كۆبكاته‌وه‌ .
له‌هه‌ره‌ پێشكه‌وتوه‌كانی (پارتی ڕزگاریی كورد) ، ئه‌م ناوانه‌ بوون: عه‌ونی یونس، عاسم حه‌یده‌ری، محه‌مه‌د عوسمان، فائق نادر، میرزا عه‌بدولكه‌ریم، ره‌شید عه‌بدولقادر، ئه‌نوه‌ر حه‌سه‌ن دزه‌یی، جه‌مال حه‌یده‌ری، عه‌زیز محه‌مه‌د، محه‌مه‌د ڕه‌ئوف، یونس یه‌حیا، عه‌لی فه‌تاح دزه‌یی، حه‌مید عوسمان، ره‌سول محه‌مه‌د ئه‌مین .
بهڵام ئیبراهیم ئه‌حمه‌د له‌م پارته‌ (پارتی هیوا) ئه‌ندام نه‌بووه‌، ئه‌ویش به‌هۆی جیاوازی بیروبۆچونه‌كانی ئه‌م پارته‌ .
ئه‌مانه‌ له‌ژیر دروشمی (بژی كورد‌و كوردستانی گه‌وره‌,ئازادی‌و سه‌ربه‌خۆیی بۆ كوردستانی گه‌وره‌) ده‌ستیانپێكرد ، هه‌وڵیاندا بۆ ڕابه‌رایه‌تیكردنی بزوتنه‌وه‌یه‌كی ڕزگاریی‌و دیموكراتی كوردستان له‌پێناو ڕێكخستنی تیكۆشانی جه‌ماوه‌ریی له‌ كوردستان . هه‌ربۆیه‌ له‌دایكبوونی پارتێك یاخود ڕێكخراوێكی له‌و جۆره‌ پێویستیه‌كی مێژوویی بوو له‌و قۆناغه‌دا .
سه‌رئه‌نجام له‌و ڕۆژانه‌دا حزبی هه‌مووان واته‌ (حزبی ڕزگاریی) كورد له‌ئه‌نجامی یه‌كگرتنی كۆمه‌ڵه‌ بچوكه‌كانی كوردستانی عێراق‌و هه‌وڵ‌و كۆششی حزبی كۆمۆنیستی عێراق‌و نیشتمانپه‌روه‌رانی تر و هێزه‌ پێشكه‌وتووخوازه‌كان هاوكاری یه‌كیان كردوو حزبی ڕزگاریی كوردیان دامه‌زراند .


به‌شی دووه‌م

(گه‌شه‌كردن‌و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی
پارتی ڕزگاریی كورد)

باسی یه‌كه‌م ـ هۆكاری گه‌شه‌كردن‌و په‌یڕه‌و و پرۆگرامی پارتی ڕزگاریی كورد:

(پارتی ڕزگاریی) به‌خێرایی به‌نێو لاوان‌و خوێنده‌واران‌و جوتیارانی ئه‌م وڵاته‌ بڵاوبۆته‌وه‌، به‌هۆی ئه‌و كارو ڕێكخستنانه‌ی له‌كوردستاندا ئه‌نجامیدا توانی ژماره‌یه‌كی زۆر ئه‌ندام له‌ خۆی كۆبكاته‌وه‌ . بۆیه‌حزبی ڕزگاریی زیاتر به‌ره‌وپێشده‌چوو، پرۆگرام‌و ڕێبازی گونجاوی له‌گه‌ڵ بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی ڕۆژ به‌رۆژ چاكتر‌و بڵاوتر ده‌بووه‌وه‌.
ئه‌وه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی بۆ به‌شی هه‌ره‌زۆری نیشتمان په‌روه‌رو ڕۆشنبیران ئاشكرا بێت كه‌ڕابه‌رایه‌تی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی ده‌كات، ناوبانگ‌و ڕاده‌ی تێكۆشانی له‌پێناو مافه‌ڕه‌واكانی گه‌لی عێراق‌و نه‌ته‌وه‌ی كوردا پتر بڵاوبووه‌وه‌، بیروباوه‌ڕی ڕێكخستنی له‌ ناوچینه‌ چه‌وساوه‌كانی كوردستان چاكتر گه‌شه‌یكرد .
لێره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی (حزبی هیوا) ئه‌و ئامانجانه‌ی نه‌بووه‌ كه‌ ئیمپریالیزمی به‌ریتانیا ده‌یویست، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌م حزبه‌ (حزبی ڕزگاریی) هێنایه‌كایه‌وه‌ .
كه‌حزبی ڕزگاریی له‌ حزبی هیوا پته‌وتر‌و تۆكمه‌تر‌و یه‌كگرتوو تر ده‌ربكه‌وێت، بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی‌و دیموكراسی به‌ڕابه‌رایه‌تی (ڕزگاریی)‌و (شۆڕش) زۆر به‌هێزو ڕۆژ به‌ڕۆژیش به‌هێز ده‌بوو.
له‌ڕابردوو زیاتر بیروباوه‌ری پێشكه‌وتوانه‌‌و ڕێكخستنی تازه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ دی. ئه‌و بۆشاییه‌ی له‌ئه‌نجامی تێكچونی (هیوا) په‌یدابوو، پیاوانی ئینگلیز زۆر مه‌به‌ستیان بوو كه‌ ئه‌و بۆشاییه‌ پڕنه‌كرێته‌وه‌ بگره‌ هه‌میشه‌ هه‌وڵو ته‌قه‌لای پیسیان ئه‌دا بۆ ئه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی ڕێكخستنی نوێ‌و بیروباوه‌ڕێكی دیموكراسی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینێت.
بەڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا (ڕزگاریی)‌و هاو خه‌باتكه‌ی (شۆڕش) ڕێكخستن‌و ئاڕاسته‌كردنی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی دیموكراسیان گه‌لێپتر چه‌سپاندبوو چاكتر به‌دیاریان خست .
له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ (ڕزگاریی) له‌شێوه‌ی به‌ره‌یه‌كی فراوانی كوردیدا هه‌نگاوی بۆ پێشه‌وه‌ ده‌نا، ده‌سی بۆ هه‌موو كوردێك درێژ ده‌كرد كه‌بیكات به‌لایه‌نگری خۆی، ته‌قه‌لای ده‌دا زۆرینه‌ی خه‌ڵكی كوردستان هه‌واداری بێت‌و یارمه‌تیدانی لۆژیكی بێبه‌ڵگه‌ بنێت، دژی ئیمپریالیست‌و فیوداڵ له‌پێناو ڕزگاریی كوردستانی گه‌وره‌دا‌و ئه‌نجامی مافی چاره‌ی خۆنوسین تێده‌كۆشا .
به‌رئه‌نجام به‌ماوه‌یه‌كی زۆر كه‌م ڕزگاریی خۆشه‌ویستی‌و ڕێزی له‌ناو میلله‌تی كوردا په‌یداكرد، به‌ڵكو هێزه‌ دیموكراتی‌و پێشكه‌وتووخوازه‌كانی عێراقیش به‌چاوێكی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌ سه‌یری ڕێبازو تێكۆشانه‌كه‌یان ده‌كرد، پاشه‌ڕۆژێكی باش‌و برایه‌تی له‌نێو كوردو عه‌ره‌بدا له‌سه‌ركه‌وتن‌و گه‌یشتن به‌ئامانجی ئه‌و(به‌ره‌ی نیشتمانییه‌ یه‌كگرتووه‌ی كوردستاندا) ئه‌بینی، هه‌موو ئه‌وانه‌ی باسكرا هۆكارێك بوون بۆ گه‌شه‌سه‌ندنی پارتی ڕزگاریی .
یه‌كێك له‌ هۆكاره‌سه‌ره‌كیه‌كانی تر كه‌بووه‌ هۆی گه‌شه‌كردن‌و په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌م بابه‌ته‌ زمانحاڵی ئۆرگانه‌كه‌یان بوو ئه‌ویش ڕزگاریی بوو، كه‌ئه‌مه‌ یه‌كه‌م ڕۆژنامه‌ی نهێنی كوردی عێراقه‌ به‌چاپكراویی، تاڕاده‌یه‌ك ڕێكوپێك‌و فراوان له‌ كۆتایی جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا بڵاوببێته‌وه‌ .
ڕۆژنامه‌كه‌ سه‌ره‌تا به‌ڕۆنیۆ‌و دواتر به‌مه‌كینه‌ی چاپ چاپده‌كرا، ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ وه‌ك ئۆرگانی حزب به‌هه‌ردوو زمانی كوردیی‌و عه‌ره‌بی ده‌رده‌چوو له‌ڕێگای ڕێكخراوه‌كانیدا، له‌شارو شارۆچكه‌كانی بڵاوده‌كرایه‌وه‌ ڕۆڵێكی به‌رزی ده‌بینی له‌بڵاوكردنه‌وه‌ی بیروباوه‌ڕی دیموكراسی‌و ئازادییه‌كان‌و هاندانی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی‌و گۆشكردنی له‌پێناو به‌دیهێنانی مافه‌ دیموكراسییه‌كان دژایه‌تیكردنی كۆنه‌په‌رستان . (ڕۆژنامه‌ی ڕزگاریی) بوو به‌سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی باوه‌ڕبه‌خۆبوون‌و هانده‌ر له‌نێوان (ئه‌فسه‌ره‌ كورده‌كان)‌و ڕۆشنبیره‌كان بۆ په‌یوه‌ندییكردنیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی كورد بۆ پته‌وبوون‌و پشتگیرییكردن‌و سه‌ركه‌وتنی، به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌موو ئه‌و بیرو بۆچونانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌ی بزوتنه‌وه‌كه‌‌و سه‌ركردایه‌تیه‌كه‌ی ده‌كرا .
هه‌روه‌ها ئه‌م ئامێریی چاپه‌ كه‌مه‌به‌ست تایپ‌و ڕۆنیۆیه‌، بێجگه‌له‌ (ڕزگاریی) ڕۆژنامه‌ی شۆڕشی پێچاپ ده‌كرا، تێكڕا مانگی جارێك ده‌رده‌چوون، هه‌رجارێك ژماره‌یه‌كی لێده‌رده‌چوو، وه‌كو پێشتر باسی لێكرا به‌شێوه‌یه‌كی نهێنی‌و له‌ ڕێگای ڕێكخراوه‌ حزبیه‌كانه‌وه‌ له‌ناوچه‌كانی كوردستان .
له‌هه‌موو كون‌و قوژبنێكی كوردستاندا بڵاوده‌كرایه‌وه‌‌و ده‌خوێندرایه‌وه‌، به‌سانایی له‌مێشكی گه‌لی كوردا جێگیر ده‌بوو. زیاتر باوه‌ڕیان به‌ پاشه‌رۆژی خۆیان ده‌هێنا .
ئه‌وه‌ی جێگه‌ی گرنگییه‌ ئه‌وه‌یه‌ تائێستا هیچ ژماره‌یه‌كی ڕزگاریی له‌به‌رده‌ستدا نییه‌، تابخرێته‌ به‌ر باس، كه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ بیروبۆچونی حزبی ڕزگاریی‌و ناوه‌ڕۆكی بڵاوكراوه‌كانی كه‌ڵكی زۆریان هه‌یه‌ .
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا له‌ساڵی( 1945-1946 )چه‌ند كتێبخانه‌یه‌ك له‌سلێمانی دانرابوون، وه‌ك ده‌ركه‌وت ئه‌و كتیبخانانه‌ سه‌ربه‌ حزبه‌كان بوون، له‌وانه‌ كتێبخانه‌ی (ڕووناكی) سه‌ر به‌كۆمه‌ڵه‌ یاخود حزبی ڕزگاریی بووه‌ كه‌پاشان بووه‌ به‌ پارتی دیموكراتی كورد، كتیبخانه‌ی (بیری نوێ) سه‌ر به‌ حزبی (ته‌حه‌رور) یان حزبی شیوعی بوو، ئه‌مانه‌ له‌پاڵ كتیب فرۆشتندا به‌پاره‌ شه‌وی (به‌عانه‌یه‌ك) ، كتێبیان به‌خه‌ڵك ده‌دا.
ئامانجه‌كانی حزبی ڕزگاریی به‌هۆی ئه‌و كارو چالاكیانه‌ی ئه‌نجامیداوه‌، ئامانج گه‌لێكی نه‌ته‌وه‌یی گه‌وره‌ی له‌خۆ گرتبوو، له‌م ڕوه‌وه‌ گه‌وره‌ترین ئامانجی یه‌كخستن‌و ڕزگاركردنی پارچه‌كانی تری كوردستانی گه‌وره‌بووه‌ . كۆمه‌ڵێك داواكاریی كۆمه‌ڵایه‌تی پێویست‌و هه‌نووكه‌یی له‌گه‌ڵدا هه‌بووه‌، وه‌ك چاكردنی باری ئابوریی‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی‌و كه‌لتوریی له‌ كوردستاندا7.
داوای كردووه‌ مافه‌ دیموكراتیه‌كان بۆ هه‌موو هاوڵاتیان به‌بێ جیاوازی نه‌ته‌وه‌یی‌و ڕه‌گه‌ز مسۆگه‌ر بكرێت‌و ئاستی كشتوكاڵ‌و پیشه‌سازی به‌رزبكرێته‌وه‌ .
بایه‌خ به‌ زیندووكردنه‌وه‌ی دیرۆك‌و وێژه‌ی كوردیی بدرێت‌و زمانی كوردیی له‌هه‌موو ده‌زگاو قوتابخانه‌كانی كوردستان به‌كاربهێنرێت، جگه‌له‌وه‌ی به‌بایه‌خه‌وه‌ سه‌یری توندو تۆڵكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی ناوخۆ ‌و ده‌ره‌وه‌ی كردووه‌ ، به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی ته‌ندروستی‌و پێشخستنی پیشه‌سازی ناوخۆو دابینكردنی مافه‌كانی كرێكاران‌و گرنگیدان به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی زانستی‌له‌به‌رنامه‌ی‌ كاردابووه‌.
له‌ئاستی‌ ده‌ره‌وه‌دا هه‌وڵی هێنانه‌كایه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌موو پارت‌و ڕێكخراوه‌ دیموكراتییه‌كان، له‌پێناو ناساندنی كێشه‌ی كورد به‌هه‌موو نه‌ته‌وه‌كان، به‌تایبه‌تی نه‌ته‌وه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی‌ ده‌دا، ئه‌مه‌ش بۆ بنه‌بڕكردن‌و له‌ كارخستنی نه‌خشه‌و پیلانه‌كانی داگیركه‌ران‌و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی هه‌موو پیلانه‌كانی دژ به‌كورد‌و ڕێگه‌گرتن له‌ زیندووكردنه‌وه‌یان .
(ڕزگاریی) ده‌ستی‌ باڵای له‌ زیندوو كردنه‌وه‌ی بۆنه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان هه‌بووه‌، له‌ڕۆژی 21ی ئاداری 1946 به‌بۆنه‌ی (جه‌ژنی نه‌ورۆز)ه‌وه‌ به‌ ئاماده‌بوونی جه‌ماوه‌رێكی به‌رفراوان‌و ژماره‌یه‌ك له‌ وه‌زیرو به‌رپرسی حكومی له‌هۆڵی (مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ‌) له‌به‌غدا ئاهه‌نگێكی گه‌وره‌یان سازكرد، كه‌ حه‌یده‌ریی یه‌كێك بوو له‌ ڕێكخه‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئه‌و ئاهه‌نگه‌‌و ڕۆڵی دیاری له‌ ئاماده‌كردنی ئاهه‌نگه‌كه‌دا هه‌بوو . چالاكییه‌كانی زۆربه‌ی شارو شارۆچكه‌كانی كوردستانی گرتبۆوه‌، وه‌كو شاره‌كانی هه‌ولێر، سلێمانی، كه‌ركوك كۆیه‌، ڕه‌واندز، كفری، ئامێدی‌و زاخۆ‌و مه‌خمورو ڕانیه‌و شه‌قڵاوه‌‌و ڕێكخستنی نهێنیان هه‌بووه‌4.
له‌ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانیش له‌وشارانه‌ی كه‌پێشتر باسكران له‌وانه‌ن له‌شاری هه‌ولیر: عه‌ونی یوسف، شوعه‌ مه‌خلوف، جه‌مال حه‌یده‌ری، ساڵح حه‌یده‌ری، ڕه‌شید عه‌بدولقادر، ئه‌نوه‌ر حه‌سه‌ن مه‌لا، ڕه‌قیب حه‌سه‌ن مه‌لا، عه‌زیز محه‌مه‌د، عه‌زیز فه‌تاح دزه‌یی، حه‌مید عوسمان، شێخ محه‌مه‌د حه‌مه‌د، جه‌وهه‌ر حسین دزه‌یی.
ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی له‌شاری كۆیسنجق كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ڕزگاری وه‌ هه‌بوو پێكهاتبوون له‌: جه‌مال عیزه‌ت، عومه‌ر مسته‌فا ناسراو به‌ (عومه‌ر ده‌بابه‌)، عه‌لی عه‌بدوڵڵا، مه‌حمود حه‌بیب، محه‌مه‌د خۆشناو5 .
ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی تریش له‌شاری كفری‌و ده‌وروبه‌ری: عه‌لی محه‌مه‌د سلیم ئاغا، محی الدین، مسته‌فا به‌زاز، حه‌سه‌ن حسین، فقی محه‌مه‌د سه‌عاتجی، عه‌تا تاله‌بانی، موكه‌ره‌م تاله‌بانی، فه‌تاح ئه‌مین به‌زاز، پیكهاتبوون6 .
به‌م شێوه‌یه‌ (ڕزگاریی) توانی ئه‌م قۆناغه‌ گوشه‌گیریه‌ ناوچه‌ییه‌ لابه‌رێت،كه‌ زۆربه‌ی ڕێكخراوه‌ كوردییه‌كان پێشتر تیایدا قه‌تیس مابوون، بۆیه‌ چه‌ندین شانه‌ی ڕێكخراوی له‌ گونده‌كانی كوردستاندا پێكهێناوه‌، شاڵاوی ڕێكخستنه‌كانی ئاڕاسته‌ی گه‌لێ له‌چینه‌كان كرد، له‌وانه‌ دامه‌زراندنی (لقی عه‌شایه‌ری) كه‌ لقێكی تایبه‌ت بوو به‌ خاوه‌ن موڵك‌و ئاغاكان‌و گه‌ڕان‌و سوڕانه‌وه‌ به‌ناو سه‌رۆك هۆزه‌كان‌و هاندانیان بۆ به‌رپاكردنی شۆڕش‌و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌، دژی حوكمرانی پاشایه‌تی، كه‌شیوازیكی نویی نوێی ڕێكخستنه‌كانی جه‌ماوه‌ری كورد بوو، له‌پێناوی شكاندن‌و ده‌رچونی له‌ته‌وقی دیلی‌و زوڵم‌و زۆرداری .
(حزبی ڕزگاریی كورد) جگه‌له‌و چالاكی‌و شانه‌‌و ڕێكخراوه‌ نهێنیانه‌ی توانیوه‌تی له‌ڕێگای یاداشت‌و به‌یاننامه‌و بڵاوكراوه‌كانی ڕۆڵێكی گه‌وره‌ ببینێت له‌ دژایه‌تیكردنی هه‌موو ئه‌و بیرو بۆچونانه‌ی كه‌له‌لایه‌ن حوكمڕانی پاشایه‌تی له‌عێراقدا ده‌رهه‌ق به‌كورد ده‌ریان ده‌بڕی.
كه‌ بۆنه‌ ڕه‌سمیه‌كانیان له‌ ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی وڵاتدا به‌كارده‌هینا بۆ چه‌واشه‌كردنی ڕاستیه‌كان له‌به‌رده‌م حوكمه‌ت‌و گه‌لانی ناوچه‌كه‌و جیهان.
ئه‌مه‌ش له‌وته‌كانی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق (توفیق سویدی) له‌قاهیره‌ ده‌رباره‌ی ژماره‌ی كورد له‌ عێراق‌و مافه‌كانی ڕاپه‌رینی بارزان (1945) به‌ئاشكرا ده‌رده‌كه‌وێت .
ڕزگاری بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی وته‌كانی سه‌رۆك وه‌زیران له‌ (4)ی نیسان ساڵی 1946 به‌یاننامه‌یه‌كی بڵاوكرده‌وه‌ كه‌تێیدا هاتووه‌: قسه‌كانی سه‌رۆك وه‌زیران هه‌مووی هه‌ڵه‌و هه‌ڵبه‌ستن – له‌ئاستی ژماره‌ی كورد له‌عێراقداو مه‌به‌ستی شاردنه‌وه‌ی قه‌واره‌ی ئه‌م گه‌له‌یه‌ .. جوتیاره‌كان وه‌ك كۆیله‌كانی سه‌ده‌ی ناوه‌ڕاست‌و نه‌زانی‌و نه‌خوێنده‌واری ته‌شه‌نه‌ی تیایاندا كردووه‌، نه‌خۆشی گه‌یشتۆته‌ مۆڵی ئیسكه‌كانیان، بێ به‌شكراوین له‌ خوێندن به‌زمانی زگماكی نه‌ته‌وه‌ییمان، تاده‌گاته‌ بێبه‌شبوونمان له‌رۆژنامه‌یه‌كی سیاسی ئاشكرا، ئه‌مانه‌ شایه‌دو به‌ڵگه‌ی ئه‌و مافانه‌ن كه‌ دراوه‌ پێمان، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هه‌ر كوردیكی دڵسۆزو ئازاد داوای چاكردنی بارودۆخی گه‌له‌كه‌ی بكات ئه‌وا سزای ده‌ربه‌ده‌ری توندكردنه‌ له‌ قوژبنی تاریكی به‌ندیخانه‌دا … كورد هه‌یه‌ كێشه‌ی هه‌یه‌ به‌هۆی بوونی وه‌ك گه‌لێك هه‌ر بۆیه‌ له‌پاش ئه‌م كاره‌دا به‌نزیكی له‌و ماوه‌یه‌دا كۆمیته‌ی ڕاپه‌راندنی حزبی ڕزگاریی كورد، ڕاگه‌یاندنیكی ده‌ركردووه‌ تێیدا هه‌ڵوێستی ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كانی به‌رامبه‌ر به‌ كورد شیكردۆته‌وه‌ .
تاوه‌كو كوردیش وه‌كو هه‌موو میلله‌ته‌كانی سه‌ر ڕووی زه‌مین چیتر له‌و كوێره‌وه‌ری‌و كوله‌مه‌رگیه‌ی تێیدایه‌ نه‌هێڵدرێته‌وه‌، هه‌موو ده‌رگاكان به‌ڕووی كورده‌كاندا بۆ باسكردن له‌ پرسه‌كه‌یان له‌كۆنگره‌كانی جیهاندا داخراون. ته‌نها یه‌ك ڕێگه‌یان بۆ ماوه‌ته‌وه‌ ڕێگایه‌ك هه‌موو گه‌لێكی ژێرده‌سته‌‌و ماف خوراو پێیدا تێپه‌ڕبووه‌و تێده‌په‌ڕێ واته‌ خۆبه‌ختكردن .
دێهاته‌ گڕتیبه‌ردراوه‌كان، كوشتنی كوردی عێراق، ئه‌شكه‌نجه‌دان‌و كوشتنی سه‌ركرده‌كانیان له‌زیندانه‌كانی ئێراندا، كوشتاره‌كانی كوردی توركیا، به‌ڵگه‌ی كۆششی كوردن بۆ سه‌ندنه‌وه‌ی مافه‌ زه‌وتكراوه‌كانی، بهڵام جیهان خۆی لێكه‌ڕكردوون، چونكه‌ حكومه‌ته‌كانی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ فاشیستانه‌ ته‌نانه‌ت ده‌رفه‌تی نوزه‌شیان بۆ ئه‌م گه‌له‌ نه‌هێشتۆته‌وه‌‌و نایه‌ڵن شانۆبازی سیاسه‌تی ئیمپریالستی‌و دژی هه‌موو جۆره‌ مافێكن، هێز نه‌بێ هیچ شتیكی تر سه‌ریان پێدانانه‌وێت، خه‌باتی دژی فاشیستی‌و زاڵبوونی بیروباوه‌ری ئازاد به‌سه‌ر كۆنه‌په‌رستیدا مایه‌ی دڵخۆشی گه‌لی كوردبوو، جیهانی برایه‌تی‌و دادپه‌روه‌ری‌و برایه‌تی بێ زۆردار‌و زۆرلێكراوو جێگای ئومێدیان بوو، بهڵام دیاره‌ هه‌موو ئه‌م شته‌ خه‌وێكی خۆشی زریاناوی بوون، گوایه‌ ئه‌و خوێنه‌ ڕژاوه‌ هه‌ر بۆ جێگیركردنی ئیمپریالیزم بووه‌، ئه‌ی مامۆستای دیموكراسی ڕۆژئاوا، كوا په‌یمانی ئه‌تله‌نتیك‌و چوار ئازادیه‌كه‌‌و مافی چاره‌ی خۆنوسین؟ .
هه‌روه‌ها له‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌وه‌ش ڕۆلێكی به‌رچاوی گێڕابوو بۆ گه‌یاندنی كوردو ناساندنی كێشه‌كه‌ی به‌جیهان بۆیه‌ له‌ (19ی كانونی یه‌كه‌می 1945) له‌ڕێگای باڵیۆزی بریتانیاوه‌ له‌به‌غدا، یاداشتیكی ڕه‌وانه‌ی‌ كۆنگره‌ی وه‌زیرانی وڵاتانی (بریتانیا- فه‌رنسا – یه‌كێتی سۆڤیه‌ت) له‌ مۆسكۆ كرد . كه‌ئه‌مه‌ش ده‌قی یاداشته‌كه‌یه‌:
(( یاداشتی حزبی ڕزگاریی كورد ))
بۆ كۆبوونه‌وه‌ی وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌ له‌ مۆسكۆ به‌بۆنه‌ی بڕانه‌وه‌ی جه‌نگه‌وه‌: ((مرۆڤایه‌تی به‌خۆشیه‌وه‌ مژده‌ی بڕانه‌وه‌ی جه‌نگ‌و سه‌ركه‌وتنی هێزه‌ دیموكراته‌كان‌و تێكشكانی دزێوترین شێوه‌كانی ئیستعمار (فاشیزم)ی له‌ڕۆژئاواو ڕۆژههڵات وه‌رگرت.
گه‌لی كوردی دابه‌شكراوو ماف خوراو، ماوه‌یه‌كی درێژه‌ له‌ژیرباری زوڵم‌و چه‌وسانه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ‌و له‌ئه‌نجامی نه‌خشه‌و قازانجه‌كانی ئیستعماری بریتانی‌و حوكمه‌ته‌ كۆنه‌په‌رسته‌ فاشیسته‌كانی ئیران وتوركیاو عێراقدا ، له‌هه‌موو مافه‌ مرۆڤایه‌تی‌و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی بێبه‌شكراوه‌.
((به‌بۆنه‌ی بڕانه‌وه‌ی جه‌نگ‌و سه‌ركه‌وتنی هاوپه‌یمانه‌كانیه‌وه‌، گه‌لی كورد داواكاره‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌وا له‌مه‌سه‌له‌كه‌ی بكۆڵرێته‌وه‌‌و له‌وبه‌ڵێن‌و بڕیاڕی هاوپه‌یمانه‌كان سه‌باره‌ت به‌ ڕزگاری‌و مافی چاره‌ی خۆنوسین گه‌لانی بچووك بێبه‌ری نه‌كرێت.
ئه‌مڕۆكه‌ وه‌زیرانی كاروباری ده‌ره‌وه‌ی هه‌رسێ ده‌وڵه‌ته‌ مه‌زنه‌كه‌ له‌مۆسكو كۆده‌بنه‌وه‌ ئومێده‌روارین به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌وا له‌پرسی گه‌لان‌و نه‌ته‌وه‌كان بكۆڵنه‌وه‌. حزبی ڕزگاریی كورد خۆی به‌به‌خته‌وه‌ر ده‌زانێت ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ په‌یوه‌ندی پته‌ویان به‌پرسی گه‌لی كورد‌و ئاشتی ڕۆژههڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌یه‌ ڕوونبكاته‌وه‌:
1- ئێمه‌ لایه‌نگری له‌خه‌باتی برا كورده‌كانی ئێرانمان ئه‌كه‌ین له‌گه‌ڵ برا ئازه‌ربایجانه‌كان، له‌پێناوی سه‌ربه‌خۆی خۆیی و( ئیستقلالی زاتی)‌و حوكمی دیموكراتی‌و تیكۆشان دژی حكومه‌تی كۆنه‌په‌رستی‌و لایه‌نگره‌كانیان.
2- به‌گرنگیه‌وه‌ سه‌یری بارودۆخی گه‌لی كورد له‌ توركیا بكرێت، حكومه‌تی فاشستی توركیا به‌شێوه‌یه‌كی دڕندانه‌ ڕه‌فتاریان له‌گه‌ڵ ئه‌كات بۆ ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوی له‌ناویان ببات‌و بیان كات به‌تورك.
3- بارودۆخی گه‌لی كورد له‌ عێراق واته‌ تاڕاده‌یه‌كی زۆر خراپ بووه‌، له‌ئه‌نجامی وجودی ئیستعماری بریتانی‌و كۆنه‌په‌رستی ئێستاو ئوسلوبه‌ فاشیسته‌كانیدا له‌ هه‌موو مافه‌ ده‌ستوریه‌كانی بێبه‌شكراوه‌، سوتاندنی گونده‌كانی بارزانیه‌كان شوێنه‌ نزیكه‌كانیان‌و ڕاونان‌و گرتنی هاوڵاتیان وه‌كو (مه‌لا مسته‌فاو لایه‌نگره‌كانی) به‌ڵگه‌ی ئه‌مه‌ن .
((له‌به‌رئه‌وه‌ داوا ئه‌كه‌ین خواسته‌ نیشتمانیه‌كانی كورد له‌عێراق جێبه‌جێبكرێت، بهڵام ئێمه‌ لامانوایه‌ ئه‌وه‌ش ناكرێ به‌ له‌ناوبردنی ئیستعمارو حكومه‌تی كۆنه‌په‌رستی ئێستاو گۆرینی حكومه‌تێكی دیموكراتی ڕاسته‌قینه‌ نه‌بێ، كه‌مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی كورد له‌عێراق دابین بكا .
((وائێمه‌ ئه‌م ڕاستیانه‌مان خسته‌ به‌رچاوتان، به‌وهیوایه‌ی كه‌به‌گیانی مرۆڤدۆستانه‌ چاره‌سه‌ریان بكه‌ن، چونكه‌ چاره‌سه‌ری ڕێكوپێكی ئه‌م پرسه‌ مایه‌ی پێشكه‌وتنی شارستانی‌و چه‌سپاندنی ئاشتیه‌ له‌ڕۆژههڵاتی ناوه‌ڕاستدا.

((كۆمیته‌ی ڕاپه‌راندنی حزبی ڕزگاریی كورد))
هه‌روه‌ها له‌(18ی كانونی دووه‌می 1946) حزبی ڕزگاریی كورد یاداشتیكی پێشكه‌ش به‌ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان كرد له‌ڕێگای باڵوێزه‌كانی بریتانیاو ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكاو چین‌و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت.
هه‌موو ئه‌و نه‌هامه‌تیانه‌ی تیایدا خسته‌روو، كه‌گه‌لی كورد له‌ژیر سایه‌ی حوكمه‌ته‌ نادیموكراته‌كانی عێراق‌و توركیاو ئیران توشی هاتووه‌، دابه‌شكردنی كورده‌كانمان له‌نێوان ئه‌م وڵاتانه‌ كه‌گه‌لی كورد به‌هه‌موو جۆرێك ڕه‌تیده‌كاته‌وه‌ .
له‌به‌شێكی یاداشته‌كه‌ باس له‌شۆڕشه‌كانی كورد ده‌كات كه‌له‌ ئه‌نجامی سه‌رنه‌كه‌وتنی هۆكاره‌ سیاسی‌و دپلۆماسیه‌كان له‌چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌ی بۆ ڕزگاربوونی له‌مه‌ینه‌تیه‌كانی. هه‌روه‌ها باس له‌ڕۆڵی ئینگلیزه‌كان ده‌كات له‌یارمه‌تیدان‌و پشتگیریكردنیان بۆ هێزه‌كانی عێراق بۆ له‌ناوبردنی شۆڕشی كوردی‌و چه‌سپاندنی حوكمێكی سه‌ربازی له‌سه‌رجه‌م ناوچه‌ كوردیه‌كان‌و گرتن‌و به‌ندكردنی سه‌دان لاوی كورد به‌بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك له‌سه‌ریان، له‌كۆتایی یاداشته‌كه‌دا داواده‌كات نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان ڕۆڵی خۆی له‌نه‌هێشتنی ئه‌و كۆت‌و زنجیره‌ی كه‌له‌پێی به‌ندكراوه‌ ببینێت، ئازادییه‌ دیموكراتییه‌كان به‌هه‌موو عێراقیه‌كان‌و گه‌لی كورد بدرێت‌و خۆی بڕیاری چاره‌نوسی خۆی بدات .
له‌سه‌ر ئاستی عه‌ره‌بییش (حزبی ڕزگاریی كورد) بۆ پشتگیریكردنی بزوتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب هه‌ڵوێستی نیشتمانپه‌روه‌رانه‌ی ده‌ربڕی، له‌ساڵی(1946) شانبه‌شانی هێزه‌ نیشتمانی‌و دیموكراته‌كانی عێراق له‌شه‌قامه‌كانی به‌غدا، بۆ پشتگیری له‌خه‌بات‌و تێكۆشانی گه‌لی میسر دژی ئیمپریالیزمی بریتانی به‌شداری خۆپیشاندانێكی جه‌ماوه‌ریان كرد ، له‌ڕێگای كۆنسۆڵخانه‌ی میسری له‌به‌غدا یاداشتێكی پشتگیری گه‌لی كوردی بۆ گه‌لی میسری گه‌یانده‌ كاربه‌ده‌ستانی میسر، كه‌تیایدا پیرۆزبایی گه‌لی كورد له‌ شۆڕشگێڕانی ئازادیخوازی میسر ده‌كات دژی ئه‌و ئیمپریالیزمه‌ی كه‌ به‌ خنكاندنی بانگی ئازادیی‌و له‌گۆڕنانی ئاواتی گه‌لانی ژێرده‌سته‌ ناسراوه‌، كه‌ هیندو چین‌و گریك نمونه‌ی ئه‌م ڕاستیه‌ن، كه‌واته‌ ئه‌مرۆش ده‌رهه‌ق به‌ هه‌ردوو گه‌لی كوردو گه‌لی میسر دوباره‌ی ده‌كاته‌وه‌ .

ئه‌مه‌ش ده‌قی یاداشته‌كه‌یه‌:
(( به‌ناوی گه‌لی كوردی عێراقه‌وه‌ پیرۆزبایی له‌ گیانی شۆڕشگیرانه‌ی برا میسریه‌ ئازادیخوازه‌كانمان ده‌كه‌ین كه‌ دژی ئیمپریالیزمی بریتانیا ڕاپه‌ریون، ئه‌و ئیمپریالیزمه‌ زۆڵه‌ی كه‌ ده‌ملیۆن كوردی گیرۆده‌ی سته‌م وچه‌وسانه‌وه‌ كردووه‌، سه‌دان ڕۆڵه‌ی ئازادیخوازی كوردی زیندانی ئاواره‌ كردووه‌، سه‌دانی تریشی له‌سێداره‌ داوه‌ یاخود به‌ئاگری بۆمبی تۆپ‌و ته‌یاره‌ كوشتونی.
له‌ئه‌نجامدا گه‌لی كورد كه‌وته‌ ژێر چه‌نگاڵی ئیمپریالیزمه‌وه‌، ڕه‌فتاری ئابڕوبه‌رانه‌ی ئه‌م دواییه‌ی ئیمپریالیزم له‌ گریك، هیندی ،چینی، هیندستان دا هێشتا له‌یاد نه‌سڕاوه‌ته‌وه‌.
ئه‌وه‌تا ئه‌مرۆش ده‌یه‌وێت درێژه‌ به‌ هه‌مان ڕه‌فتاری ئابروبه‌رانه‌ی بدات.
ئێمه‌ له‌به‌رامبه‌ر به‌تاوانه‌كانی ئیمپریالیزم‌و به‌توندی ناره‌زایی خۆمان ده‌رده‌بڕین‌و سه‌باره‌ت به‌ده‌رچوونی هێزه‌كانی ئیمپریالیزم له‌دۆڵی نیل، ده‌سكاری كردنی په‌یمانی نێوان میسرو بریتانیا به‌وجۆره‌ی كه‌سه‌ربه‌خۆیی سیاسی‌و ئابوری میسر میسر مسۆگه‌رده‌كا، ده‌نگی خۆمان ده‌خه‌ینه‌ پاڵ ده‌نگی میسری ئازاده‌وه‌ گه‌لی كوردی هاوسۆزی گه‌لی میسر بۆ پشتگیری كردنی خه‌باتی پیرۆزی گه‌لی میسر له‌خۆپیشاندانه‌كانی به‌غدا به‌شداری كرد.

كۆمیته‌ی ڕاپه‌راندنی هێزی ڕزگاریی كورد

((حزبی به‌ره‌ی نیشتمانی یه‌كگرتوی كوردی عێراق))
شانبه‌شانی چالاكیه‌ سیاسی‌و ڕێكخراوه‌ییه‌كان (حزبی ڕزگاریی كورد) گرنگییه‌كی زۆری به‌چالاكیه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كان ده‌دا، له‌م ڕوه‌وه‌ بۆنه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی به‌ده‌رفه‌ت ده‌زانی بۆ كۆكردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر‌و سازدانی ئاهه‌نگی تایبه‌تی‌و وتارخوێندنه‌وه‌، كه‌سه‌رچاوه‌یه‌كی تری جۆشدان‌و هاندانی جه‌ماوه‌ر بۆ تیكۆشان‌و كۆششكردن له‌پیناو مافه‌كانیان بوو .
له‌ئاهه‌نگێك به‌بۆنه‌ی جه‌ژنی نه‌ورۆزه‌وه‌ له‌شاری هه‌ولێر كه‌به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌سمی به‌ڕێوه‌چوو، به‌ئاماده‌بوونی موته‌سه‌ریفی هه‌ولێر (سه‌عید قه‌زاز)‌و كه‌سایه‌تیه‌ دیاره‌كانی شارو ژماره‌یه‌كی زۆر جه‌ماوه‌ر ، توانیان چه‌ندین دروشم‌و وتاری تایبه‌ت پێشكه‌ش بكه‌ن، یه‌كێك له‌ وتارخوێنه‌كان (عاسم حه‌یده‌ری) بوو.
له‌هه‌مان ساڵدا (1946) له‌شاری كۆیه‌ له‌كاتی به‌ڕێوه‌بردنی یاریه‌كی وه‌رزشی، دوای كۆبوونه‌وه‌ی یاریه‌كه‌ به‌وته‌ی (حه‌یده‌ر عوسمان) كه‌یه‌كێك له‌ئه‌ندامانی ڕزگاریی بوو، ناوبراو ده‌ستكردووه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی وتارێك ده‌رباره‌ی بارودۆخی كورد‌و نه‌خشه‌و پیلانی ئیمپریالیزم دژی كوردستان، هانی جه‌ماوه‌ركه‌ی داوه‌ بۆ تێكۆشان‌و خه‌باتكردن له‌پێناو ڕزگاربوون‌و سه‌ربه‌خۆیییان .
به‌م جۆره‌ كارو چالاكییه‌كانی حزبی ڕزگاریی به‌رده‌وام له‌میانه‌ی ئه‌و یاداشت‌و ڕاگه‌یاندراوانه‌ی ده‌ریانكردووه‌ به‌شێوه‌یه‌ له‌گه‌ڵ داخوازی‌و ئاواته‌كانی گه‌لی كوردا هاوجوت بوون، به‌و هۆیه‌وه‌ حزبی ڕزگاریی كورد له‌ماوه‌یه‌كی كه‌مدا له‌سه‌رانسه‌ری كوردستانی عێراقدا چالاكیه‌كانی به‌شێوه‌یه‌ك بڵاوبۆیه‌وه‌، جێگای خۆی له‌نێو ڕیزه‌كانی نه‌ته‌وه‌ییدا به‌دیارخست .

په‌یره‌ووپرۆگرامی پارتی ڕزگاریی كورد:
ئه‌نجومه‌نی دامه‌زرێنه‌ری حزبی ڕزگاریی كورد، به‌یاننامه‌یه‌كی به‌ناوی‌ (ڕاگه‌یاندنی نیشتمانی حزبی ڕزگاریی كورد – له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی دامه‌زرینه‌ری حزبه‌وه‌) ده‌ركرد‌و په‌یڕه‌وو پرۆگرام‌و ئامانجه‌ دوورو نزیكه‌كانی نه‌ته‌وه‌یی كوردی تیاڕوونكرده‌وه‌ ، كه‌گرنگترینیان:
یه‌كه‌م – ئامانجی پیرۆزمان ڕزگاریی‌و یه‌كگرتنی كوردستانی گه‌وره‌یه‌، ناوه‌ندی حزب له‌ كوردستانی عێراقدایه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ئێمه‌ بۆ ڕزگاركردنی عێراق له‌ نفوزی ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستان كه‌ گه‌وره‌ترین كۆسپن له‌به‌رده‌م ڕێگای پێشكه‌وتنی كوردی عێراق‌و به‌دیهێنانی ئامانجی مه‌زن، واته‌ ئازادیی‌و مافی چاره‌ی خۆنوسین،تێده‌كۆشین .
دووه‌م ـــ تیكۆشان بۆ سه‌ربه‌خۆیی ئیداری كوردستانی عێراق كه‌ئه‌وه‌ هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ی‌ مافی چاره‌ی خۆنوسینه‌ .
سێیه‌م ــ كۆششكردن بۆ لابردنی هه‌موو جۆره‌ چه‌وسانه‌وه‌‌و جیاوازییه‌كی نه‌ته‌وه‌یی دژ به‌ كورد‌و كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌كانی تر .
چواره‌م ــ به‌كارهێنانی زمانی كوردی له‌هه‌موو ده‌زگا‌و قوتابخانه‌كانی ناوچه‌ كوردنشینه‌كاندا .
پێنجه‌م ــ كۆشش بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ حزب‌و گروپه‌ كوردییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی عێراق له‌چێوه‌ی هه‌وڵ‌و ڕه‌نجێكی هاوبه‌شدا، بۆ گه‌یشتن به‌ئامانجی پیرۆزمان، واته‌ مافی چاره‌ی خۆنوسین‌و ڕزگاریی .
شه‌شه‌م ــ كۆشش بۆ چاره‌سه‌ركردنی گشت گیروگرفته‌ سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و ئابوری‌و كه‌لتوریه‌كان به‌سه‌لماندنی مافه‌ دیموكراتیه‌كان، به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی كشتوكاڵ پیشه‌سازی بڵاوكردنه‌وه‌ی زانست‌و زیندووكردنه‌وه‌ی مێژووی وێژه‌ی كوردی .
حه‌وته‌م ــ كۆشش بۆ ناساندنی پرسی كورد به‌هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی به‌گشتی‌و ڕۆژههڵاتی ناوه‌ڕاست به‌تایبه‌تیی .
هه‌شته‌م _(( كۆشش بۆ په‌یوه‌ندی كردن به‌ حزب ورێكخراوه‌ دیموكراتیه‌كانه‌وه‌ ))
نۆیه‌م ــ كۆشش بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراته‌كانه‌وه‌ بۆ له‌كارخستنی پیلانه‌كانی ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستی‌و نۆكه‌ره‌كانیان، كه‌ده‌یانه‌وێت په‌یمانی (سه‌عد ئاباد) زیندووبكه‌نه‌وه‌.
ده‌یه‌م ــ كۆشش بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی هه‌موو په‌یمانه‌ ئیمپریالیستی‌و كۆنه‌په‌رسته‌كان كه‌به‌گشتی دژی ئازادیی‌و به‌تایبه‌تی دژی ئازادیی كوردن .

باسی دووه‌م ـ هۆكاره‌كانی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی پارتی ڕزگاریی كورد:
پارتی ڕزگاریی كورد له‌ماوه‌ی كاركردنیدا له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسی كوردستان ببووه‌ پێشه‌نگ ، به‌به‌رزكردنه‌وه‌ی یاداشت‌و داواكاریه‌كانی بۆ ئه‌نجومه‌نه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان‌و كۆنگره‌ جیهانیه‌كان ده‌رباره‌ی مافه‌كانی گه‌لی كورد ڕۆڵێكی باشی بینی له‌ بزوتنه‌وه‌ی نیشتمانی .
بۆیه‌ توانی بنچینه‌یه‌كی سیاسی به‌هێز له‌ كوردستانی عێراقدا دابمه‌زرێنێت، كه‌ زۆربه‌ی نیشتمانپه‌روه‌ران‌و ڕۆشنبیران له‌ژێر دروشمه‌كانیدا ڕێكبخات ، ئه‌مه‌ش وایكرد بكه‌وێته‌ به‌ر هێرشی پارتی كۆمۆنیستی عێراق، هه‌ریه‌ك له‌م دوو پارته‌ یه‌كتریان به‌لادان‌و خراپ سه‌ركردایه‌تیكردن تۆمه‌تبار ده‌كرد .
بگره‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی (پارتی ڕزگاریی)ه‌وه‌ كه‌وتنه‌ دژایه‌تیكردنی، ڕۆژنامه‌ی (القاعیده‌) له‌ ژماره‌ی (24) ڕۆژی (18ی كانونی دووه‌می 1946) له‌وتارێكدا به‌توندی دژی دامه‌زراندنی ڕزگاریی وه‌ستانه‌وه‌ تیایدا ئه‌وكاره‌ی به‌شتێكی بێ كه‌ڵك ناوبردووه‌ .
گله‌یی پارتی كۆمۆنیست له‌ ڕزگاریی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌وه‌بوو كه‌ ئه‌م پارته‌ ده‌یه‌وێت كوردستان له‌عێراق داببڕێت‌و ده‌وڵه‌تێكی كوردیی دروستبكات. ئه‌مه‌ش له‌دیدو بۆچونی پارتی كۆمۆنیستی عێراقه‌وه‌ زیان گه‌یاندن بوو به‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ده‌وڵه‌تی عێراق .
له‌مه‌ش بترازێ كۆمۆنیسته‌كانی عێراق، پارتی ڕزگارییان به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كرد كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ئه‌ندامانی پارتی هیوا له‌خۆده‌گرێت، كه‌به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ هیوا پارتێكی دواكه‌وتوی كۆنه‌په‌رست بوو، ئه‌مه‌ وێڕای هه‌ندێك له‌ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵه‌و ڕێكخراوه‌كانی دیكه‌، كه‌وه‌ك كۆمۆنیسته‌ عێراقیه‌كان ده‌یانوت هیچ شوێن په‌نجه‌یه‌كی باشیان به‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی كوردیه‌وه‌ جێنه‌هێشتوه‌ .
یه‌كێكی تر له‌و خاڵانه‌ی كه‌ته‌واو پارتی كۆمۆنیستی عێراق‌و ئه‌و كورده‌ كۆمۆنیستانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی ڕزگاریی بێزاركربوو ، ئه‌وه‌بوو كه‌ ڕێبه‌رانی (ڕزگاریی) پێیانوابوو كورد نه‌ته‌وه‌ (امه‌) یه‌‌و گشت بنه‌ماكانی نه‌ته‌وه‌بوونی تێدایه‌، چونكه‌ كۆمۆنیسته‌ عێراقیه‌كان به‌پێی پێناسه‌ی (ستالین) بۆ نه‌ته‌وه‌، كه‌ ئابورییه‌كی هاوبه‌شی به‌مه‌رج له‌مه‌رجه‌كانی نه‌ته‌وه‌ دانابوو كوردییان به‌نه‌ته‌وه‌ دانه‌ده‌نا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ كه‌ كورد خاوه‌نی ده‌وڵه‌تێك نه‌بووه‌ تا ئابوری هاوبه‌شی تێدا بێته‌دی .
له‌م باره‌یه‌وه‌ (فاتیح ڕه‌سول) نوسیویه‌تی‌: «دوو كادیری سه‌ره‌كی پارتی ڕزگاریی كوردستان كه‌ تازه‌ دامه‌زرابوو، چاویان به‌مام جه‌لال كه‌وتبو پیان گوتبوو بڕۆ به‌ كۆمۆنیسته‌كان بڵێ گه‌ر دانبه‌وه‌دا بنێن كورد ئومه‌یه‌، ئێمه‌ش دێینه‌ ڕیزی ئه‌وان» .
چالاكیه‌كانی ئه‌م پارته‌ نیگه‌رانی‌ خستبووه‌ دڵی حكومه‌تی عێراقه‌وه‌ ، بۆیه‌ كاربه‌ده‌ستانی عێراق به‌توندیی به‌ربوونه‌ گیانی هێزه‌ پێشكه‌وتوخوازه‌كانی كوردستان. به‌ده‌یان فه‌رمانبه‌ر‌و به‌ڕێوه‌به‌ر‌و مامۆستاو ئه‌فسه‌ر‌و پیشه‌كارو ڕه‌نجده‌ری كورد زیندانیكران، له‌دام‌و ده‌زگا ده‌وڵه‌تییه‌كاندا كاریده‌كرد، گومانی‌ ئه‌وه‌ی لێده‌كرا كه‌له‌سیاسه‌تدا كارده‌كات یا ده‌رده‌كرا یاخود له‌كوردستان دوور ده‌خرایه‌وه‌ .
گۆڤاری گه‌لاوێژیش داخرا، ئه‌فسه‌ران‌و سه‌ربازه‌ كورده‌كانیش ورده‌ ورده‌ ڕیزی سوپای عێراقیان به‌جێهێشت‌و په‌یوه‌ندییان به‌ جوڵانه‌وه‌ی چه‌كداریه‌وه‌ كرد، كه‌له‌ساڵی (1943) به‌سه‌ركردایه‌تی (مه‌لامسته‌فا بارزانی) ده‌ستیپێكرد له‌ناوچه‌ی بارزان، كه‌ ئه‌م جوڵانه‌وه‌یه‌ له‌ماوه‌یه‌كی كه‌مدا چه‌ند ناوچه‌یه‌كی ته‌نیه‌وه‌ له‌وانه‌ش (هه‌ولێرو بادینان) .
ورده‌ ورده‌ نفوزی جوڵانه‌وه‌كه‌ فراوانتر بوو، به‌هۆی ئامانجی جوڵانه‌وه‌كه‌، كه‌بریتی بوو له‌ به‌دیهێنانی مافه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ ڕه‌واكان‌و سه‌لماندنی ئۆتۆنۆمی .
به‌م شێوه‌یه‌ شه‌ڕی نێوان پێشمه‌رگه‌و سوپای عێراقی چه‌ند ساڵێك درێژه‌ی هه‌بوو، به‌یارمه‌تی (حزبی ڕزگاریی كورد)‌و لایه‌نه‌ پێشكه‌وتوخوازه‌كانی تر خێڵ‌و هۆزه‌ كوردییه‌كان یه‌كخران، به‌شێك له‌كاتی پێویستدا به‌چه‌كه‌وه‌ دێنه‌ نێو ڕیزی جوڵانه‌وه‌كه‌، هه‌ر له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ (حزبی ڕزگاریی كورد) ڕاگه‌یاندنێكی به‌سه‌ر كورده‌كانی عێراقدا دابه‌شكردو داوای پشتگیریی‌و یارمه‌تیدانی جوڵانه‌وه‌ چه‌كداریه‌كه‌ی لێكردن، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م كارانه‌ی حزبی ڕزگاریی كورد بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ڕوبه‌رووی چه‌وسانه‌وه‌‌و ڕاونانێكی زۆربێت .
حكومه‌تی عیراق هه‌ڵمه‌تێكی ڕاوه‌دونانی له‌دژیان ده‌ستپێكرد‌و ژماره‌یه‌كی باشی لێده‌ستگیركردن، ته‌نانه‌ت توانی هانی ژماره‌یه‌ك له‌مه‌لاو پیاوانی ئایینی بدات، كه‌ به‌مه‌به‌ستی دوورخستنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر له‌ڕیزه‌كانی، فه‌توا له‌ دژی (ڕزگاریی) ده‌ربكه‌ن – به‌كافر‌و هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ له‌قه‌ڵه‌میبده‌ن.
هه‌روه‌ها چالاكی‌و ڕێكخستنه‌كانی (ڕزگاریی) له‌ ناوچه‌كانی كوردستان هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنیه‌وه‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر ده‌سهڵاتی ئینگلیزه‌كان له‌وناوچانه‌ دروستكردبوو . چونكه‌ (پارتی ڕزگاریی كورد) یه‌كێك له‌‌و ڕێكخراوه‌ بوو چالاكانه‌ له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانیه‌وه‌ سه‌رنجی دیپلۆماته‌ ئینگلیزه‌كانی ڕاكێشابوو. هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ له‌به‌شی ڕۆژههڵاتی وه‌زاره‌تی هه‌نده‌رانی حكومه‌تی بریتانی به‌هه‌وڵدانی دامه‌زراندن‌و بیروڕاكانی (پارتی ڕزگاریی كورد)یان زانی ـ ڕۆژی بیست‌و شه‌شی ته‌موزی ساڵی( 1946) به‌نامه‌ی ژماره‌ 221/2/46 داوا له‌باڵوێزخانه‌ی بریتانی له‌به‌غدا ده‌كات چی ده‌زانێت ده‌رباره‌ی ئه‌وپارته‌‌و ڕێبازو شێوازی كاركردن‌و ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی بیكاته‌ ڕاپۆرتیك‌و بنێرێت. باڵوێزخانه‌ی بریتانیش داوا له‌ ئه‌فسه‌ری پاراستنی ئاسایش (د. ده‌بلیو ئۆین) ده‌كات ده‌ستوبرد ئه‌و فه‌رمانه‌ جێبه‌جێ بكات.

((نهێنی))
ئه‌فسه‌ری ئاسایشی گشتی، به‌غدا،
بۆ :
باڵوێزخانه‌ی خاوه‌ن شكۆ له‌به‌غداد:
بابه‌ت / (پارتی ڕزگاریی كورد)
1- وەڵام بۆ نامه‌ی ژماره‌ 211/10/46 ی ڕۆژی دوانزه‌ی نه‌ورۆزی ساڵی( 1946 )تان وا له‌ خواره‌وه‌ پوخته‌یه‌كی ئه‌و زانیاریانه‌تان بۆ ده‌نێرین كه‌ ئێمه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و پارته‌ هه‌مانن ل. ن
2- قوتابیانی كۆلیجی یاساو دار المعلمین العالیه‌ ((پارتی ڕزگاریی كورد)) یان دامه‌زراند، ڕزگاریی داوای یه‌كگرتنی سه‌رجه‌می نیشتمان په‌روه‌رانی كورده‌كان به‌ناو قوتابیانی كه‌ركوك‌و هه‌ولیرو سلێمانی‌و كۆیسه‌نجه‌ق‌و ڕه‌وزاندز‌و عه‌مادیه‌و زاخۆدا بڵاو بۆته‌وه‌، هه‌مان كات په‌یوه‌ندیشی له‌گه‌ڵ ئه‌و بارزانیانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ئێستا له‌ئیران په‌نابه‌رن ئه‌ورۆژنامانه‌ی پارتی كۆمه‌ڵه‌ له‌مهاباد (ئیران) په‌خشیان ده‌كات له‌ڕێگای عه‌لی عه‌بدوڵای خاوه‌نی كتیبخانه‌ی ڕه‌واندزه‌وه‌ ده‌ینیرن بۆ (( پارتی ڕزگاریی )) تا ئه‌و به‌نهینی له‌عێراقدا دابه‌شیان بكات ..
3- له‌هه‌ولیر به‌هۆی ئه‌و چالاكیانه‌وه‌ كه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ قوتابیان‌و فه‌رمانبه‌رانی شار له‌هه‌لسوراندنی ئاهه‌نگی نه‌ورۆزی( ئه‌مساڵدا – ك .م )نواندیان هه‌ست به‌بوونی ((پارتی ڕزگاریی )) كرا به‌وه‌ش زانرا كه‌كتیبخانه‌ی شیخ محه‌مه‌د شوینی كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌ندامانی ڕزگاریه‌، وێرا ی ئه‌وه‌ نه‌خشه‌یه‌كی ئه‌و پارته‌ دۆزرایه‌وه‌ كه‌دابه‌ش كردنی كوردستان به‌سه‌ر عێراق‌و توركیاو ئیران وسوریا دا نیشان ده‌دات.
4- زۆرنیه‌ وینه‌ی مه‌لا مسته‌فا بارزانی به‌به‌رگی جه‌نه‌راڵی ڕوسیه‌وه‌ له‌سلێمانی دابه‌شكراوه‌، ده‌شلێت حوكمه‌تی ناوه‌ندی عێراق توانیوه‌تی له‌هه‌ولێر كورزی باش له‌ ((پارتی ڕزگاریی )) بووه‌شێنێت .
5- وا پێده‌چێت له‌ به‌غدا ناكۆكی هه‌بیت له‌نێوان باڵی حه‌یده‌ری‌و قوتابیان (سه‌رجه‌م
ڕێكخراوه‌كانی ك.م) سه‌باره‌ت به‌ وه‌ی ئایا بێتو ئه‌گه‌ر ڕڕزگاری بداته‌ پاڵ (پارتی ئه‌مرۆی نیشتمانی) یان وه‌ك ده‌سته‌ی سه‌ربه‌خۆ بمێنێته‌وه‌.
به‌پیی دیارده‌ هه‌ستپێكراوه‌كان لایه‌نگری سه‌ربه‌خۆیی ڕزگاریی زۆرترن، هه‌رچه‌نده‌ ژماره‌یه‌ك كورد تاوه‌كوئیسته‌ش وه‌ك ده‌زگایه‌كی جیاواز ئه‌مرۆ كار ده‌كه‌ن.
هه‌روه‌ها ئه‌و ڕاپۆرتانه‌ی باسی پرۆژه‌ی پێشنیازكراوی (پارتی یه‌كێتی نیشتمانی)‌و (پارتی گه‌ل) ده‌كه‌ن ده‌ڵێن (ڕزگاریی كوردیش) حه‌زده‌كات بداته‌ پاڵ ئه‌و ڕێكخراوانه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌پێی په‌یره‌وكردنی مه‌رجه‌كانیان كه‌بریتین له‌ :
وه‌ستاندنی سه‌رجه‌می چالاكیه‌ نهێنیه‌كانی‌و بانگ دان وه‌رگرتنی ئاشكرای ئه‌ندامێتی .
6- به‌لای سالح حه‌یده‌ریه‌وه‌ كه‌ قوتابی (كۆلیجی یاسای به‌غدا بووه‌ به‌كاركردن له‌ ڕزگاریه‌كی چه‌پره‌وی سه‌ربه‌خۆی وه‌ك ئه‌وه‌ی ڕۆژانی پێشوی سه‌ری ساڵی – ك. م) ڕابردوو دامه‌زرینرا گه‌لێك باشتره‌ له‌ڕزگاریه‌كه‌ی باسی ده‌كه‌ن .
به‌م شێوه‌یه‌ بالیۆزخانه‌ی بریتانی له‌ به‌غدا له‌رۆژی بیست‌و شه‌شی ته‌موزی (ساڵی 1946 )، ئه‌و زانیاریانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌رباره‌ی ((پارتی ڕزگاریی كورد)) به‌نامه‌یه‌كی تایبه‌تی ده‌نیرێت بۆ به‌شی ڕۆژههڵاتی وه‌زاره‌تی هه‌نده‌رانی حوكمه‌تی بریتانی له‌ له‌نده‌ن،
ئه‌میش ده‌قی وه‌رگیردراوی نامه‌كه‌یه‌:
باڵێۆزخانه‌ی بریتانی، به‌غدا
ژماره‌( 221/12/46، 26 ی ته‌موزی 1946)، به‌شی ڕۆژهه‌لاتی خۆشه‌ویست :
تكایه‌ سه‌یری نامه‌ی ژماره‌( 221 /5/46 )ی بیست ونۆی كانونی دووه‌می ڕابردووتان بكه‌ن.
واپیچده‌چێت هیچ گومانیك له‌وه‌دا نه‌بێت كه‌ (پارتی ڕزگاریی كورد) ڕێكخراوێكی به‌رووكه‌ش ؟یاخود به‌ڵكو ته‌نانه‌ت له‌وانه‌یشه‌ ده‌ستكردی كۆمۆنیست بێت .
وا وه‌ك هاوپیچ وینه‌ی ڕاپۆرته‌كه‌ی ئه‌فسه‌ری پاراستنی ئاسایش تان بۆ ده‌نیرم كه‌ئه‌و زانیاریه‌ نوێیانه‌ی كه‌تێیدا ده‌ستمان كه‌وتوون .
وا وه‌ك هاوپێچ وێنه‌ی ڕاپۆرته‌كه‌ی ئه‌فسه‌ری پاراستنی ئاسایش تان بۆ ده‌نێرم كه‌ئه‌و زانیاریه‌ نوێیانه‌ی كه‌تێیدا ده‌ستمان كه‌وتوون .
ئیمزا
دلسۆزی هه‌میشه‌یتان سكرتێر ))
هه‌ربۆیه‌ به‌مه‌به‌ستی ڕێگریكردن له‌ چالاكیه‌كانی (ڕزگاریی) ئینگلیزه‌كان‌و كاربه‌ده‌ستانی ڕژێمی پاشایه‌تی له‌عێراق كه‌وتنه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی پڕوپاگه‌نده‌‌و هێرش‌و په‌لاماردان‌و تاونباركردنیان به‌ده‌رچون له‌ڕێبازی كوردایه‌تی‌و دژایه‌تی كردنیان كه‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری كوردی لێ بته‌كێنن‌و لێیان دووربخه‌نه‌وه‌ . له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌زگا ئه‌منیه‌كان‌و چاودێرانی تایبه‌ت ئاگاداركرانه‌وه‌ له‌ چالاكیه‌كانی حزبی ڕزگاریی‌و فراونبوونی ڕێكخستنه‌كانیی‌‌و ده‌ستگیركردنی‌و نه‌هیشتنی جموجوڵه‌كانی، فه‌رماندرا به‌ هه‌موو دام‌و ده‌زگا ئه‌منی‌و پۆلیسیه‌كان كه‌ چاودێریی توندی ئه‌و كه‌سانه‌ش كه‌به‌پێی زانیاری ده‌زگا تایبه‌ته‌كان جێگای گومانن یا ناسراون به‌هۆی ئه‌و لیستانه‌ی كه‌وتونه‌ته‌ ژیر ده‌ستی حوكمه‌ت . بهڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ ناسكه‌ی كه‌ حزبی ڕزگاریی كورد پێیدا تێپه‌ڕی درێژه‌ی به‌تیكۆشانی خۆی ده‌دا‌و به‌پاره‌و پێشمه‌رگه‌ یارمه‌تی پێشكه‌ش به‌جوڵانه‌وه‌كه‌ ده‌كرد، هه‌موو هه‌وڵ‌و كۆششه‌كانی كاربه‌ده‌ستانی عێراق بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌فسه‌ره‌ كورده‌كان له‌ ڕیزی سوپای عێراقیان جێهێشتبوو بێئه‌نجام بوو.
بهڵام سه‌ره‌تای كێشه‌ی فكری‌و بۆچونی جیاجیا له‌نێو به‌ره‌ی چه‌پ سه‌ری هه‌ڵدا ، ئه‌ویش به‌هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌‌و په‌یوه‌ندیكردنی ژماره‌یه‌ك له‌ ئه‌ندامه‌ باڵاكانی (پارتی ڕزگاریی كورد) به‌ پارتی كۆمۆنیستی عێراقه‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش گه‌لێك جاران گرژی‌و ساردی به‌خۆوه‌ گرت، زیانی زۆری به‌بزوتنه‌وه‌ی ڕزگارییخوازی كوردستان گه‌یاند‌و زه‌مانه‌ ده‌ریخست كه‌ بنه‌ماو ڕه‌گ‌و ڕیشه‌ی كێشه‌كان نه‌ك ته‌نیا له‌ كوردستان یان له‌ عێراقدا، به‌ڵكو له‌سه‌رانسه‌ری دنیادا بۆ عه‌قڵیه‌تی ده‌سهڵات‌و ڕۆڵی تاك حزبی ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، كه‌ ئایدۆلۆجیای ستالینزم سه‌رچاوه‌كه‌ی بووه‌ .
به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ كارو چالاكیه‌كانی پارتی ڕزگاریی كورد له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسی كوردستان ورده‌ورده‌ به‌ره‌وكزی چوو .
ئیدی ڕزگاریی كورد تائابی ساڵی(1946) له‌كاری سیاسی‌و جموجوڵی گۆڕه‌پانی سیاسی كوردستان به‌رده‌وامبوو، هه‌ربۆیه‌ ڕزگاریی له‌سه‌ره‌تای مانگی (ئابی) ساڵی (1946)دا كۆنگره‌ی به‌ست، بهڵام چالاكیه‌كانی ئه‌م پارته‌ تا ناوه‌ڕاستی مانگی (ئاب) درێژه‌ی كێشا .
هه‌فته‌ی یه‌كه‌می مانگی (ئاب)ی ساڵی (1946) (حزبی ڕزگاریی كوردستان) كۆنگره‌ی خۆی له‌ به‌غدا به‌ست، جگه‌ له‌ جه‌ماعه‌تی (سالح حه‌یده‌ری‌و نافع یونس) هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی سه‌ركردایه‌تی به‌شدارییان له‌ كۆنگره‌دا كرد. له‌ كۆنگره‌كه‌دا به‌دوورو درێژی باسی باری كوردستان كرا، هه‌روه‌ها باس له‌ پارتی كۆمۆنیست (شۆڕش)‌و پارتی (ڕزگاریی) كرا، به‌وردی بارودۆخه‌كه‌ تاوتوێ كرا .
كۆمه‌ڵه‌ی (ژ.ك)و حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران‌و دامه‌زراندنی كۆماری ئۆتۆنۆمی مهاباد پاڵپشتی ئه‌م پرسه‌یان كرد، جگه‌له‌مه‌ هه‌موو حزبه‌ سیاسیه‌كانی كوردستانی عێراق بڕیاڕیاندا له‌كۆنگره‌یه‌كی تایبه‌تدا خۆیان هه‌ڵوه‌شێننه‌وه‌ .
سه‌ركردایه‌تی (ڕزگاریی)‌و (شۆڕش) به‌ده‌رنه‌بوون له‌وبیروباوه‌ڕه‌و بڕیاڕیاندا خۆیان هه‌ڵبووه‌شێننه‌وه‌‌و ئاماده‌كاریی بۆ پێكه‌وه‌نانی پارتێكی نه‌ته‌وه‌یی یه‌كگرتوو بكه‌ن ، ئه‌ویش پارتی دیموكراتی (كورد) بوو .
بهڵام ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت به‌شی زۆری ئه‌ندامانی شۆڕش دوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌م پارته‌ چونه‌ نێو ڕیزی پارتی كۆمۆنیستی عێراق .
ساڵح حه‌یده‌ریش له‌ یاداشته‌كانی زیاتر باسی ڕوداوه‌كان ده‌كات‌و نوسیویه‌تی‌: «كێشه‌ی فیكریی له‌ڕیزی سه‌ركرده‌كانی پارتی كۆمۆنیستی كوردستان (شۆڕش)دا توندیی‌و گرژیی‌و ئاڵۆزیی تێكه‌وت، له‌سه‌ره‌تای (ئابی 1946)دا پارته‌كه‌ تێكچوو هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌‌و ژماره‌یه‌ك له‌ كادیره‌كانی چونه‌ ڕیزی پارتی كۆمۆنیستی عێراقه‌وه‌» . بهڵام ئه‌ندامه‌كانی دیكه‌ی پارتی ڕزگاریی له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌ندامی نه‌بوون‌و چونه‌ نێو ڕیزه‌كانی (پارتی دیموكراته‌وه‌) .
له‌كۆتاییدا له‌(16ی ئابی 1946)، دوای هاتنی (هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا) له‌سه‌ر داوای مسته‌فا بارزانی به‌نهێنی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ عێراق، به‌تایبه‌تی كوردستانی باشوور‌و دانوستانكردنی له‌گه‌ڵ (حزبی ڕزگاریی)‌و (حزبی شۆڕش) گه‌یشتنه‌ بڕیاڕی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌ردوو حزب بۆ پێكه‌وه‌نانی حزبێكی نوێ به‌ناوی (پارتی دیموكراتی كورد) كه‌له‌ (16/8/1946) كۆنگره‌ی یه‌كه‌می دامه‌زراندنی به‌سترا، هه‌ردوو هێزی ڕزگاریی ــ شۆڕش به‌شێوه‌ی یه‌كجاریی كۆتایی به‌كارو چالاكیه‌كانیان هات .

ده‌رئه‌نجام
1- مه‌مله‌كه‌تی كورد له‌ماوه‌ی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و دواتریشدا له‌ قۆناغێكی ئاڵۆزدا تێده‌په‌ڕی به‌هۆی ده‌سهڵاتی ئیمپریالیسته‌كان‌و دابه‌شكردنی كوردستان له‌دوای به‌ستنی په‌یمان نامه‌ی سایكس پیكۆ له‌ساڵی (1916)، كه‌ به‌پێی ئه‌م په‌یمانه‌ نه‌خشه‌ی ڕۆژههڵاتی ناوه‌ڕاست گۆڕراو هه‌ریه‌ك له‌ ئیمپریالیسته‌كان به‌به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌خشه‌كه‌یان داڕشتبوو، ئه‌م بارودۆخه‌ وایكرد كورده‌كان له‌دژی ده‌سهڵاتی ئیمپریالیسته‌كان بكه‌ونه‌خۆ، بۆیه‌ له‌ماوه‌ی نێوان ساڵانی (1941-1945) چه‌ندین پارت‌و ڕێكخراو دروستبێت، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌و پارتانه‌ كاریگه‌ریی جێ په‌نجه‌ی خۆیان نیشانداوه‌ له‌ سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی ڕزگارییخوازیی كوردیی‌و به‌گژداچونه‌وه‌ی داگیركه‌ره‌ زلهێزه‌كانی ناوچه‌كه‌.
2- ماوه‌ی ساڵانی جه‌نگی جیهانی دووه‌میش (1939-1945) بۆ كورد ماوه‌ی گه‌شانه‌وه‌ی چالاكی سیاسی بوو له‌ كوردستان، چونكه‌ وه‌كو پێشتر باسم لێوه‌كرد كۆمه‌ڵێك پارت‌و ڕێكخراو دروستبوون كه‌له‌ناویاندا (دامه‌زراندنی پارتی ڕزگاریی كورد) له‌ساڵی (1945) له‌لایه‌ن (ساڵح حه‌یده‌ری)و به‌هاوكاری پارتی (شۆڕش)، كه‌ ئه‌م پارته‌ پارتێكی سیاسی‌و شیوعی كوردیی بوو، دژایه‌تی ده‌سهڵاتی كوردی داگیركه‌ری ده‌كرد به‌تایبه‌تی‌و ده‌سهڵاتی ئینگلیز، ئه‌م پارته‌ پارتێكی چالاكی سه‌رده‌می خۆی بوو، لقی له‌ چه‌ندین ناوچه‌ی كوردستان‌و ئه‌ندامێكی زۆری هه‌بوو له‌سه‌رجه‌م ناوچه‌كانی كوردستان.
3- پاش دامه‌زراندنی ئه‌م پارته‌و بڵاوبونه‌وه‌ی له‌به‌شێكی زۆری شاره‌كانی كوردستاندا ، كارو چالاكییه‌كانی ئه‌م پارته‌ ده‌ستیكرد به‌بڵاوبونه‌وه‌، كه‌له‌ڕێگه‌ی یاداشت‌و ڕۆژنامه‌ی تایبه‌ت به‌ پارته‌كه‌ به‌ناوی (ڕزگاریی)، هه‌روه‌ها له‌ڕێگه‌ی ئه‌ندامانی ئه‌م پارته‌وه‌ ڕێبازو كارنامه‌ی ئه‌م پارته‌ بڵاوده‌بۆوه‌، كه‌ كارو چالاكییه‌كانی كاریگه‌ری له‌سه‌ر كۆمهڵانی خه‌ڵك دروستكردبوو، هه‌روه‌ها پێشكه‌شكردنی چه‌ندین یاداشت‌و به‌یاننامه‌ بۆ (یه‌كێتی سۆڤیه‌ت‌و وڵاتانی ئه‌وروپا كه‌ تاوه‌كو هاوكاریی كورد بكه‌ن‌و كورد له‌و نه‌هامه‌تی‌و ژێرده‌ستییه‌ ڕزگاربكه‌ن كه‌به‌هۆی داگیركه‌رانه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، هه‌روه‌ها بڵاوكردنه‌وه‌ی په‌یڕه‌وپرۆگرامی تایبه‌ت به‌ پارتی ڕزگاری.
4- كارو چالاكیه‌كانی ئه‌م پارته‌ مه‌ترسی گه‌وره‌ی خستبوه‌ ناو دڵی ئینگلیزو حكومه‌تی عێراقه‌وه‌، زۆر له‌سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌ به‌و ڕاستیه‌ده‌كه‌ن، چه‌ند هۆكارێك وایكردبوو هه‌وڵی سه‌ركوتكردنی له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ به‌لێدان‌و ئازاردان‌و گرتن‌و دورخستنه‌وه‌ی ئه‌ندام‌و به‌رپرسه‌كانی بكه‌ن، ئه‌م پارته‌و پارته‌كانیتر كه‌ مه‌ترسیان هه‌بوو بۆ ده‌سەڵاتی حكومه‌ت، هه‌موو ڕێ‌و شوێنێك گیراوه‌ته‌به‌ر بۆ لێدانیان، پارتی ڕزگاریی به‌ده‌رنه‌بوو له‌وپارتانه‌، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیكردنی سه‌رانی پارتی دیموكرات بۆ دامه‌زراندنی پارتێكی نوێ‌و یه‌كگرتوو، به‌ سه‌ركردایه‌تی مه‌لا مسته‌فای بارزانی، بوه‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌م پارته‌ له‌ 16ی ئابی 1946، له‌یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی دروستبونی پارتی دیموكرات خۆی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌و كۆتایی به‌ كارو چالاكیه‌كانی خۆی هێنا.

سه‌رچاوه‌كان

1) بورهان حاته‌م گۆمه‌تاڵی: سالح حه‌یده‌ری (1922-2001) ڕژیمی سیاسی ڕوناكبیری، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2012،
2) پشكۆ عبدالرحمن ئاغجله‌ری: شاری كه‌ركوك (1932-1977) دكتۆرا، به‌شی مێژوو، زانكۆی سلیمانی، 2011، .
3) حامید گه‌وهه‌ری: كۆمه‌له‌ی ژیانه‌وه‌ی كوردستان، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2004,.
4) حه‌سه‌ن بارام: مه‌وسوعه‌ی پارته‌سیاسیه‌كانی كوردستان و عیراق (1908 -2005) چاپی یه‌كه‌م، 2012
5) حسن ڤاڤا: عیراق لیكۆلینه‌وه‌یه‌ك له‌مێژووه‌سیاسیه‌كه‌ی (1908 -2008)، و. ئامانج نعمه‌ت، چاپی یه‌كه‌م، سلیمانی، 2009
6) دلشاد محمود عبدالرحمان: شاری كه‌ركوك (1932 -1958) نامه‌ی ماسته‌ر، زانكۆی سلێمانی، 2009
7) سه‌روه‌ر عبدالرحمن عمر: پارتی كۆمه‌نیستی عیراق و مه‌سه‌له‌ی كورد (1934 – 1975) نامه‌ی دكتۆرا، به‌شی مێژوو، زانستی مرۆڤایه‌تی، زانكۆی سلێمانی، 207،
8) سه‌عدی عوسمان هه‌روتی(دكتۆر)، بزاڤی رزگاریخوازی كوردی، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2006.
9) شیخ له‌تیفی حه‌فید: یاداشته‌كانی شێخ (له‌تیف) ی حه‌فید له‌سه‌ر شۆشره‌كانی شیخ حه‌فید، ساغكردنه‌وه‌ی، 1995
10) عبدالقادر شكاك: كورد له‌سه‌رده‌می ڕوداوه‌كانی (1930-1960 )، چاپی یه‌كه‌م، 2014،
11) عه‌زیز شه‌مزینی (دكتۆر): جولانه‌وه‌ی رزگاری نیشتمانی كوردستان، د. فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد، چاپی سێهه‌م، سلێمانی، 2006
12) عه‌لی كه‌ندی: ئینننسایكلۆپیدیای مێژوونامه‌ (رامیاری، مێژووی، شارستانی) له‌ 1/6/1924 تا 31/12/1950، چاپی دووه‌م، به‌رگی چواره‌م، هه‌ولێر، 2011 .
13) علی عبدالله: مێژووی پارتی دیموكركوردستان – عێراق تابه‌ستنی كۆنگره‌ی سێیه‌م، ئه‌یلولی 1968 .
14) علی قادر عوبید و سیروان نجم ڕه‌شید: خه‌باتی ڕزگاری نه‌ته‌وایه‌تی كورد، سلێمانی، 2002،
15) عیزه‌دین مسته‌فا ره‌سول (دكتۆر): به‌شیك له‌یاداشته‌كانم، ده‌زگای حه‌مدی، چاپی یه‌كه‌م، سلیمانی، 2006
16) فاتیح ڕه‌سوڵ: بنچینه‌ی مێژووی بیرۆكه‌ی چه‌پ له‌كوردستان، چاپی یه‌كه‌م، ستۆكهۆلم، 2001،
17) فاتیح ڕه‌سوڵ: له‌ كاروانی دورودرێژدا (( كورته‌ی خه‌باتی ئه‌زمونی په‌نجا ساڵ )) ستۆكهۆڵم، 1997.
18) فه‌ره‌یدون نوری(دكتۆر): بزاڤی بارزانی، چاپخانه‌ی‌ ئاراس، هه‌ولیر، 2007، .
19) فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد: ڕه‌هه‌نده‌كانی بیری سیاسی كورد و پاش جه‌نگی جیهانی دووه‌هی جیهانی بڵاوكاروه‌ی سه‌نته‌ری لیكۆلینه‌وه‌ی ستراتیژی، سلیمانی، چاپی دووه‌م، 2012 .
20) فه‌یسه‌ڵ ده‌باغ: حزبی هیوا و شۆرش . (1943-1945) ی بارزان، ده‌زگای ڕاگه‌یاندنی گه‌لان، هه‌ولێر، 1997،
21) كه‌ریم یه‌لدز: كورد له‌عیراق، و: د.شاهو بورهان، چاپخانه‌ی كارو، چاپی یه‌كه‌م
22) كه‌مال مه‌زهه‌ر (دكتۆر): كوردو كوردستان له‌به‌ڵگه‌ نامه‌نهینیه‌كانی حكومه‌تی به‌ریتانیا، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، 2009
23) كه‌مال مه‌زهه‌ر(دكتۆر): چه‌ند لاپه‌ره‌یه‌ك له‌مێژووی گه‌لی كورد، ئا. عبدالله زه‌نگه‌نه‌، به‌رگی دووه‌م، چاپخانه‌ی په‌روه‌رده‌، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2001
24) كه‌مال مه‌زهه‌ر: تیگه‌یشتنی ڕاستی و شوێنی له‌ ڕۆژنامه‌ی كوردیدا، چاپخانه‌ی كۆری زانیاری كورد، به‌غدا، 1978.
25) كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: چه‌رده‌یه‌ك له‌ مێژووی كورد، چاپخانه‌ی ڕۆژههڵات . چاپی شه‌شه‌م . سلیمانی . 2009،
26) كریس كۆچیرا: كورد له‌سه‌ده‌ی 19-20 دا و. محمد ڕیانی، چاپی یه‌كه‌م، تاران 1991.
27) م. محمد باقی سعید: كركوك له‌مێژوودا، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی ئارۆما، سلیمانی، 2014،
28) مه‌حه‌مه‌د فاتیح: حیزب و ڕیكخراوه‌ سیاسیه‌كانی عیراق (1910-2010) سلیمانی، 2012، .
29) مه‌سعود بارزانی: بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد( 1931-1958)، وسه‌عید ناكام، چاپی یه‌كه‌م، 1998.
30) مسعود عبدالخالق: ناسنامه‌ی حزبه‌ كوردستانیه‌كان( ڕه‌وتیا- ئایددۆلۆژیا – هه‌لسه‌نگاندن) چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2012،
31) مهردادی ئیزه‌دینی: چه‌رده‌ باسسێك له‌باره‌ی كوردانه‌وه‌، و: ئه‌مین شوان، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی، 2007
32) نه‌جم سه‌نگاوی: كوردستان سه‌ركرده‌و ڕاپه‌رین و شۆرشه‌كانی (1169 -1995) چاپی یه‌كه‌م 2012
33) نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین: به‌ده‌م ڕێگاوه‌ گوڵچنین، مێژووی سیاسی كوردستان، كتێبی سێهه‌م . ب 3، بیروت – لبنان .2014،
34) نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین: چه‌ند لاپه‌ره‌یه‌ك له‌مێژووی ڕۆژنامه‌وانی كوردی، به‌رگی سێهه‌م، 2004.
35) هیوا عه‌زیز سه‌عید: ڕنگدانه‌وه‌ی‌ بیری لیبراڵی له‌ باشووری كوردستان . (1900-1958)، سلێمانی، 2006،
36) هیوا عه‌زیز سعید: كۆمه‌ڵه‌ی خۆییبوون، پارتی هیوا، كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف، مه‌كته‌بی بیروهۆشیاری (ی .ن.ك)

سه‌رچاوه‌ عه‌ره‌بیه‌كان

37) اسماعیل شكر ڕه‌سول: اربیل – دراسه‌ تاریخیه‌ فی دورها الفكری والسیاسی (1939-1957) اگرحه‌ دكتوراه، مقدمه‌ الی‌ كلیه‌ الاداب – جامعه‌ صلاح الدین، اربیل، 1999 .
38) اركان محمد امین زرداوی: منشاه‌ وتگور الجمعیات و الاحزاب والتیارات السیاسیه‌ الكوردیه‌ فی العراق، چاپی یه‌كه‌م 2009، .
39) جلال گالبانی: كردستان و الحركه‌ القومیه‌ الكردیه‌، گ (2)، بیروت، 1971 .
40) جلیل جلیلی: واخرون الحركه‌ الكردیه‌ فی العصر الحدیپ، د. عبدی حاجی، گ(1)، بیروت،
41) شیركۆ فتح الله: الحزب الدیموقراگی الكردستانی، الحركه‌ التحرریه‌ القومیه‌ الكردیه‌ فی العراق (1946-1975) المگبعه‌ ڕون، السلیمانیه‌، گ (1)، 2004، .
42) صالح حیدری: مختارات من مژكرات صالح حیدری، گ (3)، سلیمانیه‌ 2004
43) صلاح الخرسان: صفحات من التاریخ الحركه‌ الشیوعیه‌ فی العراق 1993, ل 207
44) صلاح خرسان: التیارات السیاسیه‌ فی الكردستان العراق، بیروت – لبنان، گ(1)، 2001.
45) عبدالرزاق الحسنی: الاحزاب السیاسیه‌ العراقیه‌ (1918-1958) چاپی یه‌كه‌م .
46) عبدالستار گاهر شریف: الجمعیات و المنڤمات الاحزاب الكردیه‌ (1908-1958 )، گ(1)، بغداد، 1989.
47) عزیز حسن البارزانی: الحركه‌ القومیه‌ الكردیه‌ التحرریه‌ فی الكردستان العراق (1939-1945 )، گ(1)، 2001.
48) غانم محمد عبدالغفور (الدكتور): ا.د. عبدالفتاح علی البوتانی، الكرد والاحداپ الوگنیه‌ فی العراق خلال العهد الملكی (1921-1958)، الگبعه‌ الاولی‌، دمشق، 2008.
49) فاتیح ڕه‌سول: صفحات من تاریخ كفاح الشعب الكردی ج(1)، السلیمانیه‌، 2005،
50) لویسان ڕامبو: الكرد والحق: ت, عزیز عبدالاحد، گ( 1)، اربیل، 1998، ص 70
51) ماجد عبدالرچا: القچیه‌ الكردیه‌ فی العراق، بغداد، 1975 .
52) محسن دزه‌یی: احداث عاصرتها، گ(1)، اربیل، ج (1)، ص 58.
53) محسن محمد متولی: كرد العراق، چاپی یه‌كه‌م، 2001، الدار العربیه‌ الموسوعات.
54) مسعود البارزانی: البارزانی والحركه‌ التحرریه‌ الكردیه‌، كوردستان، 1987.
55) مسعود البارزانی: الحركه‌ التحرریه‌ الكردیه‌ و البارزانی والپوره‌ البارزان، كوردستان، 1945-1958
56) مكرم الگالبانی (دكتۆر): حزب هیوا، السلیمانیه‌، 2002،
57) منژر الموصلی: الحیاه‌ السیاسیه‌ و الحزبیه‌ فی الكردستان، گ(1)، لندن، 1991.
58) نوری شاوه‌یس: من مژكراتی، گبعه‌ الاولی‌، 1958،

گۆڤاره‌كان:

59) ئه‌حمه‌د باوه‌ڕ: پارتی هیوا له‌دروست بونیه‌وه‌ له‌شاری كه‌ركوك تا هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی (1937-1944)، گۆڤاری كه‌ركوك، چاپی دووه‌م، ژماره‌ (1) هاوینی 2000
60) تاریق جامباز: وشیاری نه‌ته‌وه‌یی گه‌نجانی هه‌ولێر له‌ كۆتایی سیه‌كان تا ناوه‌راستی چله‌كان له‌نێو حیزبی هیوا , گۆڤاری هه‌ولێر .. ژماره‌ (1) . هه‌ولێر 1998
61) رزگاری (گۆڤار )، ژ. (1)، ساڵی یه‌كه‌م، 25/4/1969 .
62) شێخه‌شه‌ل )، (21 ك) گۆڤار، ژماره‌ (14) له‌به‌رهاری 2009
63) صالح حیدری: كنت ادا‌و الماركسی الوحید فی اربیل (كولان العربیه‌) مجله‌ القسم الپانی، 40(11) 25/4/1997
64) صالح حیدری: مخاگرات من مژكرات (الاتحاد )، گ(3)، سلیمانیه‌، 1992
65) صالح حیدری، یاداشتیك ده‌رباره‌ی حزبی ڕزگاری كورد كه‌ له‌سالی 1945 له‌ كوردستانی عیراقدا دامه‌زرا، گۆڤاری (ده‌فته‌ری كورده‌واری) به‌رگی یه‌كه‌م، به‌غداد، كانونی دووه‌می 1970
66) گۆڤاری كه‌ركوك، به‌شی دووه‌م، ژ. (7)، زستانی، 2009،
67) كریم شاره‌زا: مع اعلام الكرد (المیپاق الوگنی الاستاژ نوری شاویس) (خبات) ((جدید )) 2001، 17/11/2001 .
68) ناسك محمد: كۆنترین ده‌رمانسازی شاری كه‌ركوك، گۆڤاری كه‌ركوك، ژماره‌ (27) زستانی 2008
69) ناهیده‌ ڕه‌فیق حیلمی، به‌بۆنه‌ی یادی (35) ساڵی كۆچی دوایی ڕه‌فیق حیلمی باوكمان، گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ، ژماره‌ (108) به‌غداد، 1981.
70) نه‌جاتی عبدالله: حزبی هیوا ( 1939-1945) . دوو ڕه‌وتی یه‌ك كۆتایی، گۆڤاری (ڕابوون)، ژماره‌ی (26) . 1999 .

تێبینی:
ئەم باسە توێژینه‌وه‌یه‌كه‌ له‌لایه‌ن خوێندکار ئۆژین ئیبراهیم ره‌زا خوێندکاری به‌شی مێژووی كۆلێژی‌ زانسته‌ مرۆڤایه‌تیه‌كانی‌ زانكۆی سلێمانیەوە ئەنجام دراوە‌، وه‌كو به‌شێك له‌پێداویستییه‌كانی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ بڕوانامه‌ی‌ به‌كالۆرێس له‌ مێژوو.
به‌سه‌رپه‌رشتی د.هیوا عزیز سعید.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

لوتكەی 39ی ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو لە سعودیە

وەفدە بەشداربووەكان لە لوتكەی ئەنجومەنی هاریكاریی وڵاتانی كەنداو لە 9ی ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort