كوردستان.. یه‌كه‌م رۆژنامه‌ی‌ كوردی – knwe.org
سەرەکی » کەلتوور » كوردستان.. یه‌كه‌م رۆژنامه‌ی‌ كوردی

كوردستان.. یه‌كه‌م رۆژنامه‌ی‌ كوردی

• ئەم باسەی لێرەدا دەیخوێننەوە كتێبیكی دكتۆر عیزه‌دین مسته‌فا ره‌سوڵ-ە به‌ناوی: (حول الصحافة‌ الكردیة‌) کە به‌زمانی عه‌ره‌بی،لە ساڵی 1973 چاپکراوە. رۆژنامه‌ی‌ كوردستانی نوێ وه‌ریده‌گێرێته‌ سه‌ر كوردی‌و به‌ زنجیره‌ بڵاوی ده‌كاته‌وه‌.

وه‌رگێڕانی: گۆران فه‌تحی

به‌شی چواره‌م

*له‌میانه‌ی‌ هاندانی هه‌ردوو خاوه‌نی رۆژنامه‌ی‌ «كوردستان» بۆ میلله‌ت بۆ پێویستی خوێندن‌و خوێنده‌واری‌و كاركردن بۆ نیشتمان، به‌رده‌وام باسیان له‌مه‌ترسیه‌كی چاوه‌ڕوانكراو كردووه‌، كه‌ پێشتریش حاجی قادری كۆیی هۆشداری به‌كورد داوه‌ له‌باره‌یه‌وه‌، كه‌ ئه‌ویش مه‌ترسی ئیستعماری خۆرئاواییه‌ كه‌ هه‌وڵ ده‌دات دواكه‌وتوویی گه‌لی كوردو داڕمانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بقۆزێته‌وه‌و وه‌كو داگیركه‌ر‌و موسته‌عمیرێك بێت‌و هێزو داهێنانه‌ سه‌ربازییه‌كانی به‌كاربێنێت بۆ چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتی خۆی‌.
ئه‌گه‌ر هۆشدارییه‌كه‌ی‌ حاجی قادر هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌ ئیستعمارییه‌كانی ده‌گرته‌وه‌ كه‌ له‌ململانێدابوون له‌سه‌ر كوردستان، ئه‌وا هۆشدارییه‌كه‌ی‌ خاوه‌ندارانی «كوردستان» خۆی‌ له‌ ته‌نها له‌مه‌ترسی روسیای قه‌یسه‌ری ده‌بینیه‌وه‌ كه‌ ئه‌وان به‌ناوی «مه‌سقوف» ئاماژه‌یان بۆ كردووه‌ وه‌كو چۆن له‌ناو كورددا باوبووه‌، هه‌رچه‌ند رۆژنامه‌كه‌ به‌رده‌وام ئاماژه‌ی به‌ پیلانی ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان كردووه‌ له‌سه‌ر كوردستان، به‌لام ئاماژه‌دانی به‌ روسیای قه‌یسه‌ری به‌رده‌وام دووباره‌ بۆته‌وه‌ له‌ زۆربه‌ی‌ ژماره‌كاندا.
*په‌یوه‌ندییه‌كان كوردو ئه‌رمه‌ن پانتایه‌كی‌ گه‌وره‌ی له‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ عه‌بدولره‌حمان به‌گی به‌درخان گرتۆته‌وه‌و ژماره‌یه‌ك نابینیت ئاماژه‌ یان بڕگه‌ یان بابه‌تێكی تێدا ته‌رخان نه‌كرابێت بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌‌و به‌درخان شیكارییه‌كی‌ زانستیانه‌ی‌ جوانی له‌و باره‌یه‌وه‌ كردووه‌و هه‌ڵوێستیكی جوامێرانه‌شی له‌و رووه‌وه‌ هه‌بووه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش خۆی‌ له‌ سروشتی بر ایانه‌ی‌ نێوان گه‌لاندا بینێته‌وه‌، عه‌بدولره‌حمان به‌گ ئه‌رمه‌نی به‌برای كورد وه‌سفكردووه‌ كه‌ چه‌ندین شت كۆیان ده‌كاته‌وه‌، چه‌ندین جاریش هۆشداری داوه‌ته‌ كورد له‌ پیلانی عوسمانییه‌كان بۆ تێكدانی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ئه‌و دوو گه‌له‌و كردنیان به‌دوژمنی یه‌ك‌و دروستكردنی‌ كوشتار له‌نێوانیاندا، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ش به‌ڵكو ئیستغلال كردنی‌ كوردیش بۆ لێدانی ئه‌رمه‌ن، ئه‌م بانگه‌وازو داوایه‌ی‌ به‌درخان پێش كوشتاری تورك بۆ ئه‌رمه‌ن بووه‌ له‌ ساڵی 1905‌و به‌درخان ئاماژه‌ی بۆ هه‌ڵوێستی وڵاتانی خۆرئاواو ئیستعمارییش كردووه‌ به‌ ئیستغلالكردنی بزوتنه‌وه‌ی‌ ئه‌رمه‌نی دژ به‌ هیواو ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی كورد، به‌ڵام ئه‌وه‌شی به‌ پاساوێك بۆ كورد نه‌بینیوه‌ بۆ لێدانی ئه‌رمه‌ن، به‌ڵكو ئه‌وانی وه‌كو برای كورد بینیوه‌، زۆر روونیش باسی له‌وه‌ كردووه‌ ده‌كات كه‌ رێككه‌وتنی كوردو ئه‌رمه‌ن كارێكی باش ده‌بێت بۆ هه‌ردولایان بۆ رزگاربوون له‌ژێرده‌ستی عوسمانییه‌كان، به‌درخان ئه‌وه‌شی نه‌شاردۆته‌وه‌ كه‌ كه‌مینه‌یه‌كی‌ ئه‌رمه‌ن‌و كورد هه‌ن رۆڵیان بینیوه‌ له‌سه‌ركه‌وتنی پیلانی عوسمانیه‌كان‌و ئه‌وانیشی به‌ دوژمنی هه‌ردوو گه‌ل وه‌سفكردووه‌و هه‌ردوو میلله‌تیشی له‌وه‌ ئاگادارده‌كاته‌وه‌ كه‌ دوژمنی راسته‌قینه‌یان سوڵتان عه‌بدولحه‌مید خۆیه‌تی‌، عه‌بدولره‌حمان به‌درخان ئه‌وه‌شی روونكردۆته‌وه‌ خۆ به‌خه‌لیفه‌ زانینی سولتان‌و بانگشه‌ كردنی به‌وه‌ی‌ ئیسلام ده‌پارێزێت هیچی راست نیه‌و رایگه‌یاندووه‌ سوڵتان ویستویه‌تی‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ كورد بدات بۆ لێدانی ئه‌رمه‌ن‌و له‌هه‌مان كاتیشدا له‌گه‌ڵ روسیا رێككه‌وتووه‌ دژی گه‌لی كوردی موسوڵمان»بڕوانه‌ ژماره‌ 26»، به‌درخان هه‌روه‌ها بانگه‌وازی بۆ گه‌لی كورد كردووه‌ بۆ پاراستنی ئه‌رمه‌نه‌كان‌و پاراستنی ژیانی ماڵ‌و منداڵیان، له‌و رووه‌وه‌ش مێژووی مرۆڤانه‌ی‌ كوردی به‌نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌و باسی هه‌ڵوێستی شێخ عوبه‌یدوڵلای شه‌مدینانی سه‌ركرده‌ی‌ شۆڕشی كوردی كردووه‌ كه‌ زۆر جوامێرانه‌ به‌رامبه‌ر هه‌موو ئه‌و پیلانانه‌ وه‌ستابۆوه‌ كه‌ درابوو بۆ ئه‌وه‌ی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ كورد به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌رمه‌ن ئیستغلال بكرێت «بڕوانه‌ ژماره‌ 27»، هه‌روه‌ها وڵامی سوڵتانیشی دابۆوه‌ به‌وه‌ی ئه‌گه‌ر ئه‌وان ئه‌رمه‌ن به‌زۆرداری بكوژن، ئه‌وا سبه‌ی‌ یه‌كێكیش دێت كورد له‌ناوده‌بات به‌زوڵم‌و زۆرداری خۆی‌.
عه‌بدولره‌حمان به‌درخان به‌م تێڕوانینه‌ جوامێرانه‌ی‌ نیازه‌ پیسه‌كانی سوڵتان‌و مه‌به‌ستی راسته‌قینه‌ی‌ له‌ پێكهێنانی تیپه‌كانی حه‌میدی ئاشكراكردووه‌‌و زۆر به‌ووردیش باسی له‌پێگه‌ی‌ ستراتیژی كوردستان كردوه‌، باسی له‌هه‌موو ئه‌و جه‌نگانه‌ش كردوه‌ كه‌ له‌كوردستاندا روویانداوه‌ له‌نێوان خودی داگیركه‌راندا بێ ئه‌وه‌ی‌ گه‌لی كورد هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ به‌و شه‌ڕانه‌وه‌ هه‌بووبێت، هه‌روه‌ها راستی داڕمانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی باس كردووه‌‌و باسی له‌وه‌ش كردووه‌ كه‌ سوڵتان‌و داروده‌سته‌كه‌ی‌ له‌كاتێكدا توانای به‌رگری كردنیان له‌خاكی عوسمانی نه‌بووه‌ چوونه‌ تیپی حه‌میدیان دروست كردووه‌ كه‌ توانای به‌رگری كردنی نه‌بووه‌ به‌رامبه‌ر به‌وڵاتانی خۆرئاوای خاوه‌ن سوپای نوێ.
عه‌بدولره‌حمان به‌درخان هه‌روه‌ها راستی تیپه‌كانی حه‌میدیه‌شی ئاشكرا كردووه‌ كه‌ سوڵتان پێكی هێناون له‌سه‌ر راسپارده‌ی‌ زكی پاشا به‌مه‌به‌ستی‌ لێدانی یه‌كێتی نێوان گه‌لی ئه‌رمه‌ن‌و گه‌لی كوردو پێدانی پاساو به‌وڵاتانی دوژمن‌و نه‌یار بۆ لێدانی گه‌لی كورد، به‌درخان هه‌ر به‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌و راسپارده‌ی‌ زه‌كی پاشاو هه‌روه‌ها نیازی سوڵتانیش ئاشكرا كردووه‌ بۆ پێكهێنانی تیپی حه‌میدیه‌ له‌ عه‌ره‌به‌كانیش‌و له‌و رووه‌وه‌ داوای له‌هاوڵاتیانی عه‌ره‌ب كردووه‌ ئه‌وه‌ ره‌ت بكه‌نه‌وه‌و له‌گه‌ڵ كورد و ئه‌رمه‌ن‌و نه‌ته‌وه‌كانی تر یه‌ك بگرن دژ به‌ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی كه‌ كوردستان‌و ناوچه‌كانی تری هه‌زار ساڵ گه‌ڕاندووه‌ته‌ دواوه‌.
گرنگترین شت له‌شیكارییه‌كانی به‌درخان ئه‌وه‌یه‌ زۆر زیره‌كانه‌ توانیویه‌تی‌ له‌هێرشكردنه‌ سه‌ر سوڵتان‌و ئیدیعای بۆ خیلافه‌تی موسوڵمانان‌و خۆی‌ به‌دوور بگرێت له‌لێدانی هه‌ستی خه‌ڵكی ساده‌و جه‌ماوه‌ری موسوڵمان‌و ئه‌و له‌و رووه‌وه‌ چه‌ندین جار هێرشی كردۆته‌ سه‌ر سوڵتان دوای له‌ده‌ستدانی به‌شێكی خاكی موسوڵمانان‌و ئاماده‌نه‌بوونی بۆ به‌رگریكردن له‌و ناوچانه‌ به‌رامبه‌ر به‌هێرشی چاوه‌ڕوانكراوی وڵاتانی خۆرئاوا، له‌م لایه‌نه‌وه‌ هه‌ڵوێستیكی ئیسلامیانه‌ی‌ نیشان داوه‌ به‌رامبه‌ر به‌زۆر مه‌سه‌له‌ی‌ وه‌ك كریت‌و مه‌سه‌له‌كانی گه‌لانی به‌لقان، ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی‌ تا ئێستاش مشتومڕی له‌سه‌ره‌ له‌نێوان مێژوونووساندا، به‌ڵام ده‌توانین بڵێین هه‌ڵوێستی به‌درخان ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ش بووبێت به‌شیكاری ئێستا ئه‌وا هیچ جیاواز نییه‌ له‌هه‌ڵوێستی شاعیره‌ عه‌ره‌به‌ ئازادیخوازه‌كان به‌رامبه‌ر به‌ مه‌سه‌له‌ی‌ گه‌لانی بولگارو به‌لقان، ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ش ته‌نها هه‌لقوڵاوی هه‌ستی ئیسلامیی ئه‌و بووه‌.»1».
*وه‌كو دكتۆر كه‌مال فوئادیش ئاماژه‌ی‌ پێكردووه‌ له‌پێشه‌كییه‌كه‌یدا ئه‌وا عه‌بدولره‌حمان به‌درخان له‌ریزی ئازادیخوازانی خه‌باتگێڕی دژ به‌ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانیه‌كان بووه‌، له‌ژماره‌كانی كۆتایی كوردستانیشدا زۆر به‌تێروته‌سه‌لی باسی ئه‌و كۆنگره‌یه‌ی كردووه‌ كه‌ له‌پاریس ئه‌نجامدراوه‌ له‌سه‌ر داوای هه‌ردوو كوڕی مه‌حمود پاشا»سه‌باحه‌دین به‌گ‌و لوتفعه‌لی به‌گ»، عه‌بدولره‌حمان به‌گ كۆنگره‌كه‌ی‌ به‌هه‌نگاوێكی گرنگ وه‌سفكردووه‌ بۆ خه‌باتگێڕان»له‌ده‌ره‌وه‌و ناوه‌وه‌»دژ به‌ده‌سه‌ڵاتدارانی عوسمانی.
عه‌بدولره‌حمان به‌درخان»وه‌كو یه‌كێك له‌به‌شداربووانی كۆنگره‌كه‌» باسی له‌ ناكۆكیه‌ شكڵی‌و رێكخراوه‌ییه‌كان له‌ناو كۆنگره‌كه‌دا كردووه‌و هه‌ڵوێستیكی بابه‌تیانه‌و مه‌بده‌ئیانه‌ی وه‌رگرتووه‌ به‌رامبه‌ریان، هه‌رچه‌ند نازانرێت به‌درخان پشتی كام لایه‌نی له‌ناكۆكیه‌كاندا گرتووه‌، به‌ڵام جه‌ختی له‌وه‌كردۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌و ناكۆكیه‌كانه‌ ناتوانێت ئه‌ندامانی گۆنگره‌و جیابكاته‌وه‌ له‌خه‌باتی داهاتوویاندا، به‌درخان وه‌كو خه‌باتگێڕێكی جوامێر كه‌ كاریگه‌ری ناكۆكیه‌ شكڵیه‌كانی له‌سه‌ر نه‌بووه‌ پڕ به‌دڵ هیوای سه‌ركه‌وتنی بۆ هه‌ردوو لاو یه‌كگرتنی خواستوون، له‌سۆنگه‌ی‌ ئه‌و شێوه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ش وێنای بزوتنه‌وه‌ی‌ ئازادیخوازی كوردو ئاینده‌ی‌ كوردستان كێشاوه‌ له‌ژماره‌ بیست‌و نۆداو باسی له‌بناغه‌ی‌ یه‌كگرتن له‌كوردستان كردووه‌، له‌ ژماره‌ سی دا ئه‌وه‌ش وێنایه‌كه‌ شایه‌نی‌ گرنگی پێدانی مێژوونووسان‌و توێژه‌رانه‌ سه‌باره‌ت به‌پێشكه‌وتنی بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی كوردی.
*چه‌ندین ئاماژه‌ی تر هه‌ن له‌»رۆژنامه‌ی‌ كوردستان» كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ریان بوه‌ستین‌و به‌ ئه‌ركی خۆمی ده‌زانم تیشك بخه‌مه‌ سه‌ریان‌و سه‌رنجی ئه‌وانه‌ی‌ به‌لادا رابكێشم كه‌ گرنگی به‌و بواره‌ ده‌ده‌ن:
(1)بڕوانه‌: دكتۆر حسین به‌یاتی، انتكاسه‌ الشعر العراقی، بابه‌تێك له‌گۆڤاری «الجامعه‌»، البصره‌، 1968.
1-عه‌بدولره‌حمان به‌درخان زور به‌گه‌رمی به‌رگری له‌هه‌موو ئازادیخوازانی عوسمانی كردووه‌ له‌پێش هه‌مووشیانه‌وه‌ مدحه‌ت پاشاو ئه‌و زوڵمه‌شی ئاشكراكردوه‌ كه‌ منداڵه‌كانی مدحه‌ت پاشا رووبه‌رووی بوونه‌ته‌وه‌ دوای مردنی باوكیان، هه‌روه‌ها باسی له‌ خه‌ساره‌تی‌ گه‌وره‌ی‌ ئازادیخوازانی عوسمانی كردووه‌ به‌مردنی»ئیسحاق سه‌كوتی ئه‌فه‌ندی»»دیار به‌كری» له‌ مه‌نفاكه‌ی‌ له‌ ئیتالیاو باسی له‌ جوامێری ئه‌م پیاوه‌ ئازادیخوازه‌ دیاره‌ش كردووه‌، كه‌ رۆڵێكی گه‌وره‌ی‌ هه‌بوو له‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ئازادیخوازاندا»ژماره‌ 30- به‌زمانی توركی».
*له‌ژماره‌ «5»ی رۆژنامه‌كه‌و چه‌ند ژماره‌یه‌كی‌ دواتر زانیاری وورد هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ به‌درخان پاشاو خه‌باتی دژ به‌عوسمانیه‌كان، رۆژنامه‌كه‌ش ده‌توانرێت به‌یه‌كێك له‌گرنگترین سه‌رچاوه‌كان هه‌ژمار بكرێت سه‌باره‌ت به‌و خه‌باتگێرو سه‌ركرده‌ كورده‌، له‌م رووه‌وه‌ میقداد مدحه‌ت به‌گ له‌ژماره‌كانی سه‌ره‌تادا له‌باره‌ی‌ خۆی‌‌و بنه‌ماڵه‌كه‌ی‌ نووسیوه‌ سوودی له‌و باسانه‌ی‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ له‌ناو خێزانه‌كه‌ی و هه‌روه‌ها له‌بۆتان له‌كۆنه‌وه‌ له‌سه‌ریان هه‌بووه‌ بۆچوونێكی هاوشێوه‌ی‌ هه‌بووه‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌ بنه‌ماڵه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر خالیدی كوڕی وه‌لید، ئه‌وه‌ش ئێمه‌ له‌بابه‌تێكدا له‌رۆژنامه‌ی‌ ته‌ئاخی له‌ژێر ناوی «خاڵتیون یان خالدیون»ناراستیمان ده‌رخستووه‌ به‌پشت به‌ستن بۆ بۆچوونێكی خوالیخۆشبوو میر جه‌لاده‌ت به‌درخان.
ئه‌مه‌و ئێمه‌ له‌ناو رووپه‌ڕی رۆژنامه‌كه‌دا شوێن‌و پێگه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ به‌ده‌رخانمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت له‌كوردستان‌و چۆن ساڵانێك جێ ئاواتی گه‌لی كورد بوون بۆ سه‌ركردایه‌تی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ نیشتمانی، ئه‌و نامه‌ زۆرانه‌ش كه‌ بۆ رۆژنامه‌كه‌ نێردراون وه‌كو پێشتریش باسمان له‌باره‌یانه‌وه‌ كرد ناوی هه‌ردوو خاوه‌نی رۆژنامه‌كه‌ی تێدا به‌ «میری ئێمه‌»هاتووه‌، ئه‌مه‌ش ته‌نها ناوێكی ته‌قلیدی‌و نازناوێكی ویراسی نه‌بووه‌و گوزارشتی خاوه‌نی نامه‌كان چه‌ندین واتا له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ زۆر قوڵ‌و واتادارن، هه‌روه‌ها ده‌بینین له‌ چه‌ند نامه‌یه‌كدا باس له‌وه‌كراوه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ری كوردستان به‌ماچ پێشوازیان له‌رۆژنامه‌كه‌ كردووه‌و وه‌كو شتێكی پیرۆز، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌لایه‌ن «میریانه‌وه‌» بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ یان هاتووه‌ له‌ مه‌نفا دووره‌كه‌یه‌وه‌، هه‌روه‌ها وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ مزگێنی رزگاری سه‌یریان كردووه‌و له‌سه‌ر رووپه‌ڕی رۆژنامه‌كه‌ بۆن‌و به‌رامه‌یه‌كی شۆرشگێرانه‌‌و ده‌سپێكی نوێی خه‌بات به‌دی ده‌كه‌ین كه‌ زۆرداران وایان ده‌زانی كۆتایی هاتووه‌ به‌له‌ناوبردنی‌ شۆڕشه‌ كوردییه‌كان، به‌ڵام ساڵانی دواتر شكستی ئه‌و بڕوایه‌ی ده‌رخست، چونكه‌ هه‌ستانه‌وه‌ی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ كورد ئه‌مجاره‌ مۆركێكی نوێی هه‌بوو به‌تێكه‌ڵ كردنی‌ بیرو چه‌ك له‌گه‌ڵ یه‌كتردا، ئه‌گه‌ر به‌درخانیه‌كان رۆڵی پێشه‌نگیان هه‌بوو له‌ رێخۆشكردن بۆ ئه‌و تێكه‌ڵییه‌ ئه‌وا شۆڕشی ئارارات وێنایه‌كی‌ زیندوی بوو.
*هه‌ردوو خاوه‌نی رۆژنامه‌كه‌ به‌تایبه‌تی میقداد مدحه‌ت به‌گ له‌بانگه‌وازه‌كانیاندا رووی ده‌میان ده‌كرده‌ خاوه‌ن‌و موڵك‌و زه‌وی زار- ئاغاو به‌گه‌كان»‌و زانایانی كورد، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ده‌یانزانی ئه‌و توێژانه‌و توێژی پیاوانی ئاینی هێشتا رۆڵی سه‌ره‌كییان هه‌یه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ی‌ كوردیداو ده‌توانن خه‌ڵكی كۆبكه‌نه‌وه‌و رێكبخه‌ن بۆ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی، به‌ڵام رۆڵی خودی عه‌بدولره‌حمان به‌درخان له‌بزوتنه‌وه‌ی‌ ئازادیخوازانه‌دا له‌ ناو ئیمبراتۆریه‌تی‌ عوسمانی به‌گشتی ئه‌و جۆره‌ بانگه‌وازانه‌ی به‌تاڵ كرده‌وه‌، به‌و جۆره‌ش ده‌بینین له‌ژماره‌كانی كۆتاییدا رۆژنامه‌كه‌ رووی كردبووه‌ گه‌ل، ناشبێت بانگه‌وازه‌كانی میقداد میدحه‌تیشمان له‌بیر بچێت كه‌ هه‌مان مۆركی هه‌بوو، ئاماژه‌ی ئه‌وه‌شی تێدابوو كه‌ ده‌ره‌به‌گه‌ كورده‌كان نفوزو ده‌سه‌ڵاتیان له‌ هه‌ژاره‌كانه‌وه‌یه‌و بۆیه‌ ده‌بێت كار بۆ ئه‌وان بكه‌ن.
*له‌رۆژنامه‌كه‌دا چه‌ندین ئاماژه‌ی تر له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ ئه‌ده‌بی‌و رۆشنبیرییه‌كان هه‌یه‌‌و رۆژنامه‌كه‌ له‌ژماره‌ یه‌كیدا باس له‌ شاعیری كورد حاجی قادری كۆیی ده‌كات‌و باس له‌وه‌ ده‌كات چۆن قه‌سیده‌كانی له‌ئه‌ستانه‌وه‌ ناردووه‌ بۆ كوردستان به‌مه‌به‌ستی‌ هاندانی گه‌ل بۆ خه‌بات‌و رۆژنامه‌كه‌ رۆژی‌ وه‌فاتی حاجی قادریشی به‌ساڵی 1897 دیاری كردووه‌و دكتۆر كه‌مال فوئادیش ئاماژه‌ی‌ بۆ ئه‌و مێژووه‌ كردووه‌ له‌بابه‌تێكیدا پێش دوو ساڵ.
*له‌رۆژنامه‌كه‌دا بابه‌تێك بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ یوسف زیا خالیدی‌و كتێبه‌كه‌ی‌ به‌ ناوی (الهدیه‌ الحمیدیه‌)یه‌‌و ده‌ستخۆشی له‌و خزمه‌ته‌ گه‌وره‌یه‌ی زمانی كوردی كردووه‌، رۆژنامه‌كه‌ هه‌روه‌ها ئاماژه‌یه‌كی گرنگیشی تیدایه‌ سه‌باره‌ت به‌ رۆژهه‌ڵاتناسی ئه‌وروپی له‌ژماره‌ سیانزه‌داو ئاشكراكردنی بوونی‌ به‌شداری هاولاتی نه‌مساوی‌و ئینگلیز له‌رۆژنامه‌كه‌داو باسی له‌ په‌یوه‌ندی رۆژنامه‌كه‌و رۆژهه‌لاتناسی ئه‌ڵمانی ناسراو «مارتن هارتمان»و په‌یوه‌ندی ئه‌و به‌ئه‌ده‌بی رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ كردووه‌، ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌كی نوێ بێت بۆ په‌یوه‌ندی رۆژهه‌ڵاتناسان به‌ئه‌ده‌بی كوردی نووسراو»نا شه‌فه‌هی‌و فولكلۆری»‌و ئه‌مه‌ش ئیزافه‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ی له‌نێوان ئه‌لكسه‌ندر ژاپاو مه‌لا مه‌حمودی بایه‌زیدی هه‌بوو.
بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ چه‌ندین بڕگه‌ی‌ چیرۆكه‌ شیعرییه‌كه‌ی‌ ئه‌حمه‌دی خانیش»مه‌م‌و زین» له‌ رۆژنامه‌كه‌دا زیاتر له‌ ده‌لاله‌تێك هه‌ڵده‌گرێت، سه‌باره‌ت به‌و رۆژانه‌و هه‌روه‌ها ده‌لالاتی ره‌خنه‌یشمان ده‌ده‌نێ بۆ توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌ده‌بییه‌ نوێكان، چونكه‌ رۆژنامه‌كه‌ یه‌كه‌م ئاماژه‌ی راسته‌قینه‌ی‌ تێیدایه‌ سه‌باره‌ت به‌ساڵی نووسینی مه‌م‌و زین كه‌ 1105ی كۆچییه‌، ئه‌ویش به‌ پشت به‌ستن به‌ ناوه‌ڕۆكی چیرۆكه‌كه‌، له‌كاتێكدا سه‌رچاوه‌كانی‌ دواتر دووركه‌وتوونه‌ته‌وه‌ له‌و ئاماژه‌یه‌،، رۆژنامه‌كه‌ یه‌كه‌م ئاماژه‌ی زیره‌كانه‌ی‌ داوه‌ له‌سه‌ر قوڵی چیرۆكه‌ شیعرییه‌كه‌ به‌وه‌ی‌ باسی له‌ چیرۆكێكی عیشق كردوه‌ له‌رووی‌ زاهیرییه‌وه‌ له‌كاتێكدا چه‌ندین مه‌به‌ست‌و حیكمه‌تی‌ باتینی له‌خۆگرتووه‌، رۆژنامه‌كه‌ هه‌رچه‌ند داوای كردووه‌ چیرۆكه‌كه‌ به‌ووردیی بخوێنرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌و ئاماژه‌پێكردن‌و داوایه‌ تا ئه‌م ساڵانه‌ی‌ دواییش به‌قوڵی بیری لێنه‌كراوه‌ته‌وه‌، هیوادارین بتوانین به‌شێك له‌داوای رۆژنامه‌كه‌ جێ به‌جێ بكه‌ین. «1».
(1)نووسه‌ری ئه‌م چه‌ند رسته‌یه‌ توێژینه‌یه‌وه‌كی‌ قوڵی له‌سه‌ر لایه‌نه‌ فیكریی‌و فه‌لسه‌فیه‌كانی خانی ئه‌نجامداوه‌و له‌ماوه‌یه‌كی‌ نزیكدا چاپ ده‌كرێت.
ئه‌م رستانه‌ ئه‌وه‌مان نیشانده‌دەن كه‌ مه‌م‌و زین تا چاپكردن‌و بلاوكردنه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌ی‌ كوردستان چاپ نه‌كرابوو میقداد به‌درخانیش له‌و رووه‌وه‌ داوای له‌خوێنه‌ران كردووه‌ نوسخه‌یه‌كی‌ ته‌واوی كتێبه‌كه‌ی‌ بۆ بنێرن به‌مه‌به‌ستی چاپكردنی، رۆژنامه‌كه‌ ئاماژه‌یه‌كی‌ ته‌واویشی تێدایه‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌ چیرۆكه‌كه‌ له‌ناوچه‌ی‌ جه‌زیره‌ نووسراوه‌و میقداد به‌گ جه‌ختی له‌وه‌ كردۆته‌وه‌ ئه‌و چیرۆكه‌ی چه‌ندین جار بۆ هه‌ندێك زانای تورك‌و عه‌ره‌ب خوێندۆته‌وه‌و بۆیانی وه‌رگێڕاوه‌و روونی كردۆته‌وه‌ چۆن ئه‌وان له‌و بواره‌دا كتێبه‌كی له‌وه‌ باشتریان به‌رچاو نه‌كه‌وتووه‌.
ئه‌م گرنگیدانه‌ی‌ میقداد میدحه‌ت به‌گ‌و ئه‌و رستانه‌ به‌ڵگه‌ی‌ ته‌واو به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ رۆشنبیران‌و زانایانی كورد تا ئه‌و رۆژانه‌ چیرۆكێكی شیعری هاوشێوه‌ی‌ مه‌م‌و زین كه‌ هب ئه‌حمه‌دی خانی بێت به‌رچاو نه‌كه‌وتووه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر چیرۆكیكی تر هه‌بوایه‌ ئه‌وا به‌درخان به‌شانازییه‌وه‌ یان جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌كرده‌وه‌، ئه‌مه‌ش پاڵپشتییه‌ بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ گێرانه‌وه‌ی «له‌یلاو مه‌جنون‌و یوسف‌و زڵێخا» بۆ ئه‌حمه‌دی خانی.
لێرشه‌دا مادام ئێمه‌ له‌باره‌ی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بڕگه‌گانی مه‌م‌و زین له‌رۆژنامه‌كه‌دا ده‌دوێین ئه‌وا ده‌بێت ئاماژه‌ بۆ ئه‌و رستانه‌ بكه‌ین كه‌ میقداد به‌درخان بۆ پاساوی بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ده‌قه‌ ئه‌دبییه‌كان كردوویه‌تی له‌ ژماره‌ دووی رۆژنامه‌كه‌داو ووتویه‌تی، هه‌ندێك میرو ئاغای كورد نامه‌یان بۆ ناردووین‌و داوایان كردووه‌ له‌رۆژنامه‌كه‌دا باس له‌بارودۆخی ئێستا بكه‌ین‌و چه‌ند ده‌قێكی ئه‌ده‌بی كوردی له‌شیعرو مه‌لحه‌مه‌ی كوردی بڵاوبكه‌ینه‌وه‌، بۆیه‌ لێره‌ به‌دواوه‌ په‌نا به‌خوا باس له‌بارودۆخی ئێستای كوردستان ده‌كه‌ین‌و هه‌موو ژماره‌یه‌كیش چه‌ند كۆپله‌یه‌ك شیعرو چیرۆكی جوانی كوردی بڵاوه‌كه‌ینه‌وه‌.
هه‌رچه‌ند رۆژنامه‌كه‌ به‌ڵێنه‌كه‌ی‌ خۆی‌ به‌جێهێنا بۆ باسكردنی بارودۆخی هه‌نوكه‌یی كه‌ گه‌لی كوردی پێدا تێده‌په‌ڕی و بوو به‌رۆژنامه‌یه‌ك بۆ كاتی خۆی نه‌ك ته‌نها بۆ مێژوی میله‌ته‌كه‌ی‌ به‌ته‌نها وه‌كو باسمان كرد، ئه‌وا به‌ڵینه‌كه‌ی‌ به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی خۆی‌ ته‌نها له‌ چیرۆكی»مه‌م‌و زین»‌و چه‌ند كۆپله‌یه‌ك له‌شیعره‌كانی حاجی قادردا بینیوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌په‌راوێزی یه‌كێك له‌نوسخه‌كانی مه‌م‌و زیندا نوسیبووی، وه‌كو باسم كرد، رۆژنامه‌كه‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شكردووه‌ كه‌ خانی‌و حاجی شیعریان كردبووه‌ كه‌ره‌سته‌یه‌ك بۆ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی وه‌كو باسكرا، رۆژنامه‌كه‌ هه‌روه‌ها چه‌ند كۆپله‌یه‌كی‌ ته‌قریزی تێدایه‌ كه‌ «ابن الشیخ.ا.فه‌تاح» له‌دیمه‌شقه‌وه‌ ناردویه‌تی.
ئه‌م باسه‌ش به‌سووده‌ بۆ توێژه‌رانمان بۆ ئه‌وه‌ی‌ كاربكه‌ن له‌سه‌ر كلتورو مێژوومان‌و هه‌روه‌ها بۆ چه‌سپاندنی سه‌ره‌تاكانی ده‌ركه‌وتنی فیكری نه‌ته‌وه‌یی له‌شیعری كوردیداو ئه‌مه‌ش پاڵپشتی له‌و بۆچوونه‌ ده‌كات كه‌ به‌شێك له‌توێژه‌ران جه‌ختی لێده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ هه‌ندێك شیعرو ناوی خوازراوی شاعیران.
*له‌گه‌ڵ جه‌ختكردنه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌كه‌ له‌سه‌ر خوێندن‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ مه‌عریفه‌ت ئه‌وا جه‌ختیشی له‌سه‌ر پیشه‌سازی له‌وڵاتدا كردۆته‌وه‌و باسی له‌گرنگی پیشه‌سازی كردۆته‌وه‌ له‌ژیانی خه‌ڵكیداوهه‌روه‌ها بۆ پارێزگاری كردن له‌نیشتمان، له‌و رووه‌وه‌ش چه‌ندین ئاماژه‌ له‌ناو بابه‌ته‌ جۆراوجۆره‌كاندا هه‌یه‌، ئه‌مه‌و له‌كاتێكدا كه‌ رۆژنامه‌كه‌ هه‌واڵی جه‌نگ‌و شه‌ڕه‌كانی ئه‌و كاتی بلاوده‌كردووه‌ وه‌كو «شه‌ڕی به‌ڵقان‌و دوورگه‌ی‌ كریت‌و جه‌نگی میسرو سودان» ئه‌وا جه‌ختی له‌وه‌ش كردۆته‌وه‌ كه‌ باڵاده‌ستی پیشه‌سازی‌و باڵاده‌ستی بوونی كه‌ره‌سته‌ی‌ جه‌نگ كاریگه‌ری گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنی لایه‌نێك به‌سه‌ر لایه‌نێكی تردا، رۆژنامه‌كه‌ هه‌ندێكجار زیاده‌ڕۆییشی كردووه‌ له‌ به‌گه‌وره‌كردنی ئه‌و باڵاده‌ستییه‌و كردویه‌تی‌ به‌ده‌ستپێك بۆ هاندان‌و داوای له‌كورد كردووه‌ هه‌وڵی پیشه‌سازی‌و فێربوونی‌ پیشه‌سازی جه‌نگی نوێ بده‌ن، ئه‌و داوایه‌ش به‌ته‌واوی موتابیق بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌ شیعره‌كانی حاجی قادری كۆیی‌و بانگشه‌كانی هاتوه‌‌و هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌یه‌ له‌پاڵ ئه‌و شیعرانه‌ی‌ بانگشه‌ی‌ بۆ خوێندن‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ مه‌عریفه‌ کردوە له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ ره‌وتێكی فیكری له‌یه‌كچوو هه‌بووه‌ ئه‌وه‌مان نیشان ده‌دات فیكرو بانگشه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ کە له‌بواری توێژینه‌وه‌ی‌ ئه‌ده‌بیدا‌ هەبوە ده‌خرێته‌ ناو بزوتنه‌وه‌ی‌ رۆشنگه‌رییه‌وه یان کاریگەری تورک لەسەر ‌رۆشنبیرو پیشه‌نگانی بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاری كوردیدا.
ئه‌م باسەی کردمان بو سه‌ره‌تاكانی كاری رۆژنامه‌گه‌ری كوردی‌ خالیکی رووناكه‌‌ له‌ رێڕه‌وی فیكری‌‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی كوردی‌، حه‌زمكردووه‌ شاره‌زایانی لێ ئاگاداربكه‌مه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ سوودی لێ وه‌ربگرن‌و دواتر به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌رفراوانترو قوڵتر كار له‌سه‌ر یه‌ك به‌یه‌كی ئه‌و ئاماژانه‌ی‌ بكه‌ن له‌بواره‌ جیاجاكانی توێژینه‌وه‌دا سه‌باره‌ت به‌ خه‌باتی گه‌لی كوردو خه‌باتی ووشه‌ی‌ كوردی، به‌و هیوایه‌ی‌ دیالیكتی رۆژنامه‌كه‌و ده‌رچوونی به‌دوو زمان نه‌بێته‌ له‌مپه‌ڕێك له‌به‌رده‌م سوود وه‌رگرتنی پێویست لێیی.
سڵاوێكی گه‌رم بۆ هه‌ردوو به‌درخانی پێشه‌نگ»میقداد میدحه‌ت به‌گ‌و عه‌بدولره‌حمان به‌گ»، با لێره‌دا له‌رۆژی‌ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی، رێزیان لێ بنێین وه‌كو دوو رۆڵه‌ی‌ به‌ئه‌مه‌ك بۆ گه‌له‌كه‌یان‌و بۆ شۆڕشگێڕی‌ گه‌وره‌ به‌درخان پاشا.
زۆر سوپاس بۆ هاوڕێم دكتۆر كه‌مال فوئادیش كه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ژماره‌كانی رۆژنامه‌كه‌ له‌لای ئه‌وه‌وه‌ رێگه‌ی بۆ خۆشكردینه‌وه‌و ئه‌و چانسه‌ی‌ پێداین یادی ئه‌و دوو كه‌ڵه‌ پێاوه‌ بكه‌ینه‌وه‌.
ته‌ئاخی 14-20 مارت 1973

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

لیبڕالیزم و نیۆلیبڕالیزم

پڕۆژەی چەمکە فکری و فەلسەفییەکان لە بڵاوکراوەکانی دەزگای ئایدیا بۆ ...