سەرەکی » کەلتوور » کێشەکانی رۆژنامه‌گه‌ری كوردی

کێشەکانی رۆژنامه‌گه‌ری كوردی

• ئەم باسەی لێرەدا دەیخوێننەوە كتێبیكی دكتۆر عیزه‌دین مسته‌فا ره‌سوڵ-ە به‌ناوی: (حول الصحافة‌ الكردیة‌) کە به‌زمانی عه‌ره‌بی،لە ساڵی 1973 چاپکراوە. رۆژنامه‌ی‌ كوردستانی نوێ وه‌ریده‌گێرێته‌ سه‌ر كوردی‌و به‌ زنجیره‌ بڵاوی ده‌كاته‌وه‌.

وه‌رگێڕانی: گۆران فه‌تحی

بەشی دووەم

له‌لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ پێشوودا له‌سه‌ر رۆژنامه‌گه‌ری كوردی‌و مێژووه‌كه‌ی‌ گه‌یشتین به‌دوو ئه‌نجام: كه‌ یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و قورسی‌و له‌مپه‌ڕانه‌ی‌ هاتوونه‌ته‌ سه‌ر رێگه‌كه‌ی‌ به‌رده‌وام بووه‌ له‌ ده‌رچوواندن‌و چوونه‌ به‌رده‌ست خوێنه‌رانی، دووه‌میش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شۆڕشی 14ی‌ ته‌موز ده‌رفه‌تیكی نوێ بوو نه‌ك ته‌نها بۆ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی به‌ڵكو بۆ رۆشنبیری‌و زمانی نه‌ته‌وه‌یی كورد، له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌شدا هه‌وڵ ده‌ده‌ین به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌رفراوان باس له‌م دوو ئه‌نجامه‌و ئه‌و كاریگه‌ری قورسایی‌و له‌مپه‌ڕانه‌ بكه‌ین كه‌ به‌ربه‌ست بوون له‌به‌رده‌م رۆژنامه‌گه‌ری كوردیدا، كه‌هه‌ندێكیان تا ئێستاش وه‌كو به‌نداوێك وان له‌به‌رامبه‌ر گه‌شه‌‌و نه‌ش‌و نماوكردن‌و پێشكه‌وتنی ئه‌م رۆژنامه‌گه‌رییه‌دا.
ئێمه‌ روونمان كردۆته‌وه‌ كه‌ باروۆدخی تایبه‌ت به‌كوردستان‌و داگیركردنی‌ زۆربه‌ی‌ به‌شه‌كانی، وه‌كو ئه‌نجام له‌مپه‌ڕبوونه‌ له‌به‌رده‌م گه‌شه‌كردنی رۆشنبیری‌و رۆژنامه‌گه‌ری كوردی، له‌و رۆانگه‌یه‌شه‌وه‌و تایبه‌ت به‌ رۆژنامه‌گه‌ری له‌مێژوودا، بۆمان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و رۆژنامانه‌ی‌ قسه‌مان له‌باره‌یانه‌وه‌ كردووه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ كوردستان‌و له‌ئه‌وروپاش به‌تایبه‌تی‌ چاپ كراون، ئه‌مه‌و هه‌ندێك رۆژنامه‌ له‌كوردستانی ئێران «رۆژهه‌ڵاتی كوردستان»یش ده‌ركه‌وتوون، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌سه‌رده‌می كۆماری كوردستانی دیموكراتی بووه‌ له‌مهاباد ساڵی 1946، هیچ رۆژنامه‌یه‌كی تریش ده‌رنه‌كه‌وتووه‌ له‌و به‌شه‌ی‌ كوردستان، ته‌نها له‌و سه‌رده‌مه‌دا نه‌بێت، ئه‌مه‌و چه‌ند رۆژنامه‌یه‌كی نهێنیش بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ به‌ڵام له‌سه‌رده‌می ترو ئیرهابی فیكریدا، كاتی هه‌وڵی گه‌ڕأنیش ده‌ده‌ین بۆ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی له‌و سه‌رده‌مدا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هیچ رۆژنامه‌یه‌كی كوردی رێگه‌ی‌ چاپكردنی نه‌دراوه‌… سه‌باره‌ت به‌ كورستانی سوریاش، ئه‌وا روون ده‌بێـته‌وه‌ كه‌ هیچ رۆژنامه‌یه‌كی كوردی بۆ ماوه‌یه‌كی‌ دورودرێژ له‌و ووڵاته‌ ده‌رنه‌چووه‌و ته‌نها دوو شوێنیش كه‌ رۆژنامه‌ی‌ كوردی تیا چاپ‌و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ به‌شێوه‌ی به‌رده‌وام عیراق‌و یه‌كێتی سۆفێت بووه‌ (روسیا ئێستا).
كاتێ باسی‌ مێژووی ده‌رچوون‌و راوه‌ستانی رۆژنامه‌ كوردییه‌كان له‌عیراق ده‌كه‌ین، بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی خیانه‌تكاری پێشوو له‌ووڵات، ته‌نها رێگه‌یان به‌ده‌رچوونی‌ رۆژنامه‌گه‌ری ئه‌ده‌بی كوردی داوه‌و رێگه‌یان به‌ ده‌رچواندنی رۆژنامه‌ی‌ سیاسی نه‌داوه‌، تا دوای به‌رپابوونی‌ شۆڕشی 14ی‌ ته‌موز كه‌ كوردو عه‌ره‌ب به‌هاوبه‌ش داده‌نێت له‌وڵاتداو رێز له‌مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان ده‌گرێت له‌ناو یه‌كێتی خاكی عیراقدا، هه‌روه‌ها بۆمان روون بۆوه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی خیانه‌تكاری پێشوو هه‌ڵده‌ستان به‌داخستنی‌ رۆژنامه‌ ئه‌ده‌بییه‌ كوردییه‌كان دوای ماوه‌یه‌كی‌ كه‌م له‌ ده‌رچوونیان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌كان گوزارشتیان گوزارشت له‌ قسه‌ی‌ ناو دڵی گه‌لی كورد ده‌كرد، له‌رووی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی‌و نیشتمانییه‌وه‌، له‌سنووری ئه‌و تواناو ده‌رفه‌ته‌ی‌ هه‌یان بووه‌.
ئه‌وه‌شمان بۆ روون بۆوته‌وه‌ كه‌ به‌شێكی زۆر، له‌رۆژنامه‌‌و گۆڤاره‌ كوردییه‌كان، هه‌ر له‌سیاسی تا ئه‌ده‌بی، له‌سه‌رده‌می حوكمی ئێستادا (واتا سه‌رده‌می چاپكردنی كتێبه‌كه‌ له‌ حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا) مۆڵه‌تی پێدراوه‌و به‌شێكیان به‌فیعلی به‌فیعلی ده‌رچوون، به‌شێكی تریان چاوه‌ڕوانی ده‌رچوون‌و بڵاوكردنه‌وه‌ن دوای نه‌هێشتنی‌ ئه‌و له‌مپه‌ڕانه‌ی‌ له‌رێگه‌یاندایه‌.
ئێمه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ پێشووماندا له‌مپه‌ڕه‌كانمان كورت كردۆته‌وه‌، له‌ كێشه‌ی چاپكردن‌و نه‌بوون‌وكه‌می بازاڕو كێشه‌ی‌ دیالیكتیكه‌ جیاوازه‌كانی زمانی كوردی‌و به‌ربڵاوی نه‌خوێنه‌واری له‌كوردستانی عیراق، لێره‌شدا ده‌مه‌وێت به‌ ووردی باس له‌و له‌مپه‌ڕانه‌ بكه‌م، له‌گه‌ڵ باسكردنی هه‌ندێك له‌مپه‌ڕی لاوكی ترداو نیشاندانی چاره‌سه‌ر بۆیان، هه‌رچه‌ند دڵنیام ده‌سه‌ڵاتدارانی كۆماری ده‌توانن رۆڵێكی گه‌وره‌ ببینن له‌ لابردن‌و نه‌هێشتنی ئه‌و له‌مپه‌ڕانه‌‌و بینینی رۆڵێ گه‌وره‌تریش له‌ گه‌شه‌پێدانی رۆژنامه‌گه‌ری‌و رۆشنبیری‌و كه‌لتوری نه‌ته‌وه‌یی كورد.
كێشه‌ی‌ چاپه‌مه‌نی: كێشه‌ی‌ سه‌ره‌كییه‌ له‌ ئێستادا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ زۆربه‌ی‌ چاپخانه‌كانی ناو عیراق چاپخانه‌ی‌ عه‌ره‌بین، زۆر روونیشه‌ كه‌ جیاوازی هه‌یه‌ له‌نێوان نووسینی عه‌ره‌بی‌و كوردی به‌ ئه‌لف‌و بێی عه‌ره‌بی، چونكه‌ پیت گه‌لێكی كوردی هه‌ن كه‌ له‌عه‌ره‌بیدا بوونیان نییه‌و ته‌نها له‌و چاپخانانه‌ هه‌ن كه‌ پیتی زمانی فارسییان هه‌یه‌ یان ئه‌و چاپخانانه‌ی‌ پیتی كوردییان به‌تایبه‌تی‌ بۆ دروستكراوه‌، ئه‌مه‌ چ جای ئه‌وه‌ی‌ له‌عه‌ره‌بیدا پیت به‌كار ده‌هێنرێت له‌جیاتی هه‌ندێك سه‌رووێر له‌زمانی كوردیدا، بۆیه‌ چاپخانه‌كان پێویستیان به‌به‌شێك له‌و پیتانه‌ هه‌یه‌ كه‌له‌زمانی كوردیدا به‌كارده‌هێنرێن، ئه‌مه‌ چ جای ئه‌وه‌ی‌ ئیشاره‌تی‌ تایبه‌ت هه‌یه‌ كه‌ ده‌خرێنه‌ سه‌ر پیته‌كان‌و ده‌نگی جیاواز دروست ده‌كه‌ن، ئه‌م ئیمكانات‌و توانایه‌ش ته‌نها له‌به‌شێكی كه‌م له‌چاپخانه‌كانی عیراقدا بوونیان هه‌یه‌، كه‌ تا ئێستا ته‌نها توانای چاپكردنی‌ گۆڤاری مانگانه‌ یان نیو مانگانه‌یان یان چاپكردنی ژماره‌یه‌كی‌ كه‌م له‌كتێبیان هه‌یه‌، تائێستاش چاپخانه‌یه‌ك له‌عیراق بوونی نییه‌ كه‌ توانای چاپكردنی‌ رۆژنامه‌یه‌كی‌ رۆژانه‌ی‌ كوردی هه‌بێت (سه‌ره‌تای حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو)، كێشه‌یه‌كی تری چاپ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌هیچ شارێكی كوردیدا چاپخانه‌ی‌ گه‌وره‌ بوونی نییه‌ ئه‌مه‌ چ جای نه‌زانینی زمانی كوردی له‌لایه‌ن كرێكارانی چاپخانه‌كانی به‌غداوه‌، ئه‌مه‌و كرێكاری عه‌ره‌ب پێویستی به‌كاتی زیاتریش هه‌یه‌ كاتێك شتێكی كوردی رێك ده‌خات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چاپكراوه‌ كوردییه‌كان پڕ ده‌بن له‌هه‌ڵه‌ی چاپ هه‌رچه‌ند هه‌ڵه‌بڕی‌ بۆ بكرێت.
له‌و بروایه‌دام عیراق به‌بێ رۆژنامه‌ی سیاسی كوردی رۆژانه‌ ده‌مێنێـته‌وه‌ (چه‌نده‌ مۆله‌تیشی بۆ كرابێت)، ئه‌گه‌ر كه‌سانی به‌په‌رۆش بۆ رۆشنبیری كوردی، ده‌ستپێشخه‌ری نه‌كه‌ن بۆ هاورده‌ كردنی چاپخانه‌ی‌ نوێی تایبه‌ت كه‌ توانای ته‌واوی هه‌بێت بۆ چاپكردنی رۆژنامه‌و بڵاوكراوه‌ كوردییه‌كان‌و مه‌شقپێكردنی‌ كرێكاری كورد له‌سه‌ر ئه‌و چاپخانه‌ نوێیانه‌، له‌و بڕوایه‌شدا نیم هیچ لایه‌نێك بتوانێت ئه‌م كاره‌ بكات ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران رۆڵێكی كاریگه‌ر له‌و پرۆژه‌یه‌دا نه‌بینن، سه‌باره‌ت به‌كێشه‌ی‌ خراپی بازاڕی چاپه‌مه‌نی كوردیش ئه‌وا ئه‌وه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ دابه‌شكردنی‌ كوردستان‌و جیاوازی دیالیكتیكه‌ كوردییه‌كان، دوای ئه‌وه‌ش به‌شێكی زۆری گه‌لی كورد نه‌خوێنده‌واره‌، ئه‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین هه‌ر رۆژنامه‌ یان بڵاوكراوه‌یه‌ك له‌ئێران‌و توركیاو سوریا ده‌ربكرێـت به‌كوردی دواتر قه‌ده‌غه‌ ده‌كرێت، به‌نموونه‌ له‌ ئێران حكومه‌تی‌ شاه‌ هانی چاپكردنی هه‌ندێك بڵاوكردنه‌وه‌و هه‌ندێك كتێبی كوردی ده‌دات كه‌ به‌فه‌رمانی خۆی‌و ته‌وجییهی سیاسی‌و ئه‌ده‌بی خۆی‌ ده‌ركرابێت، ته‌وجیهه‌ سیاسیه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كتێبه‌كان بیرۆكه‌ گه‌لێكیان تێیدا بێـت كه‌ خزمه‌ت به‌حكومه‌ت بكات له‌ئێران، هه‌روه‌ها زیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی داگیركاری ئه‌و ووته‌ نه‌گه‌یه‌نێـت، ئه‌مما ته‌وجییه‌ زمانه‌وانییه‌كه‌ ئه‌وا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌ كتێبه‌ كوردییه‌كان به‌جۆرێك نووسرابن كه‌ خزمه‌ت به‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ بكه‌ن كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران بانگشه‌ی‌ بۆ ده‌كه‌ن، به‌وه‌ی‌ گه‌لی كوردو عه‌جه‌م هه‌ردووكیان لقن له‌ گه‌لێك به‌ناوی گه‌لی ئێران‌و هه‌ردوو زمانی فارسی‌و كوردیش لقن له‌ زمانی ئێرانی یان زمانی كوردی له‌هجه‌یه‌كه‌ له‌له‌هجه‌كانی زمانی فارسی.
ئه‌و كتێبانەش كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران هانی چاپدانی ده‌ده‌ن، پڕ ده‌كرێن له‌ ووشه‌ی‌ فارسی بۆ ئه‌وه‌ی‌ بكرێن به‌به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بۆچوونه‌كه‌یان‌و هه‌روه‌ها بیسه‌لمێنن كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران ئازادی ته‌واویان هه‌یه‌ له‌حوكم كردنی هه‌موو كوردستان له‌كۆتاییدا.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ شتێكی حه‌تمییه‌ كه‌ رۆژنامه‌ی كوردی عیراق رێگه‌ی‌ پێ نه‌درێـت ره‌وانه‌ی‌ ئێران بكرێـت، به‌تایبه‌ت له‌سه‌رده‌می كۆماری له‌عیراقدا، له‌به‌ر جیاوازی ناوه‌ڕۆك‌و زمانه‌كه‌ی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و رۆژنامانه‌ی‌ ئێران ده‌یه‌وێت بڵاویان بكاته‌وه‌.
له‌توركیاش، ئه‌وه‌ ده‌زانرێت كه‌ واریسانی مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتۆرك تا ئێستا دان به‌بوونی‌ ملیۆنان هاوڵاتی كورد له‌و وڵاته‌دا نانێن‌و جه‌ختیش له‌وه‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ (كورد) توركه‌ به‌ڵام تۆركێكی شاخاوی دواكه‌وتوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ سروشتییه‌ ئه‌وان رێگه‌ به‌توركی شاخاوی نه‌ده‌ن له‌ژێر سایه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی نۆكه‌رانه‌ی خۆیاندا بۆ بێگانه‌ رۆژنامه‌ به‌زمانی خۆیان ده‌ركه‌ن.
سه‌باره‌ت به‌سوریا ئه‌وا بڕوا ناكه‌م پێویست به‌وه‌ بكات بارودۆخی هه‌زاران كورد له‌وێ باس بكه‌ین، چونكه‌ ته‌نها كتێبێكی ئه‌لفوبێی كوردی، خوێندكارێكی زانكۆی خسته‌ تاریكی زیندانه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی‌ چاره‌نووسی دواتر بزانرێـت…
بۆ یه‌كێتی سۆفێیت (روسیای ئێستا)، ئه‌وا رۆژنامه‌و بڵاوكراوه‌ی كوردی بوونیان به‌پیتی رووسی هه‌یه‌ ، له‌گه‌ڵ كه‌می كورد له‌وێ، به‌ڵام ئه‌م كه‌مییه‌و جیاوازی له‌هجه‌یه‌ی‌ كورده‌كانی سۆفێت، هانده‌ر نه‌بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی عیراق هه‌وڵی ناردنی رۆژنامه‌و گۆڤار بۆ روسیا بدات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ته‌نها بازار بۆ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی (كوردستانی عیراقه‌)، به‌ڵام ئه‌م رۆژنامه‌گه‌رییه‌ش لێره‌ رووبه‌رووی نه‌خوێنده‌واری بۆته‌وه‌ ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ رۆژنامه‌كان ته‌نها له‌شاره‌كاندا بڵاوبكرێنه‌وه‌و بفرۆشرێن‌و ده‌رفه‌ت نه‌بێت ببرێنه‌ لادێكان (1).
ئه‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی به‌رده‌م گه‌شه‌پێدانی رۆشنبیری‌و رۆژنامه‌گه‌ری كوردی بوون له‌پاڵ كێشه‌یه‌كی‌ تری لاوه‌كی، كه‌ ده‌مه‌وێـت روونی بكه‌مه‌وه‌، كه‌ ئه‌ویش كێشه‌ی‌ ریكلامه كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێـت، چونكه‌ وه‌ك ده‌زانرێـت ده‌سه‌ڵاتداران رێگه‌ به‌ رۆژنامه‌ كوردییه‌كان ده‌ده‌ن ته‌نها ریكلامی ناوخۆیی بڵاوبكه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش رێژه‌ی‌ زۆر كه‌مه‌، له‌كاتێكدا ئێمه‌ كاریگه‌ری ریكلامه‌ حكومییه‌كان ده‌زانین له‌سه‌ر دارایی رۆژنامه‌كان له‌م سه‌رده‌مه‌دا، به‌تایبه‌ت بۆ رۆژنامه‌گه‌لێك كه‌ بازاری بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاوا به‌رته‌سكی بێت.
*الاهالی ژماره‌ 106- یه‌كشه‌ممه‌ 5ی نیسانی 1959
(1) له‌بابه‌ته‌كه‌دا باسی كێشه‌ی‌ دیالیكتیكه‌ كوردییه‌كانم كردووه‌، بیرۆبۆچوونم له‌ئێستادا جیاوازه‌ له‌وه‌ی‌ له‌بابه‌ته‌كه‌دا باسم كردووه‌، بێگومان به‌دوادا گه‌ران‌و خوێندنه‌وه‌ی زانستی رۆڵی هه‌بووه‌ له‌ گۆڕانی بیروبۆچوونم، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بۆچوونه‌م سه‌باره‌ت به‌ ئه‌نجامی دابه‌شبوونی‌ له‌هجه‌كانی زمانی كوردی هه‌مان بۆچوونه‌، به‌وه‌ی‌ جیاوازی له‌هجه‌كان‌و بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ نه‌خوێنده‌واری ریگربوونه‌ له‌به‌رده‌م بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌گه‌ری كوردیدا، ده‌توانرێت ئه‌وه‌ش بووترێت كه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ خوێنده‌واری به‌زمانی ئه‌ده‌بی كوردی یه‌كگرتوو كه‌ ئێستا له‌عیراق به‌كار دێت، یارمه‌تیده‌ر ده‌بێـت بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی.
ئه‌م راستییانه‌ هانی دام، لێره‌دا ته‌نها باس له‌ ده‌ره‌نجامه‌كان بكه‌م‌و پێشه‌كییه‌ پڕ هه‌ڵه‌كه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌ باس نه‌كه‌م…ع.م

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

كتێبی «گەلاوێژ نیو سەدە زیاتر لە نێوان سیاسەت و ئەدەبدا» بە زمانی توركی

كتێبی «گەلاوێژ نیو سەدە زیاتر لە نێوان سیاسەت و ئەدەبدا» ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort