كورد له‌هه‌ر هایكونووسێكی تری دنیا جوانتر هایكو ده‌نووسێ – knwe.org
سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » كورد له‌هه‌ر هایكونووسێكی تری دنیا جوانتر هایكو ده‌نووسێ

ملكۆ ئه‌حمه‌د:

كورد له‌هه‌ر هایكونووسێكی تری دنیا جوانتر هایكو ده‌نووسێ

سازدانی: سه‌باح عه‌لی جاف

هایكو ره‌گێكی كۆنی هه‌یه‌، ژاپۆن به‌ زێدی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ داده‌نرێت كه‌ سه‌ره‌تا گوزارشتێكی تایبه‌ت بووه‌ و خه‌سڵه‌تی خۆی هه‌بووه‌، له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێشچوونی ژاپۆن ئه‌م هونه‌ره‌یش سنوره‌كان ده‌بڕێت به‌شێوه‌ك ئێستا بووه‌ته‌ ئه‌ده‌بێكی جیهانی، هه‌ر یه‌كه‌ له‌ فارس و عه‌ره‌ب وه‌ك دوو دراوسێی نزیك به‌ ئه‌ده‌بی كوردی پێش ئێمه‌ ده‌كه‌ون و له‌م رووه‌وه‌ خاوه‌ن شاعیری تایبه‌ت به‌ خۆیانن، له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا له‌ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا ئه‌م شیعره‌ له‌ رێگه‌ی له‌سه‌ر نووسینه‌وه‌ دێته‌ ناو كورده‌وه‌ و پاشتر له‌ نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ تا ئێستا چه‌ندین شاعیر له‌م رووه‌وه‌ قه‌ڵه‌مبازیان داوه‌، ئێستا كوردیش بۆ خۆی خاوه‌نی شیعری هایكویه‌.
له‌ ساڵی 2017 له‌ كه‌لاری نوێبونه‌وه‌ی شیعری كوردی ( گروپی شیعری كفری)یه‌وه‌ یانه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ ناوی (یانه‌ی هایكوی كوردی) له‌ دایك ده‌بێت كه‌ به‌ له‌سه‌ر نووسین و وه‌رگێڕان و لێكۆڵینه‌وه‌ و نووسینی شیعری هایكو ده‌ست به‌ چالاكی ده‌كات، ملكۆ ئه‌حمه‌د، مامۆستای ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بی له‌ زانكۆی گه‌رمیان خاوه‌نی ئه‌م یانه‌یه‌ له‌ رێگه‌ی زانیارییه‌كانیه‌وه‌ ئاشنامان ده‌كات به‌ شیعری هایكو ئه‌ویش له‌ رێگه‌ی چه‌ند پرسیارێكه‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ر سی ته‌وه‌ری سه‌ره‌كیدا دابه‌شمان كردووه‌ (پێناس و مێژوو، گه‌شه‌كردن و بڵاوبوونه‌وه‌ (به‌جیهانیبوون) و ئه‌ده‌بی كوردی و شیعری هایكو) وه‌ك خۆی ده‌ڵێت له‌ تۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی فه‌یسبووك ئه‌م یانه‌یه‌ چالاكه‌ و توانیویه‌تی زۆرترین هایكستی كورد له‌ ژنان و پیاوان له‌ خۆی كۆبكاته‌وه‌، ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی له‌م دیداره‌دا ئاشنای زۆرترین زانیاری ده‌بین له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ به‌ تایبه‌ت هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی ئه‌م شیعره‌ بۆ نیو دنیای ئه‌ده‌بی كوردی به‌شێوه‌یه‌ك یانه‌ی هایكوی كوردی له‌ ته‌موزی 2018 ده‌بێته‌ خاوه‌نی یه‌كه‌مین گۆڤاری كوردی به‌ناوی هایكیست.

پێناس و مێژوو

*بۆ ئاشنابوون به‌ شیعری هایكو به‌ بڕوای تۆ له‌ ئێستادا بۆ چوونه‌ نێو ئه‌م ئه‌ده‌بیاته‌ مێژوو گرنگه‌ یان پێناس، به‌ مانایه‌كی تر ده‌كرێت بڵێین سه‌رباری كۆنی شیعری هایكو، به‌ڵام تا ئێستا ئه‌م شیعره‌ بره‌وی هه‌یه‌؟
-سه‌باره‌ت به‌ پرسیاره‌كه‌تان پێناسی هه‌ر ره‌گه‌زیكی ئه‌ده‌بی به‌ مێژووه‌كه‌ی ده‌ستپێده‌كات، به‌ها و سه‌نگی خۆی له‌ رۆژی چه‌كه‌ره‌كردنییه‌وه‌ وه‌رده‌گرێ، هایكوی ژاپۆنیی مێژوویه‌كی ئێجگار كۆنی هه‌یه‌ و درێژه‌پێده‌ری چه‌ند فۆرمه‌ شیعرێكی جیاواز وجۆراوجۆره‌، هه‌ندێكیان له‌وه‌ی تره‌وه‌ په‌یدابووه‌، ئیمپراتۆره‌ ژاپۆنییه‌كان ده‌ستیان هه‌بووه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنیدا، تاوه‌كو سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی رابردوو ژاپۆنی بوو، به‌ڵام به‌كرانه‌وه‌ی ژاپۆن به‌ڕووی دنیادا هایكو سنووری لانكه‌ی خۆی به‌زاند و رووی له‌ وڵاتانی جیهانكرد، به‌وه‌ش خاوه‌ندارێتی له‌ ژاپۆنییه‌وه‌ گۆڕا بۆ جیهانی، مه‌به‌ستمه‌ بێژم: مێژووه‌كه‌ی له‌ ژاپۆن به‌جێما و هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك بۆ خۆی له‌به‌رگێكی تازه‌دا ناسنامه‌ وپێناسی تازه‌ی پێبه‌خشی، وه‌ك هایكوی عه‌ره‌بی وهایكوی فارسی و ….هتد، مێژووی هایكو گرنگه‌، به‌ڵام گرنگتر له‌مێژوو مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامبوون و به‌جیهانیبوونێتی، بۆ نموونه‌، هایكو سه‌دان ساڵ‌ له‌ناو وڵاتی ژاپۆندا هه‌بووه‌ ومێژوویه‌كی كۆنیشی هه‌بووه‌، كه‌چی هه‌رگیز نه‌یتوانیوه‌ بخزێته‌ ناو ئه‌ده‌بی گه‌لانی دیكه‌وه‌، به‌ڵام به‌ ده‌رچوونی له‌ ژاپۆن به‌خێرایی گه‌رده‌لوول گه‌یشته‌ وڵاته‌ جیاجیاكانی دنیا و مێژووی تازه‌ی بۆ خۆی تۆماركرد.

*ئێستا ده‌كرێت بزانین شیعری هایكو چیه‌، مانای وشه‌ی هایكو له‌ چیه‌وه‌ هاتووه‌ قه‌ڵه‌مه‌كانی ئه‌م هونه‌ره‌ له‌ جیهاندا كێن؟
-هایكو له‌رووی فه‌رهه‌نگیه‌وه‌ به‌واتای (منداڵی خۆڵه‌مێشی) دێت، له‌رووی زاراوه‌وه‌ و چه‌مكیشه‌وه‌ له‌ساڵی 1892 له‌لایه‌ن (ماساۆكا شیكی) شاعیری به‌ناوبانگی ژاپۆنییه‌وه‌ ناونراوه‌ هایكو، له‌سه‌ره‌تادا به‌شی سه‌ره‌تای فۆرمێكی دیكه‌ی شیعربووه‌ به‌ناوی رینگا، پێیوتراوه‌ (هۆككو Hokku)، له‌بنه‌ڕه‌تدا به‌یه‌ك دێڕی ستوونیی و به‌ 17 بڕگه‌ی ده‌نگیی نووسراوه‌، به‌ڵام دواتر ئه‌مریكییه‌كان دابه‌شیانكرد به‌سه‌ر سێ دێڕدا، دێڕی یه‌كه‌م پێنج بڕگه‌ ودێڕی دووه‌م حه‌وت بڕگه‌، دێڕی كۆتاییش پێنج بڕگه‌. بابه‌ته‌كانی هایكو هه‌ڵقوڵاوی فه‌لسه‌فه‌ی (زێن)ه‌ كه‌ مه‌زهه‌بێكه‌ له‌ ئاینی بودایی، هه‌ربۆیه‌ له‌ سه‌ره‌تادا له‌سه‌ر ده‌ستی مامۆستا (باسهو) په‌ره‌ی پێدراوه‌ و تایبه‌تكراوه‌ به‌ سروشت و تێكه‌ڵبوون به‌ جوانییه‌كانی، كه‌ خۆی له‌ (وابی و سابی)دا ده‌بینێته‌وه‌، مه‌به‌ستم له‌ وابی وسابی ستاتیكایه‌، واته‌: بینینی جوانیه‌كان له‌ناو هه‌موو ناشیرینییه‌كاندا. سه‌باره‌ت به‌ به‌شی دووه‌می پرسیاره‌كه‌ت كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ شاعیره‌ دیاره‌كانی هایكو، له‌ ژاپۆنی كۆندا چوار شاعیر هه‌بوون به‌ گه‌وره‌ترین شاعیری ژاپۆن هه‌ژمارده‌كرێن ئه‌وانیش (باسهو –بوسۆن- ئیسسا- شیكی) ن، به‌ڵام له‌ جیهاندا قه‌ڵه‌می گه‌وره‌ وناودار هه‌ن، بۆ نموونه‌ له‌ ئه‌ده‌بی ئینگلیزیدا شاعیری ئه‌مریكی(هینرسۆن) و (ئه‌زرا پاوه‌ند) و(ئامی لوێڵ‌) دیارترینن، له‌ ئیسكه‌نده‌نافیا (ترۆمسته‌ر) و (ترۆڤاڵد بیرڵسن)، له‌ ناو عه‌ره‌به‌كاندا (مه‌حمود ئه‌لره‌جه‌بی) و(عه‌بدولقادر ئه‌لجموسی)، له‌ناو فارسدا (ئه‌حمه‌دی شاملو) و (عه‌باس كیاروسته‌می)، له‌ عیراقیشدا یه‌كه‌م شاعیر ده‌ستی بۆ ئه‌م فۆرمه‌ شیعرییه‌ برد بێت(سه‌عد جاسم) ه‌.

*ئایا ئه‌م شیعره‌ چه‌ند جۆره‌ و كامیان باوترینیانه‌، به‌ گشتی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی گوزارشت له‌ چی ده‌كات و خه‌سڵه‌ته‌كانی هایكو چین؟
-جیاواز له‌ هه‌ر فۆرمێكی دیكه‌ی شیعر هایكو ده‌سته‌خوشكی زۆره‌ وه‌ك (سینریو – تانكا- رینگا – كاتاوتا- سیداوكا- چاوكا- هۆككو) به‌ڵام هایكو وسینریو وتانكا له‌ هه‌موو فۆرمه‌كانی تر باوترن وه‌ك ناوه‌ڕۆك، هایكو له‌ كۆندا باسی له‌ سروشت و وه‌رزه‌كانی ساڵ‌ كردووه‌، واته‌ وه‌رزه‌ وشه‌ (كیگۆ)ی تیابه‌كارهاتووه‌، به‌ڵام دواتر له‌ هایكوی نوێدا بابه‌ته‌كانی گۆڕان بۆ مرۆڤ و كێشه‌كانی رۆژانه‌ و په‌یوه‌ندییه‌ مرۆییه‌كان له‌گه‌ڵ‌ ده‌وروبه‌ردا، خه‌سڵه‌ته‌كانیشی ئه‌مانه‌ن:
هه‌نووكه‌یی(ساته‌‌‌كیی): سه‌‌ره‌كیترین خه‌‌سڵه‌تی هایكویه‌ كه‌‌ ده‌‌بێ سات به‌‌سات وێنای ئه‌‌و دیمه‌‌نه‌‌ بكێشی كه‌ كه‌‌وتووه‌‌ته‌‌ به‌‌ردیدی شاعیر و به‌‌جۆرێك له‌‌ جۆره‌‌كان وروژاندوویه‌‌تی، ئه‌وه‌‌ش له‌‌ سینۆگرافیایه‌كی چڕ و هه‌مه‌ڕه‌نگدا.
كورتبڕیی: هایكو خۆی ده‌‌قێكی كورته‌ ‌و له‌یه‌‌ك دێڕی 17 بڕگه‌‌یی پێكدێت واتا هیچ نه‌بێ به‌‌ئه‌‌ندازه‌‌ی 17 بڕگه‌‌ی ده‌‌نگیی بێ یان تۆزێ زیاتر، ئه‌‌گینا له‌‌ ته‌‌كنیكی شیبۆمی درئه‌‌چێ.
رسته‌ی ناته‌‌واو: واته‌ رسته‌‌ی ناته‌‌واو له‌خۆبگرێ به‌چه‌‌شنێك وا له‌‌خوێنه‌‌ر و وه‌‌رگر بكا به‌‌دوای ته‌‌واوكردنی واتاكاندا بگه‌ڕێ هه‌‌روه‌‌ك چۆن ژیان نهێنیه‌‌ شاراوه‌‌كانی خۆی ده‌‌رناخات، هه‌رچه‌نده‌‌ له‌‌زمانی كوردیدا رسته‌ی ناویمان نیه‌‌، چونكه‌ هه‌‌ر رسته‌یكیش كاره‌كه‌ی ‌ده‌‌رنه‌كه‌وێ، ئه‌‌وا بێگومان كارێكی بێهزی تێدایه‌، به‌ڵام دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ به‌‌كارهێنانی فرمان وكار ده‌‌قی هایكو جوانتر ده‌كا، به‌‌تایبه‌ت كاری رابردوو، كه‌‌ خه‌سڵه‌تی هه‌نووكه‌ی له‌‌ده‌‌ست ئه‌دا، چونكه‌ هایكو له‌‌دایكبووی ئه‌‌و ساته‌یه‌، هایكونووس دیمه‌‌نه‌‌كه‌ی به‌‌رچاوده‌‌كه‌‌وێ‌ و وێنای ده‌‌كات، به‌پێچه‌‌وانه‌‌شه‌‌وه‌ ئه‌گه‌ر كاری رابردووی له‌خۆگرت ئه‌‌وا ده‌بێته‌ گێڕانه‌‌وه‌‌ی مێژوو و وه‌سفی دیمه‌نه‌‌كه‌‌ لاوازه‌.
به‌‌كارهێنانی هه‌‌سته‌‌كان: هه‌‌ر پێنج هه‌سته‌كه‌‌ی مرۆڤ له‌‌ هایكودا ده‌‌بنه‌ ده‌رك پێكه‌ری ماددی له‌ واقیعێكی فیزیكیدا نه‌‌ك وه‌ك ده‌رهێنراوێكی ئه‌قڵیی. زۆرجار له‌‌ده‌‌قی هایكودا دوو تا سێ هه‌‌ست به‌‌كاردێت بۆ توندوتۆڵكردنی گوزارشته‌‌كه‌، جاریواش هه‌‌یه‌ هه‌ر پێنج هه‌‌سته‌كه‌ له‌‌ یه‌‌ك ده‌‌قدا به‌‌كارده‌هێنرێن، له‌‌وانه‌‌یه‌‌ هایكو‌كه‌‌ له‌بۆنی گوڵێكه‌‌وه‌ دیمه‌‌نه‌‌كه‌ بگوازێته‌وه‌‌ به‌‌ به‌‌ركه‌‌وتنی مێشهه‌نگێك له‌وێشه‌‌وه‌‌ به‌ تامی هه‌‌نگوین یان بیستنی گیزه‌ی مێروویه‌‌ك …وهتد
ته‌‌نز: هه‌‌ندێ جار سه‌ختی ژیان وا له‌مرۆڤه‌‌كان ده‌كات به‌‌ته‌نزه‌‌وه‌ بڕواننه‌‌ ژینگه‌ ‌و و رووداوه‌كانی ده‌‌وروبه‌‌ریان، چونكه‌‌ ئه‌‌ده‌‌ب به‌گشتیی وشیعر به‌‌تایبه‌تی رێگه‌یه‌كه‌‌‌ بۆ پاككردنه‌‌وه‌‌ی وه‌رگر له‌‌ هه‌ندێ جه‌نجاڵیی و شته‌‌ بێزاركه‌‌ره‌‌كانی ژیان.
هایكوی كلاسیكی به‌‌شێوه‌‌یه‌‌كی گشتیی له‌‌ده‌وری وه‌‌رزه‌كان ده‌‌خولایه‌‌وه‌ و به‌‌میتافۆرێكی قووڵ وێنای ژیانی رۆژانه‌ی مرۆڤه‌‌كانی ده‌كرد، به‌ڵام هایكوی نوێ له‌‌و چه‌قبه‌ستوییه‌‌ خۆی ده‌‌ربازده‌‌كات و به‌میتافۆر ومه‌جاز و لێچواندنی ئه‌فراندناوی نوێی دیمه‌‌نه‌كه‌‌ ده‌خاته‌‌ پێش چاوی خوێنه‌‌ر یان وه‌رگر، بۆ ئه‌وه‌‌ی له‌‌و ستایله‌ كۆنكریتیه‌‌ش‌ ده‌‌ربچن پشتیان به‌‌ ره‌هه‌ندی سوریالی یان سیمبۆلیی یان ئه‌‌بستراكتی به‌ست.

*لایه‌نی ئاینی وڵاتی دایك ژاپۆن چ ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی له‌سه‌ر هایكو هه‌بووه‌ و هه‌یه‌، ئایا ئه‌م جۆره‌ی شیعر ده‌كرێت بڵێین قاڵبی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌بووه‌ و ناكرێت لێی لابدرێت وه‌ك ده‌وترێت زۆر تر لایه‌نی سروشت له‌ هایكودا زاڵتره‌؟
-له‌ ژاپۆنی كۆندا ئاینی بودایی به‌ گشت مه‌زهه‌به‌كانیه‌وه‌ باوبووه‌، بۆ خوێندن وفێربوونی ئاكار و شیعر و ئه‌ده‌بیش قوتابییه‌كان چوونه‌ته‌ به‌رخوێندن له‌ قوتابخانه‌ ئاینییه‌كاندا شیعریش بابه‌تێكی سه‌ره‌كی بووه‌ له‌بابه‌ته‌كانی ئاینی بودایی به‌ تایبه‌ت مه‌زهه‌بی (زێن)، گه‌وره‌ مامۆستای هایكو و شاعیری به‌ناوبانگی ژاپۆن (باسهو) له‌سه‌ره‌تادا ده‌قه‌كانی به‌ته‌نزه‌وه‌ ده‌نووسی، به‌ڵام دواتر كه‌ قووڵ‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌ بودایی و زێن، (باسهو ) دیمه‌نێكی نوێی هێنایه‌ ناو شیعری ژاپۆنیه‌وه‌ ئه‌‌وه‌ش له‌رێگه‌ی ئه‌‌و قه‌‌سیدانه‌‌ی كه‌‌شێكی گونجاویان له‌‌ ساده‌یی وخۆڕسكیی جوان وهه‌‌ستی قووڵی پڕ له‌سۆزه‌‌وه‌‌ به‌‌رامبه‌‌ر هه‌‌ریه‌‌ك له‌‌ سروشت و مرۆڤایه‌‌تی، هه‌‌روه‌‌ها له‌ڕێگه‌ی ئاشكراكردنی په‌نهانه‌كانه‌وه‌ وهارمۆنیای باوه‌‌وه‌ بۆ ئه‌‌وه‌‌ی باسهو بتوانێ ئه‌‌و شێوازه‌ی خۆی بخوڵقێنێ كه‌‌ له‌رێگه‌یه‌وه‌ دیدوبۆچوونه‌‌كانی چڕده‌كاته‌‌وه‌‌ له‌‌سه‌‌ر موودی یوجین (قووڵایی رۆح)‌ ئه‌‌م شیوازه‌ ئه‌‌فراندناوییه‌‌ بۆ ئه‌‌وه‌‌ دروستبووه‌‌ ستاتیكای ناوه‌كیی هونه‌‌ر و سروشت به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌كی ره‌‌وانبێژانه‌‌ ده‌ربخات. هه‌‌روه‌‌ها هه‌‌وڵیداوه‌ بۆ ده‌‌رهاویشتنی هه‌‌سته‌‌ به‌‌هێزه‌‌كانی (كانجاكو- گۆشه‌گیریی ئارام) هه‌موو ئه‌مانه‌ی باسمكردن هه‌ڵقوڵاوی زێنن.
سه‌باره‌ت به‌مه‌رج و رێسا تایبه‌تییه‌كانی هایكو، ئه‌وا گۆڕانكارییه‌كی به‌رچاوی به‌سه‌ردا هاتووه‌، بۆ نموونه‌ له‌كۆندا به‌یه‌ك دێڕ ده‌نووسرا، ئێستا به‌سێ دێڕ، له‌ كۆندا بابه‌تی هایكو سروشت و وه‌رزه‌ وشه‌ بووه‌، ئێستا باس له‌ مرۆڤ وئه‌زموونه‌كانی ده‌كات وه‌ك خۆشه‌ویستیی و شه‌ڕ وئاشتی وئازار و هه‌تا گه‌شتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هایكیسته‌ گه‌نجه‌كانی ژاپۆن له‌سه‌ر ته‌لار وتاوه‌ر و باڵه‌خانه‌كان ده‌نووسن.

گه‌شه‌كردن وبڵاوبوونه‌وه‌ به‌ جیهانیبوون

*چۆن شیعری هایكو توانی سنوره‌كان ببڕێت و بگات به‌ میله‌تانی تر، به‌ چ رێگه‌یه‌ك ئه‌م هونه‌ره‌ تێكه‌ڵ به‌ ده‌وروبه‌ری خۆی بوو؟
-ئه‌گه‌ر مێژووی ژاپۆن به‌باشی بخوێنینه‌وه‌ ئه‌وا له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانیدا دیكتاتۆر وسته‌مكاری گه‌وره‌ هه‌بوون، میله‌تی ژاپۆنیان له‌ میلله‌تانی دیكه‌ دابڕیوه‌ و نه‌یانهێشتووه‌ روو له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری خۆیان بكه‌ن، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ تێكه‌ڵییه‌كی جۆریی هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی چیندا، كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر ژاپۆنی خستووه‌ته‌ ژێر ركێفی خۆیه‌وه‌، تاوه‌كو نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی رابردووش میلله‌تی ژاپۆنی دابڕاوبووه‌ له‌ میلله‌تانی دیكه‌، به‌ڵام له‌دوای دۆڕاندنی له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا به‌رامبه‌ر ئه‌مریكا و كرانه‌وه‌ی به‌ رووی گه‌لانی تردا، ئه‌ده‌بی ژاپۆنی ته‌شه‌نه‌ی كرد ئێستا له‌ ئه‌مریكا وئه‌وروپا نه‌ك هه‌ر هایكو بگره‌ زۆربه‌ی ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌ ژاپۆنیه‌كان له‌ زانكۆكان ده‌خوێنرێن وتوێژینه‌وه‌یان له‌سه‌ر ده‌كرێ وخوێنه‌ری خۆی هه‌یه‌، یه‌كێكی تر له‌و فاكته‌رانه‌ی وایكرد ئه‌ده‌بی ژاپۆنی به‌ جیهاندا بڵاوببێته‌وه‌، گه‌شه‌كردنی ژاپۆنه‌ له‌ رووی ته‌كنه‌لۆژیاوه‌، بزاوتی وه‌رگێڕان له‌ ترۆپكدایه‌ وسه‌رجه‌م ئه‌ده‌ب وفه‌رهه‌نگی ژاپۆن وه‌رگێڕدراوه‌ بۆ سه‌ر زمانه‌ جیهانییه‌كان له‌ڕێگه‌ی قونسوڵخانه‌ و وه‌زاره‌تی رۆشنبیریی ئه‌و وڵاته‌وه‌، من هاورێی عه‌ره‌بم هه‌یه‌ له‌ قونسوڵخانه‌ی مه‌غریبه‌ له‌ تۆكیۆی پایته‌ختی ژاپۆن دیوانی زۆرێك له‌ هایكیسته‌ ژاپۆنییه‌كانی وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی.

*ئایا ئه‌و هایكویه‌ی له‌ ژاپۆن چه‌كه‌ره‌ی كردووه‌، ئه‌و هایكویه‌ی ئێستا له‌ جیهاندا باوه‌ یه‌ك فۆرمن یاخود گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌ ؟
-له‌ ژاپۆندا قوتابخانه‌ی شیعریی زۆر هه‌یه‌، له‌ قوتابخانه‌ كۆن و كلاسییه‌كان قوتابخانه‌ی موكی هایكو، كه‌ به‌هیچ جۆرێك سازش له‌سه‌ر مه‌رجه‌كانی هایكوی ژاپۆنی ناكا و نایه‌وێ گۆڕانكاری له‌ هایكودا بكرێ، له‌به‌رامبه‌ریشدا قوتابخانه‌ی چینكو هایكوش هه‌یه‌، كه‌ هایكوی نوێی به‌دیهێناوه‌، له‌ هایكوی هاوچه‌رخیشدا هایكوی ئازاد دروست بووه‌، ئێمه‌ش وه‌ك دامه‌زرێنه‌ری یانه‌ی هایكوی كوردی باوه‌ڕمان به‌ هایكوی ئازاد هه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌ده‌ب وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی زیندوو وایه‌ به‌رده‌وام گۆڕانكاری به‌سه‌ردا دێت كه‌ ده‌بێته‌ هۆی گه‌شه‌سه‌ندنی و پۆشینی به‌رگی تازه‌.

*له‌ ئێستادا ئه‌و هایكویانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی زێدی دایكی ئه‌م شیعره‌ ده‌نووسرێت جیاوازن له‌ یه‌كدی ئێستا كام وڵات له‌ نووسینی ئه‌م هونه‌ره‌دا باڵا ده‌سته‌؟
-له‌ هه‌ر وڵاتێكدا كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی ئه‌ده‌بدۆست بێت و زایه‌قه‌ی شیعری هه‌بێ هایكو هه‌یه‌ وهایكونووس زۆره‌، به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ زۆر دره‌نگ ده‌ستمان پێكردو هێشتا ئه‌ده‌بی كوردی به‌ته‌واوه‌تی باوه‌شی بۆ هایكو وده‌سته‌ خوشكه‌كانی نه‌كردووه‌ته‌وه‌ یان زانكۆكانی كوردستان ده‌ستیان بۆ دیراسه‌كردنی ئه‌م فۆرمه‌ شیعرییه‌ نه‌بردووه‌.

*له‌ ده‌وربه‌ری خۆماندا ده‌نگوباسی ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ چیه‌، ئایا گرنگی پێدراوه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ ئه‌ده‌بیاتی فارسی و عه‌ره‌بیدا چونكه‌ زۆر تر ئه‌ده‌بیاتی كوردی به‌وان گاریگه‌ر تر و نزیك تره‌؟
-به‌ڵێ فارسه‌كان وعه‌ره‌به‌كان پێش خۆمان كه‌وتوون له‌ هاورده‌كردنی هایكودا و له‌ نووسین و بڵاوكردنه‌وه‌یدا، چونكه‌ ئه‌و دوو میلله‌ته‌ له‌ بواری وه‌رگێڕاندا كه‌ رێگه‌یه‌كه‌ بۆ گه‌شه‌ی ئه‌ده‌بی به‌راورد ده‌ستێكی باڵایان هه‌یه‌، راستی سیفه‌تێكی بۆ ماوه‌ییش هه‌یه‌ له‌كوردا كه‌ به‌ئاسانیی شتی تازه‌ وه‌رناگرێ به‌ڵام كه‌ وه‌ریشی گرت ئیتر ده‌ستی پێوه‌ ده‌گرێ، بۆیه‌ دڵنیام وه‌ك چۆن له‌ دوای دامه‌زراندنی یانه‌ی هایكوی كوردی ئه‌ده‌بدۆستان رۆژبه‌رۆژ به‌ هایكو ئاشنا ده‌بن دڵنیام كه‌ رۆژێك دێت هایكوی كوردی له‌ جیهانیشدا جێی خۆی بكاته‌وه‌.

هایكو و ئه‌ده‌بی كوردی

*سه‌ره‌تا ده‌كرێت بزانین هایكو چۆن هاتووه‌ته‌ نێو ئه‌ده‌بی كوردیه‌وه‌، ئایا به‌ شیعر ده‌ستی پی كردووه‌ یاخود نووسین له‌سه‌ر ئه‌م هونه‌ره‌، ده‌كرێت ره‌گێكی مێژووی له‌سه‌ر باس بكه‌ین له‌ لای كورد؟
-مامۆستا له‌تیف هه‌ڵمه‌ت ئه‌و منه‌ته‌ی به‌سه‌ر ئه‌ده‌بی كوردیه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ زاراوه‌ی هایكوی خزانده‌ ناو جوگرافیای وێژه‌ی كوردییه‌وه‌ ئه‌وه‌ش له‌ ڕێگه‌ی وه‌رگێڕانی بابه‌تێكی ئه‌ده‌بی نووسه‌ر (كازم سه‌عده‌دینی) له‌ژماره‌ دووی گۆڤاری (الثقافه‌ الاجنبیه‌)ی ساڵی 1982ز، دواتر له‌گۆڤاری (به‌یان)دا بڵاویكردووه‌ته‌وه‌، خۆشی ده‌قی هایكوی نووسیوه‌، هه‌روه‌ها جه‌بار سابیر له‌ ساڵی 2005دیوانێكی شاعیرانی ژاپۆنی له‌ فارسییه‌وه‌ وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی كوردی، بوشرا كه‌سنه‌زانی له‌ ساڵی2007 له‌ دووتوێی كتێبێكدا توێژینه‌وه‌ی به‌كالۆریۆسه‌كی له‌چابداوه‌ به‌ناونیشانی(پۆسته‌ره‌ شیعری كوردی و هایكوی ژاپۆنی) له‌م ساڵانه‌ی دواییدا شاعیری ناسراوی كورد قوبادی جه‌لیزاده‌ دیوانێكی به‌ناوی هایكووه‌ بڵاوكرده‌وه‌، له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا ژنه‌ شاعیر (شه‌ویار گولابی ئازه‌ر) له‌ ساڵی 2008 دیوانی هایكوكانی له‌ژێر ناونیشانی (با با نه‌تانخووسێنێ) بڵاوكرده‌وه‌، شاعیر و روناكبیر شه‌ماڵ‌ ئاكره‌یی له‌ساڵی 2010 دیوانی هایكوكانی له‌ژێر ناونیشانی (ژ سێتاڤكێن دوهی و ئه‌ڤرۆ) چاپ كردووه‌، نه‌هری گۆرانی له‌ رۆژئاوای كوردستان به‌ زمانی كوردی وبه‌ رێنووسی لاتینی ساڵانێكه‌ هایكو بڵاوده‌كاته‌وه‌، تاوه‌كو ئێستاش له‌ گه‌ڕاندام بۆ هه‌ر ئاماژه‌یه‌ك بۆ ئه‌م فۆرمه‌ شیعرییه‌، چونكه‌ حسێن له‌تیفی شاعیر پێی راگه‌یاندم كه‌ له‌سه‌ره‌تای دووهه‌زاره‌كاندا له‌ گۆڤاری گه‌لاوێژا له‌ ژێر ناونیشانی هایكودا بابه‌تێك بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام وێڕای ده‌ستخۆشیم بۆ ئه‌و به‌ڕێزانه‌ و هه‌وڵه‌كانیان ئه‌وا سه‌رنجی زۆریشم له‌سه‌ر كاره‌كانیان هه‌یه‌ وه‌ك كه‌سێكی پسپۆڕ و ئه‌كادیمی، به‌ڵام ره‌خنه‌كانم لێره‌دا جێگه‌ی نابێته‌وه‌ بۆیه‌ ده‌مه‌وێ له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كدا ورده‌كاری ئه‌و هه‌وڵانه‌ بخه‌مه‌ روو و هه‌ڵسه‌نگاندنیان بۆ بكه‌م.

*یه‌كه‌م شاعیری هایكونووسی كورد كێیه‌، تۆ وه‌ك به‌ ئاگایه‌ك له‌م رووه‌وه‌ ده‌قه‌كانی چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنی، تا چه‌ند توانیویه‌تی قه‌ڵه‌م باز بدات؟
-له‌ ئێستادا قوبادی جه‌لیزاده‌ جوانترین ده‌قی هایكوی مۆدێرن ده‌نووسێ ولای عه‌ره‌به‌كانیش ده‌یانجار خه‌ڵاتكراوه‌ و وه‌ك هایكونووسێكی گه‌وره‌ ته‌ماشا ده‌كرێ، خۆم زیاتر له‌ 100 ده‌قی هایكوم بۆی وه‌رگێڕاوه‌ و بڵاوكردووه‌ته‌وه‌، هاوڕێكانی پێی ئێژن ئیمپراتۆری هایكو، له‌ دهۆكیش مامۆستا شه‌ماڵ‌ ئاكره‌یی و له‌ هه‌ولێریش هایكونووسی به‌توانامان هه‌یه‌، له‌ئه‌ندامانی دیكه‌ی یانه‌ی هایكوش زۆر هایكونووسی دیارمان هه‌یه‌، زۆربه‌شیان ژنن، له‌به‌ر زۆریی ناوه‌كانیانم بۆ ناژمێردرێ، به‌ڵام له‌ گۆڤاری هایكیستی یانه‌كه‌ماندا ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌قی جوان بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌.

*وه‌ك زانراوه‌ هایكو له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا تازه‌یه‌ و ره‌نگه‌ له‌ خۆناساندن و بنیادناندا بێت، به‌ڵام ئێستا هه‌ندێك كه‌س به‌م هونه‌ره‌وه‌ خه‌ریكن، ده‌قه‌كانی ئه‌وان له‌ چ ئاستێكدایه‌ و ده‌كرێت بڵێن خاوه‌نی هایكوی كوردیین؟
-له‌چه‌ندین شوێندا وتوومه‌ كورد له‌هه‌ر هایكونووسێكی تری دنیا جوانتر ده‌نووسێ، ئێستا له‌ناو یانه‌كه‌دا هایكونووسی به‌توانامان هه‌یه‌ له‌ ژن وله‌ پیاو، هه‌ندێكیان له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاتن و هه‌ندێكیشیان دابه‌شبوون به‌سه‌ر پارچه‌كانی كوردستاندا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێمه‌ بابه‌تی فێركاری و ره‌خنه‌یی بڵاوده‌كه‌ینه‌وه‌، رۆژ به‌رۆژ له‌ بره‌ودان وده‌قی جوانتر ده‌نووسن، بوون به‌خاوه‌نی دیوانی تایبه‌ت به‌خۆیان و بێجگه‌ له‌هایكو فێرم كردوون به‌ فۆرمی دیكه‌ش بنووسن ئه‌وانیش(سینریو – تانكا – هایبوون)ن.

*له‌ ئێستادا له‌ كوردستان به‌ گشتی و گه‌رمیان و كه‌لار به‌ تایبه‌تی ئێوه‌ خاوه‌نی (یانه‌ی هایكوی كوردی)ین ده‌كرێت له‌م رووه‌ زۆرتر خوێنه‌ران ئاشنا بكه‌یت كه‌ چۆن به‌م كاره‌ ده‌ستانپێكرد و خاوه‌نی چین، ده‌تانه‌وێت یه‌كه‌مین ژماره‌ی گۆڤاری هایكوی كوردی بڵاو بكه‌نه‌وه‌؟
-من له‌ نه‌وه‌ده‌كاندا هایكوم ده‌نووسی، به‌ڵام زانیاریه‌كی ئه‌وتۆم له‌سه‌ر رێسا و مه‌رجه‌كانی نه‌بوو، له‌ رێگه‌ی ئه‌و رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ عه‌ره‌بیانه‌وه‌ هایكوم ناسی كه‌ ده‌گه‌شته‌ مه‌كته‌بی سیاسی یه‌كێتی له‌ سلێمانی، من وه‌رگێڕبووم، له‌ناو ئه‌و بڵاوكراوانه‌دا بۆ بابه‌تی سیاسی و فكری ده‌گه‌ڕام، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رۆژنامه‌ وگۆڤاره‌كاندا بڵاویان بكه‌مه‌وه‌، چه‌ند جارێك هایكوم به‌رچاوكه‌وت، ئیتر له‌و كاته‌وه‌ هۆگری بووم، له‌م ساڵانه‌ی دواییدا چه‌ند جارێك له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بابه‌تم له‌سه‌ری خوێنده‌وه‌، له‌ناو زانكۆدا باسم ده‌كرد، به‌ڵام كه‌س هیچی له‌باره‌وه‌ نه‌ده‌زانی، بۆیه‌ بیرم له‌وه‌كرده‌وه‌ له‌ ساڵی 2016 یانه‌یه‌ك یان گرووپێك دانێم بۆ ناساندنی هایكو، مه‌خابن هاوڕێكانم ساردیانكردمه‌وه‌، دواتر په‌یوه‌ندیم كرد به‌ یانه‌ی هایكوی عه‌ره‌بیه‌وه‌ و بووم بو ئه‌ندامی ئه‌و یانه‌یه‌ وده‌قه‌كانم له‌وێ بڵاوده‌كرده‌وه‌، دواتر ده‌قی قوباد وچه‌ند هایكونووسێكی تریشم وه‌رگێڕا و له‌ژێر ناونیشانی هایكوی كوردیدا له‌وێدا بڵاوم ده‌كردنه‌وه‌، تا له‌ ساڵی 2017 دا پێداگریم له‌وه‌ كرد كه‌ ده‌بێ ئۆرگانێكی ئه‌ده‌بی دابمه‌زرێنم بۆ كۆكردنه‌وه‌ی هایكونووسان وعاشقانی هایكو، هه‌ر له‌گه‌ڵ‌ دامه‌زراندنی یانه‌كه‌ماندا و دانانی په‌یجێك له‌ فه‌یسبووك، په‌یتا یه‌یتا شاعیرانی لاو په‌یوه‌ندیان ده‌كرد وده‌قی هایكویان بۆمان ده‌نارد و له‌ رۆژێكدا زیاتر له‌ 20 تا 30 ده‌قمان بڵاوده‌كرده‌وه‌ و دواتر پێشبركێی جوانترین ده‌ق و هایكوی ئاڵتوونیمان راگه‌یاند، له‌ به‌هاریشدا گۆڤارێكی ئه‌لیكترۆنیمان بڵاوكرده‌وه‌، له‌ ماوه‌ی چه‌ند مانگێكدا زۆرترین خوێنه‌ر و وه‌رگر بوونه‌ دۆستی هایكو، یه‌كه‌مین ژماره‌ی گۆڤاری هایكیست له‌ كۆتای ته‌موزی 2018 بڵاوده‌كه‌ینه‌وه‌.

*له‌گه‌ڵ له‌ دایكبوونی هایكو له‌ لای كورد ئایا ره‌خنه‌گرتنیش له‌ ده‌قه‌كان له‌ دایك بوون، وه‌ك ئاشكرایه‌ ده‌قه‌ و ره‌خنه‌ دوانه‌یه‌كی پێكه‌وه‌ن، ئاینده‌ی ئه‌م شیعره‌ له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا چۆن ده‌بینی؟
-سه‌باره‌ت به‌ ره‌خنه‌ وشیكاری ئه‌ده‌بی بۆ هایكو، نه‌خێر تاوه‌كو ئێستا له‌ خاڵی سه‌ره‌تایه‌، هه‌رچه‌نده‌ خۆم وچه‌ند ئه‌ندامێكی تری یانه‌كه‌ ناوبه‌ ناو شیكاری بۆ ده‌قه‌كان ده‌كه‌ین وله‌ په‌یجدا كۆمێنتی ئه‌ده‌بی ده‌نووسین، له‌م ساڵانه‌شدا له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین له‌ پڕۆژه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی ده‌رچووندا ده‌ست بۆ هایكو براوه‌ ونزیكه‌ی دوو ماسته‌رنامه‌ وتێزی دكتۆرا هه‌یه‌ له‌به‌شێكیدا باسی هایكوی كردووه‌ به‌ به‌راوردكردنی به‌ فۆرمه‌كانی دیكه‌، به‌ڵام هێشتا ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌ ئه‌كادیمیانه‌ ده‌ستی بۆ نه‌بردووه‌، ناوبه‌ ناو نووسین وتوێژینه‌وه‌ بڵاوده‌كه‌مه‌وه‌، به‌ڵام خۆ ئه‌م كاره‌ به‌یه‌ك كه‌س ناكرێ.
له‌ كۆتاییدا پێمباشه‌ له‌م چاوپێكه‌وتنه‌دا رایگه‌یه‌نم كه‌ وشه‌ی هایكۆ هه‌ڵه‌یه‌ و پێویسته‌ بوترێ هایكو چونكه‌ به‌ئینگلیزی (Haiku) ه‌ و دوای راوێژكردن له‌گه‌ڵ‌ پ.ی.د: زانیار فایه‌ق پسپۆر له‌ ئه‌ده‌بی ئینگلیزی بۆمان ده‌ركه‌وت پێویسته‌ به‌ (و)ی سووك بنووسرێ، چون دكتۆر گوێی له‌ ده‌نگه‌ ژاپۆنییه‌كه‌ گرتبوو بۆی ده‌ركه‌وتبوو كه‌ پیتی (و)ی كۆتایی زۆر كورت ده‌رده‌كه‌وێ.

پرۆفایل

*ملكۆ ئه‌حمه‌د، له‌ دایكبووی ساڵی 1974ی كه‌لاره‌ .
*ماسته‌ری له‌ ره‌خنه‌ی ئه‌دبی عه‌ره‌بیدا هه‌یه‌ و خوێندكاری دكتۆرایه‌، مامۆستای به‌شی عه‌ره‌بیه‌ له‌ زانكۆی گه‌رمیان .
*خاوه‌نی چه‌ندین كتێبی وه‌رگێڕدراو و دیوانی شیعری و توێژینه‌وه‌ی زانستی و ئه‌كادیمییه‌، له‌ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ شیعر ده‌نووسێ و له‌ گۆڤار و رۆژنامه‌كاندا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ به‌ تایبه‌ت گۆڤاره‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا.
*په‌یوه‌ندیدار به‌م شیعری هایكو، له‌ ماوه‌ی 7 مانگدا زیاتر له‌ 40 بابه‌تی ره‌خنه‌یی و وتاری ئه‌ده‌بی نووسیوه‌ و دوو دیوانی هایكوی به‌ عه‌ره‌بی وكوردی بڵاوبووه‌ته‌وه‌.
*خۆی به‌ رابه‌ری هایكوی كوردی مۆدێرن ده‌زانێت، خۆی به‌ یه‌كه‌مین كورد ده‌زانێت كه‌ تانكا و هایبوونی هێناوه‌ته‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی كوردییه‌وه‌ و له‌و فۆرمانه‌ی نووسیوه‌.
*وه‌ك مامۆستایه‌ك هایكو فێری شاعیره‌ لاوه‌كان ده‌كات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بۆ/ فەتانەی خادم فارس

پێشەوا کاکەیی بەشی پێنجەم وەک هەمیشە سڵاو… لێ ئەم جارەیان، ...