هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌! – knwe.org
سەرەکی » زانست » هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌!

هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌!

د. زاهیر سۆران*

بەشی دووەم

له‌به‌ر گرنگی بابه‌ته‌كه ‌و روونكردنه‌وه‌ی چه‌ند لایه‌نێكی نهێنی و نادیارو سه‌رسورهێنه‌ری تۆماركراوی بابه‌ته‌كه،‌ چه‌ندین زانیاری نێو لێكۆڵینه‌وه‌كانتان بۆ روون ده‌كه‌ینه‌وه‌، كه‌ گرنگترینیان‌ ئه‌مانه‌ن:

١ . وه‌ستاندنی سووڕی خوێن (گه‌وره‌و گچكه‌)
به‌پێی توێژینه‌وه‌كان، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ به‌شی بوژاندنه‌وه‌ی نه‌خۆشخانه‌كاندا بوون، باس له‌ مردنی مروڤ ده‌كه‌ن، به‌و پێیه‌ هێدی هێدی دڵیان ده‌وه‌ستێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕاوه‌ستاندنی سووڕی خوێن، ده‌بێته‌ هۆی كه‌مبوونه‌وه‌و نه‌مانی گه‌یشتنی خۆراك وكانزاكان بۆ نێو خانه‌كانی له‌ش، ئه‌مانه‌ له‌لایه‌ك له‌ لایه‌تی تره‌وه‌ له‌ كاتی ڕاوه‌ستاندنی سووڕی خوێندا، رێژه‌ی ئۆكسجین كه‌م ده‌بێته‌وه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ رێژه‌ی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن به‌رز ده‌بێته‌وه‌، و ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی له‌ ناكاو وه‌ستاندنی چالاكییه‌كانی مێشك و ئه‌وه‌ش چه‌ند چركه‌یه‌ك ده‌خایه‌نێت. هه‌رچه‌نده‌ سه‌ره‌تا ته‌زووی ده‌ماره‌خانه‌كان ده‌بێته‌ هۆی مردن، به‌ڵام گه‌ر له‌ كاتی خۆیدا به‌ ئامێری لێده‌ری ئه‌له‌كترۆنی (دێفیبریله‌شن) فریای نه‌خۆش بكه‌ون، له‌وانه‌یه‌ ژیانی رزگار بكه‌ن وجارێكی تر دڵ بكه‌وێته‌وه‌ لێدان و كاركردن. به‌ هۆی گیروگرفتی دڵه‌وه‌ په‌ستانی خوێن داده‌به‌زێت و ده‌بێته‌ هۆی خه‌وتنی نه‌خۆش یان له‌ هۆشخۆچوونی.
كاتێك دڵ له‌لێدان ده‌كه‌وێت، ئه‌وسا مێشك به‌ ته‌واوی بەئاگا دێت و بۆ ماوه‌ی چه‌ند خوله‌كێك! له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ هه‌ندێك هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێن: یان له‌ مێشكدایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌به‌شی هه‌ناسه‌دانی ده‌ستكردی بوژانه‌وه‌ی خێرادا ده‌توانرێت نه‌خۆش ڕابگیرێت، تا ماوه‌یه‌ك و نه‌مرێت، به‌لام ئه‌وه‌ كارێكی زۆر ئاڵۆزه‌و تیمی تایبه‌تی خۆی گه‌ره‌كه‌.

٢ . نه‌مانی به‌رته‌كی جومگه‌ وماسولكه‌كان
زۆرجاران له‌نه‌خۆشخانه‌كاندا دكتۆره‌كان، چه‌كوشێكی سه‌ر لاستیكی خڕیان به‌ده‌سته‌وه‌یه،‌ یان له‌ گیرفانیاندایه‌ ده‌یده‌ن له‌ ئاستی جو‌مگه‌ی ئه‌ژنۆ یان ئانیشك یان مه‌چه‌كی نه‌خۆش، بۆ ئه‌وه‌ی بزانرێت ئایا نه‌خۆش به‌رته‌كه‌كانی نزم بۆته‌وه‌، ماوه‌ یان به‌ ته‌واوی له‌ ده‌ستی داون! هه‌رچه‌نده‌ پاش وه‌ستانی دڵ خانه‌كانی له‌ش تا ماوه‌یه‌ك ده‌ژین (گه‌رماوگه‌رم) به‌ڵام كاتێك ئه‌و خانانه‌ به‌ ته‌واوی له‌ كار ده‌كه‌ون و ده‌مرن، ئه‌وسا به‌رته‌كه‌كان نامێنن، جومگه‌كان و ماسولكه‌كان جوڵه‌و لاستیكی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن و ڕه‌ق ده‌بن. زۆربه‌ی پزیشكان و په‌رستیارانی نێو نه‌خۆشخانه‌كانی به‌شی كۆتا خزمه‌تگوزاری نه‌خۆش، (Last Care ) گه‌واهی ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌ده‌ن.
به‌شی كۆتا خزمه‌تگوزاری، ئه‌و به‌شه‌یه‌ كه‌ به‌ ده‌گمه‌ن نه‌خۆش رزگاری ده‌بێت، له‌و به‌شه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ تا كۆچی دووایی ده‌كات، هه‌ندێك جار له‌سه‌رداوای كه‌س وكار ده‌نێردرێته‌وه‌ ماڵێ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆیدا بمرێت.

٣ . قژ ونینۆك
ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌و تێبینی كراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ پاش مردن قژ و نینۆك بۆ ماوه‌یه‌ك، درێژ دەبوون و دره‌نگ له‌گه‌شه‌ ده‌كه‌ون (نینۆك ، مووی سه‌روو ریش و قژ) ، ئه‌وه‌ش له‌و مردووانه‌دا تۆماركراوه،‌ كه‌ پاش مردنیان ماوه‌یه‌ك له‌ نێو به‌فرهه‌ڵگری مه‌یتخانه‌كاندا پێش ناشتنیان هه‌ڵگیراون.
٤ . خانه‌كانی پێست
كاتێك له‌ ناكاو خوێن له‌ نێو بوریه‌كانی خوێندا ڕاده‌وه‌ستێت، ئه‌وسا پێست نه‌رمی، لاستیكی و جیڕی و ڕه‌ونه‌قی خۆی له‌ ده‌ست ده‌دات. به‌شه‌ جیاوازه‌كانی له‌ش له‌كاتی جیاوازدا یه‌ك له‌ دوای یه‌ك ده‌مرن، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی پێست به‌شی ده‌ره‌وه‌ی له‌شی داپۆشیوه‌، ئه‌ویش وه‌ك دوا ئه‌ندامی له‌ش، پاش هیشك بوونه‌وه‌ی له‌ بێ ئاوی و نه‌مانی سوڕی خوێن دا پاش چه‌ند رۆژێك ده‌مرێت. ئه‌و ڕاستیانه‌ كاتێك ده‌ركه‌وتوون، كه‌ به‌بڕیاری دادوه‌ر پزیشكی دادوه‌ری مردوویه‌ك له‌گۆڕه‌كه‌ی ده‌رده‌هێنرێته‌وه‌ و پشكنینی سه‌ر له‌نوێی بۆده‌كات، تێبینی ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌كرێت كه‌ هه‌ندێك جار ده‌ڵێن: ڕه‌نگ و ڕووی مردووه‌كه‌ وه‌ك خۆیه‌تی یان زۆر نه‌گۆڕدراوه‌ یان كه‌مێك تێكچووه‌.

٥ . په‌یدابوونی ده‌نگ
پاش مردنی مرۆڤ، شله‌و گازی نێو سك و ڕیخۆڵه‌كان ده‌ئاوسێن وسك به‌رزده‌بێته‌وه‌، ئه‌و كاته‌ شله‌ی نێو سك و ملیۆنه‌ها باكتریا له‌ ناوسكدا كۆده‌بنه‌وه‌ و ده‌ست به‌ پرۆسێسی هیشكبوونه‌وه‌و رزینی ئه‌ندامه‌كانی نێو سك ده‌كه‌ن و هێدی هێدی ئاوساوی نێو سك داده‌ته‌پێ و نامێنێت و ئه‌وكاته‌ ده‌نگێك دێته‌ گوێی ئه‌وانه‌ی له‌ده‌وری مردووه‌كه‌ن، له‌ شێوه‌ی داقوپانی له‌شدا (فشبوونه‌) به‌ تایبه‌تی نێو سك، له‌به‌رئه‌وه‌ی گازه‌كانی نێو ریخۆڵه‌و كۆڵۆن، له‌سه‌رخۆ دێنه‌ ده‌ره‌وه،‌ ئه‌و پرۆسێسه‌ش ده‌بێته‌ داقوپانی ڕوومه‌ته‌كان و چاوه‌كانیش ده‌چن به‌ قوڵدا.
له‌ ڕاستیدا كارمه‌ندانی نێو نه‌خۆشخانه‌كان، ئه‌و ڕاستییه‌ باس ده‌كه‌ن به‌تایبه‌تی له‌ئه‌وروپادا، به‌پێی رێنماییه‌كان و یاسای ئه‌و وڵاته،‌ كاتێك مرۆڤێك ده‌مرێت، به‌ڕێزه‌وه‌ به‌چه‌رچه‌فێكی پاكی سپیی سه‌ری داده‌پۆشرێت، له‌ ته‌نیشتییه‌وه‌ مۆمێك داده‌گیرسێنرێت، ماوه‌یه‌ك له‌ ژووره‌كه‌ی خۆیدا ده‌هێڵرێته‌وه‌ گه‌ر یه‌ك كه‌سی بێت گه‌ر نه‌خۆشی دیی له‌ژووره‌كه‌دا هه‌بێت، ئه‌وا ته‌رمه‌كه‌ی ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ ژوورێكی تر تا كاتی گواستنه‌وه‌ی بۆ به‌فرگری مه‌یتخانه‌ تا نزیكه‌كانی كۆده‌بنه‌وه‌و بڕیاری ناشتنی ده‌ده‌ن، گه‌ر وه‌سیه‌تی نه‌كردبێت، گه‌ر وه‌سیه‌تی كردبێت، خاڵ به‌ خاڵی وه‌سیه‌تنامه‌كه‌ی جێبه‌جێ ده‌كرێت. به‌داخه‌وه‌ له‌لای خۆمان هێشتا‌ مردووه‌كه‌ سارد نه‌بۆته‌وه‌ قه‌بری بۆ هه‌ڵكه‌ندراوه‌و له‌ نیوه‌شه‌ودا به‌و تاریكییه‌ (بێ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌ بدرێت تاكه‌ ژنێک ته‌نانه‌ت دایكیشی بۆ دواجار ماڵئاوایی لێ بكات) ده‌یخه‌نه‌ ژێر گڵ، هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ بیانه‌وێت مردووه‌كه‌یان له‌كۆڵ ببێته‌وه‌، له‌پاش شاردنه‌وه‌ی مردووه‌كه‌ (هه‌موو جارێك خۆم بینیومه‌) كه‌س نییه‌ داره‌مه‌یته‌كه‌ بهێنێته‌ خواره‌وه‌ و بیباته‌وه‌ بۆ مزگه‌وت، به‌ڵكو هه‌رله‌وێ به‌جێ ده‌هێڵرێت!

٦ . منداڵبوونی پاش مردن
له‌ كورده‌واریدا ئه‌و منداڵه‌ی كه‌ دایكی پێش خۆی ده‌مرێت و پاشتر منداڵه‌كه‌ی له‌ دایك ده‌بێت، پێی ده‌ڵێن سه‌ره‌ خۆره‌! به‌مانای ئه‌وه‌ی كه‌سه‌ری دایكی خواردووه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌‌ ده‌رهه‌ق به‌و منداڵه‌ بێ تاوانه‌ ده‌كرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خودا هه‌موومانی خۆش ده‌وێت و وه‌كو یه‌ك سه‌یرمان ده‌كات و هه‌میشه‌ دایك به‌تایبه‌تی ئاواته‌خوازه‌ خۆی پێش منداڵه‌‌كانی بمرێت و مه‌رگی كه‌سیان نه‌بینێت.
به‌ڵام له‌لای كورد هه‌موو قسه‌و كرده‌وه‌كان، هه‌ڵه‌وگێراون. كاتێك دایكێكی دووگیان ده‌مرێت، گه‌ر كۆرپه‌كه‌ی نێو منداڵدانی گه‌وره‌ بێت، به‌مه‌رجێك به‌ سه‌ردا بێته‌خواره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ژێر كاریگه‌ری و په‌ستانی گازی نێو سك دا ده‌می منداڵدان بكرێته‌وه‌ تا منداڵه‌كه‌ بێته‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌وا ئاساییه‌ منداڵه‌كه‌ به‌ زیندوویی پاش مردنی دایكی له‌دایك ببێت. گه‌ر بێت و منداڵه‌كه‌ به‌لادا یان به‌ قاچدا بێته‌خواره‌وه‌ یان په‌تی وێڵاش له‌ ملی ئاڵابێت، له‌وانه‌یه‌ منداڵه‌كه‌ش به‌ساخی له‌دایك نه‌بێت و هه‌ردووكیان بمرن.
٧ . میز وپیسایی
ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت وه‌ستانی سوڕی گه‌وره‌و گچكه‌ی خوێن، ده‌بێته‌ هۆی له‌كاركه‌وتنی ریخۆڵه‌باریكه‌ و ئه‌ستووره‌، ئیتر هیچ هێزێك نییه‌ پاڵ به‌ پاشماوه‌ی نێو ریخۆڵه‌كانه‌وه‌ بنێت، بۆ ئه‌وه‌ی بكرێنه‌ ده‌ره‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاركردنی ئۆكۆردیۆنی ریخۆڵه‌كانیش ده‌وه‌ستێت. هاوكات ئه‌لقه‌ی كۆم ده‌چێته‌وه‌ یه‌ك وكونی پیسایی داده‌خرێت و ناكرێته‌وه‌، هۆی ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ له‌كاركه‌وتنی مه‌ڵبه‌ندی كردنه‌وه‌و داخستنه‌وه‌ی نێومێشك.
ئه‌وه‌ش ئه‌و راستییه‌ ده‌سه‌لمێنێت، كه‌ توێژه‌ران ئێژن: پیسایی، له‌شی مردوو به‌جێ ناهێڵێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ لای خۆمان مردووشۆره‌كان هه‌وڵ ده‌ده‌ن نێوسك و كۆڵۆنی مردوو به‌تاڵ بكه‌نه‌وه‌ و به‌ باشی پاكی ده‌كه‌نه‌وه‌.
بۆ میز جیاوازتره‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌زۆربه‌ی باره‌‌كاندا، پزیشكی دادوه‌ریی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ رێژه‌ و بوونی ئه‌لكهۆل، مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان یان ژه‌هر له‌ نێو میزدا ده‌كات و ئه‌وه‌شی له‌نێو میزه‌ڵداندایه‌ ده‌هێنرێته‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ تاقیگا.
*پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ گشتییه‌كان و درمییه‌كان
سه‌نته‌ری پزیشكیی نوێ، سلێمانی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی مردنه‌وه‌!

د. زاهیر سۆران* بەشی چوارەم با بزانین ئه‌وانه‌ی زیندوو بوونه‌ته‌وه‌ ...