لێكدانه‌وه‌ی‌ جووله‌كایه‌تی‌ بۆ مێژوو – knwe.org
سەرەکی » دۆسێ » لێكدانه‌وه‌ی‌ جووله‌كایه‌تی‌ بۆ مێژوو

لێكدانه‌وه‌ی‌ جووله‌كایه‌تی‌ بۆ مێژوو

2-2

توێژینه‌وه‌ی: هه‌رژین عبدولعه‌زیز عومه‌ر

مێژوو له‌نێوان خودا‌و مرۆڤ دا

باسی‌ یه‌كه‌م ـ خوداو مێژوو:
دروستبوونی‌ یه‌كه‌م مرۆڤ له‌سه‌ر ڕووی‌ زه‌وی‌ ئاده‌م‌و حه‌وا بووه‌، كه‌به‌پێی‌ هه‌ر سێ‌ ئایینه‌ ئاسمانییه‌كه‌ (جوو، مه‌سیح، ئیسلام) خودای‌ تاك‌و ته‌رایان ناسیوه‌، به‌ڵام به‌درێژایی‌ چه‌ندین سه‌ده‌ مرۆڤ دیارده‌ی‌ سروشتی‌‌و بت‌و ئاگریان په‌رستوه‌، له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێشچوونی‌ سه‌رده‌م ئایینه‌ سه‌ر زه‌مینییه‌كان ده‌ركه‌وتن، هه‌رچه‌نده‌ به‌درێژایی‌ مێژوو چه‌ندین پێغه‌مبه‌ر‌و په‌یامپه‌ر ده‌ركه‌وتن كه‌بانگه‌شه‌ی‌ یه‌كتایی‌ خودایان ده‌كرد، پاشان هه‌ر سێ‌ ئایینی‌ ئاسمانی‌ (جوو‌و مه‌سیح‌و ئیسلام) ده‌ركه‌وتن، كه‌ بانگه‌شه‌ی‌ یه‌كتاپه‌رستی‌‌و یه‌كتایی‌ خودایان ده‌كرد.
په‌رستن له‌میسری‌ كۆندا:
میسریه‌ كۆنه‌كان دیارده‌ی‌ سروشتییان په‌رستوه‌ وه‌ك (خۆر)، هه‌روه‌ها بیرۆكه‌ی‌ فره‌خودایی‌ باڵاده‌ستبووه‌ لایان، تا سه‌رده‌می‌ فیرعه‌ون (ئه‌خناتون) باوه‌ڕی‌ یه‌كتاپه‌رستی‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام بیرۆكه‌ی‌ ئه‌خناتون نه‌چووه‌ باری‌ یه‌كتاپه‌رستی‌ ته‌واوه‌تی‌ .
په‌رستن له‌عێراقی‌ كۆندا:
له‌عیراقی‌ كۆندا فره‌خودایی‌ بوونی‌ هه‌بووه‌، وه‌ك خودای‌ (ئانو) كه‌خوداوه‌ندی‌ ئاسمان بووه‌، خودای‌ (ئه‌نلیل) كه‌خوداوه‌ندی‌ گه‌رده‌لوول بووه‌، خودای‌ (ئه‌یا) كه‌خوداوه‌ندی‌ زه‌وی‌ بووه‌، باوه‌ڕیانوابووه‌ ئه‌م خواوه‌ندانه‌ گوێیان لێده‌گرێ‌‌و هه‌ستیان پێده‌كات .
په‌رستن له‌یۆنانی‌ كۆندا:
له‌یۆنانی‌ كۆنیشدا باوه‌ڕیان به‌فره‌خودایی‌ هه‌بووه‌، هه‌روه‌ها دیارده‌ی‌ سروشتییان په‌رستووه‌، چه‌ندین خواوه‌ندیان هه‌بوه‌ وه‌ك خواوه‌ندی‌ مێ‌‌و خواوه‌ندی‌ زیوس .
بۆچوونی‌ ئایینه‌ سه‌رزه‌مینییه‌كان ده‌رباره‌ی‌ خودا:
ئایینی‌ هندوسی: خودای‌ ئه‌مان ناوی‌ (براهما)یه‌، كه‌پێی‌ ده‌ڵێن خودای‌ خوداكان، هه‌موو خه‌سڵه‌تێكی‌ كاملبوون‌و پیرۆزیی‌ ده‌خه‌نه‌پاڵ.
ئایینی‌ بوزا: بوزاو په‌یڕه‌وانی‌ نكوڵییان له‌بوونی‌ خودا ده‌كرد، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی‌ چینێكی‌ لاهوتی‌ دروستنه‌بێت باڵاده‌ست بێت، هه‌ر چه‌نده‌ بوزا نه‌یوت من خودام، به‌ڵام په‌یڕه‌وانی‌ به‌خودایان داده‌ناو ده‌یانپه‌رست .
ئایینی‌ چینی‌: چینیه‌ كۆنه‌كان دیارده‌ی‌ سروشتیان په‌رستوه‌، باوه‌ڕیان به‌وه‌بوه‌ كه‌خودای‌ ئاسمان بونه‌وه‌رێكی‌ مه‌زنه‌، حه‌ز به‌چاكه‌ده‌كات‌و نه‌هی‌ له‌خراپه‌ده‌كات، ئه‌مه‌ ئه‌و بۆ چونه‌یه‌ (كۆنفۆشیۆس) باوه‌ڕی‌ پێیبووه‌، یه‌ك خواوه‌ند (تی‌.ان) .
ئایینی‌ زه‌ده‌شتی‌: ئه‌م ئایینه‌ بۆچوونی‌ جیاواز له‌سه‌ری‌ هه‌یه‌، ده‌رباره‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ یه‌كتاپه‌رست بێ‌ كه‌هه‌ندێك ده‌ڵێن دووانه‌په‌رستییه‌و هه‌ندێكی‌ تر ده‌ڵێن یه‌كتاپه‌رستییه‌، خواوه‌ندی‌ (ئاهورامه‌زدا) خواوه‌ندی‌ چاكه‌یه‌و (ئه‌هریمه‌ن) خواوه‌ندی‌ خراپه‌یه‌ .
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ئایینانه‌ به‌گشتی‌ تاكپه‌رست نه‌بوون، به‌ڵام ده‌توانین بڵێن مرۆڤ هه‌رله‌سه‌ره‌تای‌ دروستبوونیه‌وه‌ هه‌ستی‌ به‌هێزیكی‌ گه‌وره‌ كردووه‌ له‌پشتی‌ ئه‌م گه‌ردوونه‌وه‌، جا ئه‌مانه‌ ئه‌گه‌ر بت په‌رستیش بن‌و هاوبه‌ش بۆ خودا دروستبكه‌ن، به‌ڵام هه‌ستیان كردووه‌ مرۆڤ ناتوانێ‌ خۆی‌ ئه‌م گه‌ردوونه‌ دروستبكات، به‌ڵام به‌هۆی‌ تێنه‌گه‌یشتنی‌ مرۆڤ بوه‌ كه‌په‌نای‌ بۆ په‌رستنی‌ دیارده‌ی‌ سروشت‌و بت بردووه‌.
ناوی‌ (الله‌) ناوێكی‌ تاكه‌و كۆناكرێته‌وه‌ له‌زمانی‌ عه‌ره‌بیدا، مه‌به‌ست لێی‌ (به‌دیهینه‌ره‌)، خودا به‌به‌دیهێنه‌ر داده‌نرێ‌‌و سه‌رپه‌رشتی‌ كه‌ون ده‌كات، زانایانی‌ ئایینی‌ چه‌ندین خه‌سڵه‌ت بۆ خودا داده‌نێن، وه‌ك (ئاماده‌بوونی‌ له‌هه‌موو شوێنی‌، كاملی‌ خودا)، له‌ئایینه‌ ئاسمانیه‌كاندا به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ خودا كراوه‌:

ئایینی‌ جووله‌كه‌:
جووله‌كه‌ وشه‌ی‌ (ئیل) به‌كارده‌هێنن بۆ گوزارشت له‌خودا، له‌زاراوه‌ی‌ ئیسرائیل به‌واتای‌ (هه‌ڵبژارده‌ی‌ خودا)، وشه‌ی‌ یه‌هوه‌ به‌كارده‌هێنن بۆ خودا، له‌ته‌وراتدا چه‌ندین ناوی‌ تر بۆ گوزارشت له‌خودا هاتووه‌، وه‌ك (ئه‌دونای‌) به‌واتای‌ (ئه‌ی‌ خودا).
ئایینی‌ مه‌سیحی:
مه‌سیحیه‌ت باس له‌تاك‌و ته‌رایی‌ خودا ده‌كات، خودا به‌دیهێنه‌ری‌ ئاسمان‌و زه‌وی‌‌و هه‌موو بونه‌وه‌رێكه‌، مه‌سیحیه‌ت چه‌ندین خه‌سڵه‌ت ده‌ده‌ن به‌خودا، وه‌ك (خۆشه‌ویست، دانا، پیرۆز، دادپه‌روه‌ر، به‌به‌زه‌یی‌، میهره‌بان).
ئایینی‌ ئیسلام:
الله‌ له‌ئیسلامدا خودای‌ تاك‌و ته‌نهایه‌، (99) ناوی‌ هه‌یه‌، ناوه‌ڕۆكی‌ ئایینی‌ ئیسلام یه‌كتاپه‌رستییه‌، خودا تاك وته‌نهایه‌و كه‌سی‌ لی‌ نه‌بووه‌ له‌كه‌سیش نه‌بووه‌، به‌دیهێنه‌ری‌ ئاسمان‌و زه‌وی‌‌و هه‌موو بونه‌وه‌ره‌كانه‌.
له‌قورئاندا باس له‌وه‌ ده‌كات جگه‌ له‌خودا كه‌س مه‌په‌رستن [أن لا تعبدوا إلا الله إنی أخاف علیكم عذاب یوم ألیم] .
(ئیل) كه‌گوزارشت له‌خودا ده‌كات، له‌سه‌رده‌می‌ حه‌زره‌تی‌ ئیبراهیمدا ئه‌م گوزارشته‌یان به‌كاربردووه‌، (ئالوهیم) له‌كتێبی‌ ته‌وراتداو له‌(سفر په‌یدابوون)دا له‌ژماره‌ی‌ (42-74) ناوی‌ خودا به‌ ئالوهیم ده‌هێنێت، ڕۆژهه‌ڵاتناس (غوستاف لوبون) پێیوایه‌ ناوی‌ ئالوهیم به‌مانای‌ خوداوه‌ندی‌ باڵا دێت، (یه‌هوه‌) باوترین ناوه‌ به‌خودا وترابێت، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ناوه‌ به‌رله‌سه‌رده‌می‌ جووله‌كه‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام وشه‌ی‌ یه‌هوه‌یان بۆ خۆیان وه‌رگرتوه‌ .
(شوت ویل) ده‌ڵێت جووله‌كه‌ به‌ر له‌هاتنه‌خواره‌وه‌ی‌ ئایینه‌كه‌یان بیری‌ سه‌ره‌تاییان هه‌بووه‌ وه‌ك ترسان له‌شه‌یتان‌و په‌رستنی‌ به‌رد‌و مه‌ڕو دار .
هه‌روه‌ها ئه‌حمه‌د شه‌له‌بی‌ له‌زمانی‌ (ڕینیج ) ده‌ڵێت جووله‌كه‌ بتی‌ بچوكیان له‌ماڵی‌ خۆیاندا هه‌بووه‌و په‌رستویانه‌وه‌، له‌شوێنیكه‌وه‌ بۆ شوێنێكی‌ تر گواستویانه‌ته‌وه‌، له‌سه‌ر ئه‌م بیروباوه‌ڕه‌یان تا هاتنی‌ پێغه‌مبه‌ر موسا (د.خ) به‌رده‌وامبوون، به‌ڵام ئه‌حمه‌د شه‌له‌بی‌ ده‌ڵێت: جووله‌كه‌ به‌درێژایی‌ مێژوو له‌دوای‌ هاتنی‌ پێغه‌مبه‌ر موسا (د.خ) له‌بت په‌رستن به‌رده‌وامبوون، جێگیرنه‌بوون له‌سه‌ر یه‌كتاپه‌رستی‌، به‌ڵكو زۆرجار په‌نایان بۆ بت بردوته‌وه‌.
له‌زمانه‌جیاوازه‌كاندا ناوی‌ خودا به‌م شێوازانه‌ ده‌وترێ‌، كورد ده‌ڵێت خودا، عه‌ره‌ب ده‌ڵێت الله، به‌فارسی‌ ده‌ڵێن خداوند، هه‌مووی‌ مه‌به‌ست لێی‌ خودای‌ تاك‌و ته‌نهایه‌، جووله‌كه‌ به‌خودا ده‌ڵێن (یه‌هوه‌)، كه‌به‌زمانی‌ عیبری‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌نوسرێ‌ ( عیبری)، ئه‌و خودایه‌ی‌ جووله‌كه‌ ده‌یپه‌رست جیاوازبوو له‌خودای‌ تاك‌و ته‌نها، ئه‌مه‌ش به‌و خه‌سڵه‌تانه‌ی‌ جووله‌كه‌ باسیده‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌خودا، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ جووله‌كه‌ پێیوایه‌ خودا ته‌نها هی‌ گه‌لی‌ ئیسرائیله‌، هه‌روه‌ها جووله‌كه‌ ده‌ڵێن خودا ده‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌وه‌و په‌شیمان ده‌بێته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ته‌وراتدا باسیده‌كات (فندم الرب علی‌ الشر الژی قال انه یفعله بشعبه)، واته‌: خودا په‌شیمان بوه‌له‌و كاره‌ خراپه‌ی‌ به‌گه‌له‌كه‌ی‌ كردووه‌ ، باوه‌ڕبوونی‌ جووله‌كه‌ به‌خودا دوو ڕووی‌ جیاوازی‌ هه‌یه‌:
(أ) جووله‌كه‌ (یه‌هوه‌) به‌ته‌نها به‌هی‌ خۆیان ده‌زانن، ڕیگه‌ناده‌ن هیچ گه‌لێكی‌ تر به‌په‌رستنی‌ یاخود بچێته‌ناو ئایینه‌كه‌یان، له‌و ده‌ ئامۆژگاریه‌ی‌ بۆ پێغه‌مبه‌ر موسا (د.خ) هاته‌خواره‌وه‌، له‌یه‌كه‌م ئامۆژگاریدا ده‌ڵێ‌: (من خودام هیچ خودایه‌كی‌ ترت نابێت له‌به‌رچاوم)، مه‌به‌ست لێره‌دا خودا تاك‌و ته‌نها نه‌بێت، بۆیه‌ جووله‌كه‌ ئه‌و ته‌نها خودایه‌ی‌ نه‌ناسیوه‌ كه‌هه‌موو بونه‌وه‌ره‌كانی‌ دروستكردووه‌.
(ب)جووله‌كه‌ باوه‌ڕیانوابوو گه‌لانی‌ ناجووله‌كه‌ خودای‌ تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌، به‌ڵام جووله‌كه‌ باوه‌ڕی‌ ته‌واوی‌ به‌یه‌هوه‌ نه‌بووه‌ خودای‌ ئه‌وانی‌ په‌رستوه‌، جووله‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ باوه‌ڕی‌ به‌بوونی‌ خودای‌ تر هه‌بووه‌، به‌ڵام خۆشیان خوای‌ تریان په‌رستوه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌رده‌می‌ سلێماندا كه‌(هیكل) بونی‌ هه‌بوه‌، به‌ڵام خودای‌ تریان په‌رستوه‌و په‌یكه‌ریان بۆ دروستكردووه‌ .
باوه‌ڕبوونی‌ جووله‌كه‌ به‌خودا له‌سه‌ربنه‌مای‌ یه‌كتاپه‌رستی‌ بوو، پێغه‌مبه‌ر موسا بیری‌ یه‌كتاپه‌رستی‌ له‌مێشكی‌ گه‌لی‌ جووله‌كه‌دا چاند، هه‌رچه‌نده‌ له‌دوای‌ مردنی‌ پێغه‌مبه‌ر موسا (د.خ) باوه‌ڕی‌ جووله‌كه‌ به‌خودا لاواز ده‌بێت، به‌ڵام له‌سه‌رده‌می‌ (موسا بن میمون) بیرۆكه‌ی‌ فره‌خودایی‌ لابرد، هه‌روه‌ها الله‌ی‌ به‌ته‌نها خودا دانا بۆ گه‌لی‌ ئیسرائیل .


ئه‌و یه‌كتاپه‌رستییه‌ی‌ جووله‌كه‌ باوه‌ڕی‌ پێیه‌تی‌ له‌گه‌ڵ ئایینی‌ ئیسلام جیاوازه‌، له‌قورئانی‌ پیرۆزدا ده‌فه‌رمووێ‌ [هو الله الذی لا إله إلا هو عالم الغیب والشهاده‌ هو الرحمن الرحیم، هو الله الذی لا إله إلا هو الملك القدوس السلام المومن المهیمن العزیز الجبار المتكبر سبحان الله عما یشركون] . به‌ڵام له‌ته‌وراتدا ده‌فه‌رمووێ‌ (با مرۆڤ دروستبكه‌ین له‌سه‌ر وێنه‌ی‌ خۆمان) .
له‌قورئاندا باس له‌تاك‌و ته‌نهایی‌ خوا ده‌كات، به‌ڵام ته‌ورات ده‌ڵێت خودا مرۆڤی‌ له‌سه‌رشێوه‌ی‌ خۆی‌ دروستكردووه‌، جووله‌كه‌ ده‌ڵێن خودا مرۆڤی‌ ئازادكردووه‌ له‌په‌رستنی‌، واته‌ مرۆڤ ئازاده‌ دژایه‌تی‌ خودا بكات یاخود فه‌رمانی‌ جێبه‌جێبكات، به‌ڵام به‌دژایه‌تی‌ خودا سزا ده‌درێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ مرۆڤی‌ ئازاد كردووه‌، به‌ڵام له‌مرۆڤ دورنه‌كه‌وتۆته‌وه‌، به‌ڵكو به‌درێژایی‌ مێژوو له‌گه‌ڵ‌ مرۆڤ بووه‌ . خودا لای‌ جووله‌كه‌ گیانێكه‌ له‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌رجه‌سته‌كراودا نابینرێ‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا جووله‌كه‌ ده‌ڵێت خودا مرۆڤی‌ له‌سه‌ر شێوه‌ی‌ خۆی‌ دروستكردووه‌، واته‌ مرۆڤ وه‌ك په‌یكه‌ریك وایه‌ له‌سروشتدا، هه‌روه‌ها جووله‌كه‌ هه‌ندێ‌ خه‌سڵه‌تی‌ مرۆڤ ده‌ده‌نه‌ پاڵ خودا، وه‌ك دانایی‌‌و توانایی‌‌و هه‌ستی‌ خۆشه‌ویستی‌‌و توڕه‌یی‌ ، جووله‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ باوه‌ڕی‌ به‌وه‌ هه‌یه‌ خودا به‌رجه‌سته‌ نه‌كراوه‌، به‌ڵام مرۆڤ به‌خودا ده‌چوێنێ‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێمه‌ قورئان بخوێنینه‌وه‌ له‌سوره‌تی‌ ئیخلاسدا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ [قل هو الله أحد(1) الله الصمد(2) لم یلد و لم یولد(3) ولم یكن له كفوا أحد(4)]، واته‌خودا تاك‌و ته‌نهایه‌و له‌كه‌س نه‌بووه‌و كه‌سی‌ لێنابێت، لێره‌دا به‌م ئایه‌ته‌ ده‌توانین بۆچوونی‌ جووله‌كه‌ ده‌رباره‌ی‌ لێكچواندنی‌ مرۆڤ به‌خودا ڕه‌تبكه‌ینه‌وه‌.
عبرانیه‌كان ناوی‌ (یه‌هوه‌) یان لا پیرۆز بوو بۆیه‌ له‌گوفتاری‌ ئاساییدا زۆر به‌كاریان نه‌ده‌هێنا، له‌جیاتی‌ ئه‌و ناوه‌ (ئه‌دونای‌)یان به‌كارهێناوه‌، كه‌به‌مانای‌ گه‌وره‌م دێت، له‌كتێبی‌ سه‌رده‌می‌ كۆن، واته‌ ته‌ورات له‌سفری‌ لیڤیكان، باس له‌تاك‌و ته‌نهایی‌ خودا ده‌كات: [الرب الهنا رب واحد . فتحب الرب الهك من كل قلبك ومن كل نفسك ومن كل قوتك]، واته‌: خودا تاكه‌ خواوه‌ندمانه‌، ده‌بێت خودات به‌هه‌موو دڵت‌و گیان‌و هێزت خوشبوێت، هه‌موو ئه‌و شوینانه‌ی‌ هی‌ په‌رستنی‌ خوداكانه‌ جگه‌له‌ خودای‌ گه‌وره‌، ده‌بێت له‌ناو ببرێت، هه‌روه‌ها هیچ خودایه‌كی‌ تر نه‌په‌رستن، هیچ ناوی خواوه‌ندێك نییه‌، جگه‌له‌ناوی‌ خودای‌ تاك‌و ته‌نها .
ناوی‌ (العلی) له‌سفری‌ په‌یدابوون له‌ته‌وراتدا چوارجار هاتووه‌، [رفعت یدی الی‌ الرب الاله العلی مالك السما‌و والارچ] واته‌: ده‌ستم به‌رزكرده‌وه‌ بۆ خودای‌ به‌رزو خاوه‌نی‌ زه‌وی‌‌و ئاسمان، هه‌روه‌ها ناوی‌ (العلی) هه‌شت جار له‌قورئانی‌ پیرۆزدا هاتووه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌:
( أ) هه‌ستكردن به‌پارێزراوی‌، بزانین خودا له‌شوێنی‌ خۆی‌ ئاگاداره‌ به‌هه‌موو شتێك‌و به‌ژیانی‌ تاك به‌تاكمان.
(ب) وامان لێده‌كات خودا بپه‌رستین‌و كڕنۆشی‌ بۆ ببه‌ین كه‌دروست كه‌ری‌ ئاسمان‌و زه‌وییه‌.
(ج) هه‌ست به‌ به‌رپرسیاریتی‌ كردن به‌رامبه‌ر به‌دروستكه‌ری‌ خوداو سروشت، هه‌وڵی‌ پارێزگاریكردنی‌ بده‌ین.
(د) ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌وه‌ی‌ خودا پێمانده‌به‌خشێ‌ ئێمه‌ ته‌نها لامان ئه‌مانه‌ته‌، ده‌بێت له‌ماڵ‌و موڵكی‌ خودا ببه‌خشین به‌كه‌سانی‌ دیكه‌ .
خودا مرۆڤ ئاگادارده‌كاته‌وه‌ له‌وه‌ی‌ فه‌رمانی‌ جێبه‌جێنه‌كات سزا ده‌درێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ره‌تای‌ ته‌وراتدا باس له‌ده‌ركردنی‌ ئاده‌م‌و حه‌وا ده‌كات له‌به‌هه‌شتی‌ عه‌ده‌ن، به‌هۆی‌ گوێ‌ ڕایه‌ڵیی نه‌كردنیان‌و فریودانیان له‌لایه‌ن ماره‌وه‌، [فأخرج الرب الاله أدم من جنه‌ عدن لیفلح الارچ التی‌ أخژ منها] .
هاشم یه‌حیا باس له‌وه‌ ده‌كات كاتێك ته‌ورات ده‌خوێنیته‌وه‌، تێبینی‌ سێ‌ كۆمه‌ڵه‌ ده‌كه‌یت، ئه‌وانیش كۆمه‌ڵه‌ی‌ ئیبراهیم خه‌لیل (د.خ)، كۆمه‌ڵه‌ی‌ موسا (د.خ)، پاشان جووله‌كه‌ ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌كانن، كه‌پێان ده‌ڵێن نوسه‌ری‌ ته‌وراتی‌ ئێستا، به‌و مانایه‌ی‌ ئه‌مان ته‌وراتیان ده‌سكاری‌ كردووه‌و نوسیویانه‌ته‌وه‌ به‌شێوازێك ئه‌م سێ‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌ ببه‌ستنه‌وه‌ به‌یه‌كه‌وه‌، به‌ڵام له‌قورئانی‌ پیرۆزدا جیاكاری‌ ده‌كات له‌نێوان (پێغه‌مبه‌ره‌ ئیسرائیله‌ چاكه‌كان وه‌كو ئیبراهیم‌و ئیسحاق‌و یعقوب‌و موسا‌و ئه‌وانه‌ی‌ دوای‌ ئه‌مانه‌هاتن، له‌گه‌ڵ ئه‌و یه‌هودیانه‌ی‌ دوایی‌ هاتنه‌ جیاكردنه‌وه‌كه‌)، ئه‌مه‌ ڕه‌گه‌ز په‌رستی‌ جووله‌كه‌ ده‌رده‌خات . به‌ڵام هه‌ندێ‌ له‌شاره‌زایان هۆكاری‌ بڵاوبونه‌وه‌ی‌ ئه‌م تێگه‌شتنه‌ لای‌ جووله‌كه‌ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ قۆناغی‌ دیلی‌ بابل، به‌هۆی‌ نه‌هامه‌تی‌ جووله‌كه‌ ده‌یان پرسی‌: كوا (یه‌هوه‌) له‌كوێیه‌، ئه‌وه‌تا شاره‌ پیرۆزه‌كه‌ی‌ ڕووخاو هیكلیش سووتا، جووله‌كه‌ كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ یۆنانی‌‌و ئیسلامی‌، كه‌ ئه‌مه‌ له‌بیرمه‌ند‌و فه‌قێكانیاندا ڕه‌نگه‌یداوه‌ته‌وه‌، وه‌ك (فلیون ئه‌سكه‌نده‌ری) كه‌بیرۆكه‌ی‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ خودا له‌دنیای‌ مرۆڤی‌ پێ‌ قبووڵ‌ نه‌بووه‌ . (فلیون) له‌ساڵی‌(20 -70) پ.ز ژیاوه‌، به‌گه‌وره‌ترین نوێنه‌ری‌ هزری‌ یه‌هودیی‌‌و هه‌ڵگری‌ ڕۆشنبیریی‌ یۆنانی‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا داده‌نرێت، فلیون ده‌یویست وته‌ی‌ ئایینی‌ یه‌هودی‌‌و فه‌لسه‌فه‌ی‌ یۆنانی‌ تێكه‌ڵبكات، پێیوابوو خراپ نییه‌ پیاوانی‌ ئایینی‌ هه‌ردوو ڕۆشنبیرییه‌كه‌ تێكه‌ڵبكه‌ن، به‌و پێیه‌ی‌ ئایینه‌كان كامڵترن، به‌ڵام كه‌مترن له‌لێكدانه‌وه‌، به‌ڵام فه‌لسه‌فه‌ی‌ یۆنانی‌ گشتگیرییه‌كی‌ كه‌می‌ هه‌یه‌و لێكدانه‌وه‌ی‌ زیاتری‌ هه‌یه‌ .
هه‌روه‌ها فه‌قیهی‌ جووله‌كه‌ موسای‌ كوڕی‌ مه‌یموون (1135-1204)، كه‌پزیشك بووه‌ له‌ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌یوبی‌ له‌میسر، سیازده‌ به‌ندی‌ داناوه‌ كه‌تیایدا بیروباوه‌ڕی‌ یه‌هودی‌ ڕوونكردۆته‌وه‌ كه‌زۆر له‌بیروباوه‌ڕی‌ ئیسلام نزیكه‌، له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی‌ (ئه‌شاعیره‌) كه‌باوه‌ڕی‌ به‌یه‌كتایی‌ خوداو وته‌كانی‌ پێغه‌مبه‌ران هه‌بووه‌، بڕوای‌ به‌وه‌یه‌ خودا دروستكه‌ری‌ هه‌موو كه‌ونه‌، هه‌روه‌ها بڕوای‌ به‌زیندوكردنه‌وه‌ی‌ مردووه‌كان هه‌بوو، ئه‌گه‌ر لێره‌دا باس له‌بۆچوونی‌ جووله‌كه‌‌و مه‌سیح بكه‌ین سه‌باره‌ت به‌خودا، جووله‌كه‌ باوه‌ڕی‌ به‌په‌یوه‌ندیی‌ نێوان خوداو مێژوو هه‌یه‌، خودا به‌دیهێنه‌ری‌ مرۆڤ‌و كات‌و شوێنه‌، واته‌ بزوێنه‌ری‌ سه‌ره‌كی‌ ڕووداوه‌كانی‌ مێژووه‌، ڕاسته‌وخۆ بێت یاخود ناڕاسته‌خۆ، ڕێنمایی‌ مرۆڤه‌كان ده‌كات بۆ ئاڕاسته‌كردنی‌ ژیان، هه‌رچه‌نده‌ مرۆڤی‌ ئازاد كردووه‌، به‌ڵام وازی‌ لێنه‌هێناوه‌، له‌ئه‌نجامی‌ كاری‌ خراپه‌بێت یاخود چاكه‌ سزاو پاداشتی‌ داناوه‌، به‌ڵام له‌ئایینی‌ مه‌سیحیدا خودا چۆته‌ ناو مێژووه‌وه‌، له‌شێوه‌ی‌ عیسای‌ كوڕی‌ مه‌ریه‌م به‌رجه‌سته‌بووه‌، تاكو (مه‌مله‌كه‌تی‌ خودا) له‌سه‌ر زه‌وی‌ دامه‌زرێنێ‌، قوتابیانی‌ مه‌سیح پرسیاریان لێكرد سه‌باره‌ت به‌نیشانه‌كانی‌ ڕۆژی‌ دوایی‌، به‌ڵام وه‌ڵامێكی‌ ئاڵۆزی‌ دایه‌وه‌، دواجار وتی‌ (ئه‌و ڕۆژه‌و ئه‌و سه‌عات كه‌س پێی‌ نازانێ‌ ته‌نانه‌ت فریشته‌كانی‌ ئاسمانیش نازانن ته‌نها باوكه‌ خۆی‌ ده‌زانێ‌) .
مانای‌ باوك‌و كوڕ كه‌ له‌ئینجیلدا به‌كارهاتووه‌ بۆ ئاماژه‌كردن بۆ خودای‌ گه‌وره‌و ئه‌و مرۆڤانه‌ی‌ دروستی‌ كردوون، ئه‌مه‌ش ده‌ربڕینێكی‌ مه‌جازییه‌، به‌ڵام هه‌ندی‌ له‌مه‌سیحییه‌كان له‌ڕووی‌ خۆشه‌ویستی‌‌و ڕێزگرتن له‌مه‌سیح (د.خ)، له‌مانا مه‌جازییكه‌ی‌ لایانداوه‌ بۆ مانا ڕاسته‌قینه‌ی‌، یه‌كێك له‌بیرمه‌نده‌ مه‌سیحییه‌كان (قدیس ئوگستین 354 -430 ز) كه‌ ڕوانینی‌ بۆ مێژوو له‌و ڕاستییه‌ ئایینیه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، كه‌ده‌ڵێ‌ خودا توانا‌و زانینی‌ ته‌واوی‌ له‌باره‌ی‌ هه‌موو شتێكه‌وه‌ هه‌یه‌ ناكه‌وێته‌ ژێر هیچ پابه‌ندییه‌ك، ئه‌و سروشتی‌ دروستكردووه‌ ئه‌گه‌ر بیه‌وێ‌ ده‌توانێ‌ بیگۆڕێ‌ ئاگای‌ له‌ڕابردوو‌و داهاتوو هه‌یه‌، به‌كورتی‌ (خودا له‌سه‌ر پاشه‌ڕۆژی‌ مێژوو بڕیار ده‌دات) .
(فروید) له‌باسی‌ یه‌كتاپه‌رستییدا به‌م شێوه‌یه‌ ده‌دوێت، له‌زنجیره‌ی‌ فرعه‌ونه‌كانی‌ میسر بیرۆكه‌ی‌ په‌رستنی‌ خواوه‌ند ئاتون په‌یدا ده‌بێت، كه‌له‌سه‌رده‌می‌ ئه‌منحوتبی‌ چواره‌مدا لاوێك كورسی‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ده‌ست ناوی‌ (ئه‌خناتون)ه‌و بیرۆكه‌ی‌ په‌رستنی‌ خواوه‌ند ئاتون له‌پێش هه‌موو شتێكدا ده‌نێت‌و به‌ته‌واوی‌ دژی‌ خواوه‌نده‌كانی‌ تر ده‌بێته‌وه‌، له‌مێژووی‌ مرۆڤایه‌تیدا ئه‌مه‌ به‌یه‌كه‌م نموونه‌ی‌ ئایینی‌ یه‌كتاپه‌رستی‌ داده‌نرێ‌، به‌ڵام به‌هۆی‌ هاتنه‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ كه‌سانی‌ لاواز ورده‌ ورده‌ ئه‌م بیرۆكه‌ی‌ ئایینی‌ یه‌كتاپه‌رستییه‌ پشتگوێ‌ ده‌خرێت، له‌ساڵی‌(1350پ.ز) پوكایه‌وه‌، (گیمان) ده‌ڵێت له‌نێو كه‌سانی‌ نزیك له‌ئه‌خناتون كه‌سێك هه‌بوو به‌ناوی‌ (تحوتمس) كه‌به‌شی‌ كۆتای‌ ناوه‌كه‌ی‌ (موس) بووه‌، پله‌یه‌كی‌ به‌رزی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌بووه‌، لایه‌نگری‌ زۆری‌ ئایینه‌كه‌ی‌ ئه‌خناتون بووه‌، له‌دوای‌ نه‌مانی‌ ئایینه‌كه‌ پێینیگه‌ران بوه‌، گه‌لێكی‌ سامی‌ ئه‌و كاته‌ كه‌ژێر ده‌ستی‌ فیرعه‌ون بون كردی‌ به‌گه‌لی‌ خۆی‌‌و ئایینی‌ یه‌كتاپه‌رستی‌ پێڕاگه‌یاندن، كه‌له‌بنه‌ڕه‌تدا ئایینی‌ ئاتون بوو .
به‌ڵام به‌ڵگه‌كان سه‌لماندویانه‌ سه‌رده‌می‌ موسا، پێش ئه‌خناتونه‌، موسا (د.خ) ساڵی‌ 1453 پ.ز. ژیاوه‌، به‌ڵام سه‌رده‌می‌ ئه‌خناتون 1350 پ.ز.، واته‌ ئایینی‌ جووله‌كه‌‌و یه‌كتاپه‌رستی‌ موسا په‌یوه‌ندی‌ به‌ ئه‌خناتونه‌وه‌ نییه‌ .
له‌كۆتاییدا یه‌كتاپه‌رستی‌ باڵاترین پله‌یه‌ مرۆڤ پێی‌ گه‌یشتووه‌، (هویت) ده‌ڵێت هه‌موو مرۆڤێ له‌ناخیدا بیرێكی‌ باڵایی‌ هه‌یه‌، ئه‌ویش به‌سه‌ بۆ پێكهێنانی‌ بیروباوه‌ڕ كه‌خوایه‌ك هه‌یه‌ بوونی‌ دروستكردبێ‌، مرۆڤ ئه‌م توانایه‌ی‌ نییه‌ .

باسی‌ دووه‌م ـ مرۆڤ‌و مێژوو :

(سترینجیر) ده‌ڵێت مرۆڤ بونه‌وه‌رێكی‌ زیندووه‌، به‌ته‌نها له‌مرۆڤی‌ ژیری‌ ڕه‌گه‌زی‌ (هومو) ماوه‌ته‌وه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌سه‌ر ڕه‌گه‌زی‌ مه‌یمون، جیاواز له‌ئاژه‌ڵه‌كانی‌ تر خاوه‌ن میشكێكی‌ پێشكه‌وتووه‌، ده‌توانێ‌ بیربكاته‌وه‌و ئاخافتن بكات‌و چاره‌سه‌ر بۆ كێشه‌كانی‌ بكات، هه‌روه‌ها خاوه‌ن لاشه‌یه‌كی‌ باش كه‌به‌شی‌ سه‌روو‌و خوارووی‌ وا دروستبووه‌، به‌ئاسانی‌ بجوڵێ‌، به‌ڕێكوپێكی‌ كارده‌كات له‌گه‌ڵ مێشكیدا، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ ته‌نها مرۆڤ خاوه‌نێتی‌ كه‌ده‌توانی‌ مێشك‌و جه‌سته‌ پێكه‌وه‌ ئیشبكات .
(زه‌كه‌ریا ئیبراهیم) ده‌ڵێت مرۆڤ به‌جیاكردنه‌وه‌ی‌ له‌ئاژه‌ڵ به‌چه‌ندین شێوه‌ پێناسه‌كراوه‌، ده‌ڵێن مرۆڤ ئاژه‌ڵێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، هه‌روه‌ها مرۆڤ ئاژه‌ڵێكی‌ قسه‌كه‌ره‌، وتراوه‌ ئاژه‌ڵێكی‌ بیریاره‌ .
مرۆڤ (جه‌سته‌، عه‌قل، ڕوح، لایه‌نی‌ ده‌روونی‌)یه‌، ئه‌م لایه‌نانه‌ گرنگن بۆ مرۆڤ، جه‌سته‌ی‌ مرۆڤ جیاوازه‌ له‌هه‌موو بونه‌وه‌ره‌كانی‌ تر، توانایه‌كی‌ زیاتری‌ پێئه‌دا، عه‌قڵ وا ده‌كات مرۆڤ بیربكاته‌وه‌و توانای‌ داهێنانی‌ هه‌بێت، لایه‌نی‌ ده‌رونیش هۆكاره‌ بۆتێگه‌شتن له‌نهێنییه‌كانی‌ گه‌ردوون .
كاتێك باس له‌یه‌كه‌م مرۆڤ ده‌كه‌ین له‌سه‌ر ڕووی‌ زه‌وی‌، ئه‌وا به‌رده‌وام باس له‌بیردۆزی‌ داروین ده‌كرێت، له‌گه‌ڵ باسی‌ مرۆڤ له‌ئایینه‌ ئاسمانییه‌كاندا، به‌رله‌وه‌ی‌ داروین بیردۆزی‌ په‌ره‌سه‌ندن باسبكات، چه‌ندین زانای‌ تر بۆچوونی‌ له‌و شێوه‌یان هه‌بووه‌: (تالیس) له‌سه‌ده‌ی‌ 6 پ.ز.دا كه‌ده‌ڵێت (ئاوی‌ ڕووبار دایكه‌، هه‌موو جۆره‌كانی‌ ژیانی‌ لێدروستبووه‌)، (ئه‌ناكسمندر) ده‌ڵێت (كه‌ژیان له‌گڵ دروستبووه‌، له‌سه‌ر شێوه‌ی‌ ماسیه‌ك كه‌ده‌ره‌وه‌ی‌ دركی‌ پێوه‌یه‌)، (ئه‌رستۆ) ده‌ڵێت: (ژیان له‌ڕووه‌ك دروستبوو، گۆڕدراوه‌ به‌ڕووه‌كی‌ ئاژه‌ڵی‌ پاشان بۆ ئاژه‌ڵ پاشان به‌چه‌ند هه‌نگاوێك گۆڕدراوه‌ بۆ مرۆڤ)، هه‌روه‌ها له‌كاتی‌ شۆڕشی‌ فه‌ره‌نسیدا زانای‌ فه‌ره‌نسی‌ (جان باتیست بییر ئه‌نگوان دی‌ مونیه‌) له‌لێكۆ ڵینه‌وه‌یه‌كدا باس ده‌كات كه‌(ڕوكاری‌ ژیان پێشده‌كه‌وێ‌ پله‌ به‌پله‌ له‌جۆرێكه‌وه‌ بۆ جۆرێكی‌ تر) .
بیردۆزی‌ داروین له‌سه‌ر چه‌ند ڕاستیه‌كی‌ ڕوون بنیاتنراوه‌، كه‌گومانی‌ تێدا نییه‌ وه‌ك:
*هیج بونه‌وه‌رێكی‌ زیندوو له‌یه‌ك ناچن، كه‌هیچ مرۆڤێك نییه‌ به‌ته‌واوی‌ له‌مرۆڤێكی‌ تر بچێت، هه‌روه‌ها هیچ ئاژه‌ڵێكیش له‌ئاژه‌ڵێكی‌ تر ناچێت.
*هه‌موو بونه‌وه‌رێكی‌ زیندوو زیاد ده‌بن به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئه‌ندازیاریی‌ (2، 4، 8، 16)
*جگه‌له‌و یاسایه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ ئه‌ندامی‌ هه‌موو بونه‌وه‌ره‌ زیندووكان تا ڕاده‌یه‌ك به‌شێوه‌یه‌كی‌ جێگیر زیاد ده‌كه‌ن.
*له‌چوارچێوه‌ی‌ ئه‌م زیادبونه‌دا به‌ربه‌ره‌كانی‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر شوێن‌و خۆراك‌و مانه‌وه‌، داروین ناوی‌ (الانتخاب الگبیعی)واته‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سروشتی له‌م به‌ربه‌ره‌كانیه‌ ناوه‌، (هربرت سبنسر) ناوی‌ (البقا‌و لڵ‌صلح) لێناوه‌ واته‌ مانه‌وه‌ بۆ چاكترینه‌ .
بیرۆدوزی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ داروین بنچینه‌ی‌ مرۆڤ ده‌گێڕێته‌وه‌ بۆ میمون، ئه‌مه‌ی‌ له‌به‌شی‌ (النشو‌و الارتقا‌و) باسكردووه‌، (مجدی‌ محمود الملیجی‌) له‌كاتی‌ وه‌ڕگێڕانی‌ كتێبی‌ داروین به‌ناوی‌ (بنچینه‌ی‌ جۆره‌كان)، ئه‌م بۆچوونه‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه‌، پێیوایه‌ داروین هیچ بۆ چونێكی‌ وه‌های‌ نه‌نوسیوه‌، به‌ڵكو هه‌موو كتێبه‌كه‌ی‌ باس له‌دروستبوونی‌ جۆره‌ زیندوه‌كان ده‌كات .
نوسه‌ری‌ تورك به‌ناوی‌ (شمس الدین أق بلوت) بۆچوونی‌ وایه‌ كه‌چۆنێتی‌ دروستبوونی‌ ژیان له‌سه‌ر زه‌وی‌ مێشكی‌ مرۆڤی‌ داگیركردووه‌، تاكو تێبگه‌ن چۆن مرۆڤ دروستبووه‌، پێیوایه‌ باوه‌ڕبوون به‌بیردۆزی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ داروین هۆكاره‌ بۆ نه‌هێشتنی‌ بوونی‌ خودا، بۆ ئه‌وه‌ی‌ پێانوابێ‌ ژیان له‌ڕه‌وتێكی‌ په‌ره‌سه‌ندندا دروستده‌بێت نه‌ك دروستكه‌رێكی‌ مه‌زنی‌ هه‌بێ‌ كه‌ئه‌ویش خودایه‌، (شمس الدین) بۆچوونی‌ وایه‌ چۆن به‌درێژایی‌ مێژوو چه‌ندین زانا سه‌باره‌ت به‌بیرو بۆچوونه‌كانیان به‌هه‌ڵه‌دا چوون، وه‌ك (سوانتا أغوست ایرنیوس) كاتێك باس له‌وه‌ده‌كات كه‌بونه‌وه‌ری‌ زیندوو له‌بۆشای‌ ئاسماندا بوونی‌ هه‌یه‌ هه‌ر له‌بنچینه‌دا، كاتێك له‌سه‌ر هه‌ساره‌یه‌ك جێگیر ده‌بیت ئه‌وا ده‌بێت به‌چه‌ندین جۆری‌ بونه‌وه‌ر به‌هۆی‌ هۆكاری‌ گه‌شه‌سه‌ندن، به‌ڵام كه‌له‌دواتردا ڕوونبووه‌، به‌هۆی‌ (الاشعاع الكونی) كه‌بۆشایی‌ ئاسمانی‌ داپۆشیوه‌ هیچ بونه‌وه‌رێك تیایدا ناژی‌ ئه‌م بۆچوونی‌ سوانتا ئۆگوست ڕه‌تكرایه‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ (شمس الدین) وا دای‌ ده‌نێت داروینیش به‌هه‌ڵه‌دا چوبێ‌، شمس الدین بۆچوونی‌ وایه‌ كه‌هه‌موو بیردۆزی‌ داروین له‌سه‌ر بنه‌مای‌ (رێكه‌وت‌و هه‌ڵبژاردنی‌ سروشت) دروستبووه‌، ئه‌م بیردۆزانه‌ زیاتر له‌سه‌ربنه‌مای‌ خه‌یاڵ‌و فه‌نتازیا دروستده‌بێت، نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ڕاستییه‌كی‌ زانستی‌، هه‌روه‌ك بیردۆزی‌ زانای‌ فه‌ره‌نسی‌ (لامارك) كه‌ده‌ڵێت (درێژی‌ ملی‌ زه‌ڕافه‌ له‌ئه‌نجامی‌ مل درێژكردنی‌ بووه‌ بۆ گه‌ڵای‌ داره‌كان) ئه‌م بۆ چوونه‌ ڕه‌تكراوه‌ته‌وه‌ كه‌ئه‌میش له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ڕێكه‌وته‌ ، هه‌رچه‌نده‌ بیردۆزی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ داروین دژایه‌تی‌ زۆركراوه‌و هه‌نێ‌ به‌ته‌واوی‌ ڕه‌تیكردۆته‌وه‌، به‌ڵام هه‌تاكو ئێستا له‌چه‌ندین ناوه‌ندیی‌ زانستیدا ده‌خوێنرێ‌.
لێره‌دا باس له‌مرۆڤ ده‌كه‌ین له‌ئایینه‌ ئاسمانیكاندا (ئیسلام، مه‌سیحیه‌ت، جوو)
مرۆڤ معجیزه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ خودایه‌، مانای‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ ئه‌م ژیانه‌یه‌، تاكه‌بونه‌وه‌ره‌ له‌دروستكراوه‌كانی‌ خودا كه‌توانای‌ وه‌رگرتنی‌ زانیاری‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ شارستانیه‌ت، كه‌مێژوو دروستده‌كات به‌بێ‌ مرۆڤ نه‌شارستانیه‌ت‌و نه‌مێژوو بوونی‌ نییه‌، مرۆڤ بنچینه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ په‌یامی‌ ئایینه‌ ئاسمانییه‌كان بووه‌، كاتێك ئایینی‌ ئیسلام هات ئامانجی‌ سه‌ره‌كی‌ چاكسازی‌ بۆ له‌مرۆڤداو دورخستنه‌وه‌ له‌بتپه‌رستی‌، قورئانی‌ پیرۆز به‌باشترین شێوه‌باسی‌ مرۆڤ ده‌كات كه‌ده‌فه‌رمووی‌ [ لقد خلقنا الانسن فی‌ أحسن تقویم ] واته‌مرۆڤمان به‌باشترین شێوه‌دروست كردووه‌[وقد كرمنا بنی‌ ‌وادم ]

واته‌ نه‌وه‌ی‌ ئاده‌ممان پیرۆز كرد
له‌ئایینی‌ مه‌سیحیدا به‌هه‌مان شێوه‌ی‌ ئایینه‌ ئاسمانییه‌كان ئاده‌م به‌یه‌كه‌م مرۆڤی‌ سه‌ر ڕووی‌ زه‌وی‌ داده‌نێن، (ویدجیری‌) باس له‌وه‌ده‌كات خودا غه‌زه‌بی‌ له‌ئاده‌م‌و حه‌وا گرت‌و ئازاری‌ ئه‌به‌دی‌ به‌سه‌ر نه‌وه‌كانیدا سه‌پاند، به‌ڵام خودا په‌شیمان ده‌بێته‌وه‌و دنیای‌ خۆشه‌ویت‌و كوڕه‌كه‌ی‌ خۆی‌ ده‌كاته‌قوربانی‌ بۆ سرینه‌وه‌ی‌ گوناحی‌ مرۆڤایه‌تی‌، مه‌سیحیش گوناحی‌ دنیای‌ خسته‌سه‌ڕشانی‌ خۆی‌‌و له‌سه‌ر ته‌ختی‌ له‌خاچ برند خۆی‌ كرده‌قوربانی‌.
جووله‌كه‌ له‌باس كردنی‌ مرۆڤ دا به‌هه‌مان شێوه‌یه‌ئایینه‌ئاسمانیكانی‌ تر ئاده‌م به‌یه‌كه‌م مرۆڤی‌ سه‌ر ڕووی‌ زه‌وی‌ داده‌نین، به‌ڵام جووله‌كه‌ وێنه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت ده‌ده‌ن به‌مرۆڤ به‌وه‌ی‌ له‌ته‌ورات دا خودا ده‌فه‌رمووی‌ [لنصنع الانسان علی‌ صورتنا كمپالنا] واته‌با مرۆڤ له‌سه‌ر شێوه‌ی‌ خۆمان دروست بكه‌ین، كه‌بۆ چوونی‌ جووله‌كه‌ وایه‌ك په‌یوه‌ندی‌ هه‌یه‌ له‌نێوان مرۆڤ‌و هه‌موو بونه‌وه‌ره‌كانی‌ تر، به‌ڵام مرۆڤ پیگه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت‌و جیاوازی‌ هه‌یه‌ به‌وه‌ی‌ خودا له‌سه‌رشێوه‌ی‌ خۆی‌ دروستی‌ كردووه‌وه‌ باڵا ده‌ست بێت به‌سه‌ر هه‌موو بونه‌وه‌ره‌كانی‌ تر.
جووله‌كه‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ بیرۆكه‌ی‌ (گه‌لی‌ هه‌ڵبژارده‌) داده‌نین، كه‌به‌و پێه‌ی‌ خۆیان ده‌گه‌ڕینه‌وه‌ سه‌رپێغه‌مبه‌رئیبراهیم‌و اسحاق‌و اسماعیل، كه‌خودا په‌ڵێنی‌ به‌پێغه‌مبه‌ر ئیبراهیم داوه‌به‌وه‌ی‌ خاكی‌ خۆیان بداتی‌‌و سه‌ریان بخات به‌ سه‌ر هه‌موو مرۆڤایه‌تی‌، به‌ڵام جگه‌ له‌جووله‌كه‌ ئه‌وا عه‌ره‌بیش ڕه‌گه‌زی‌ خۆیان كه‌ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ر ئیبراهیم، كه‌واته‌ بیرۆكه‌ی‌ (گه‌لی‌ هه‌لبژارده‌) جووله‌كه‌ به‌موڵكی‌ خۆی‌ دائه‌نی‌، ده‌بێت بۆ عه‌ره‌بیش ڕاستبێت، به‌و پێیه‌ی‌ له‌سفری‌ (په‌یدابوون)دا وشه‌ی‌ هه‌ڵبژارده‌ به‌دی‌ ناكرێ‌ به‌ڵكو له‌جێگای‌ ئه‌وه‌، باس له‌به‌ڵێنی‌ خودا ده‌كات كه‌ده‌یدات به‌ئیبراهیم خه‌لیل، بۆیه‌ بیرۆكه‌ی‌ گه‌لی‌ هه‌ڵبژارده‌ به‌ته‌نها بۆ جووله‌كه‌ ڕاستنابێ‌، به‌ڵكو بۆ موسڵمان‌و مه‌سیحیش ئیبراهیم به‌باوكی‌ ڕوحی‌ خۆیان داده‌نێن.
له‌كۆتایی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا مافی‌ خاوه‌نی‌ پارچه‌ خاكێك، یه‌كێك بوو له‌بابه‌ته‌ گرنگه‌كان له‌لای‌ زۆربه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌كان، كه‌هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك ده‌یویست خاكێكی‌ هه‌بێت تا بتوانێ‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ له‌سه‌ر دروستبكات، كه‌هه‌نێ‌ جار ئه‌م خاكه‌ له‌لایه‌ن وڵاتانی‌ دراوسێ‌ یاخود ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كان ده‌ستی‌ به‌سه‌ردا ده‌گیرا، یه‌كێك له‌و خاكانه‌ی‌ به‌رده‌وام ململانێی‌ له‌سه‌ر هه‌بووه‌ به‌درێژایی‌ ماوه‌یه‌كی‌ درێژ (زه‌وی‌ كه‌نعان) كه‌ له‌ئێستادا پێیده‌وترێ‌ فه‌له‌ستین، له‌لایه‌ن گه‌لی‌ ئیسرائیلی‌‌و گه‌لی‌ عه‌ره‌ب زیاتر له‌150ساڵ شه‌ڕه‌ له‌سه‌ری‌، جووله‌كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات زه‌وی‌ كه‌نعان ئه‌و زه‌ویه‌ پیرۆزه‌یه‌ خودا به‌ڵێنی‌ به‌پێغه‌مبه‌ر ئیبراهیم (د.خ) داوه‌ كه‌پێیبدات به‌خۆی‌‌و نه‌وه‌كانی‌، ئه‌مه‌ به‌به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌سفری‌ په‌یدابوون له‌كتێبی‌ ته‌ورات باسی‌ لێده‌كات، هه‌روه‌ها له‌قورئاندا باس له‌(زه‌وی‌ پیرۆز) ده‌كات، به‌ڵام دیاریناكات به‌ناو كه‌ له‌سوره‌تی‌ مائده‌ هاتووه‌: [یقوم ادخلوا الارچ المقدسه‌ التی‌ كتب الله لكم ولا ترتدوا علی‌ أدباركم فتنقلبوا خسرین]، كه‌به‌وشه‌ی‌ (زه‌وی‌ پیرۆزو بوتان نوسراوه‌)، به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ربوونی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان پێغه‌مبه‌رانی‌ یه‌كه‌م‌و ئه‌و زه‌وییه‌، كه‌خودا فه‌رمان به‌پێغه‌مبه‌ر موسا (د.خ) ده‌كات به‌كۆچكردن بۆی‌ .
ئه‌وه‌ی‌ له‌سفری‌ په‌یدابووندا به‌دی‌ ئه‌كرێ‌ كه‌جگه‌ له‌به‌ڵێنی‌ (زه‌وی‌ پیرۆز)، سێ‌ ئاماژه‌ی‌ تری‌ تێدایه‌، ئه‌وانیش (له‌تۆ گه‌لێكی‌ مه‌زن دروستده‌كه‌م، پیرۆزه‌كان پیرۆز ده‌كه‌م ودوژمنه‌كان نه‌فره‌ت لێده‌كه‌م‌و هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی‌ تر به‌ئێوه‌ پیرۆز ده‌بێت، زه‌وی‌ كه‌نعان ده‌به‌خشم به‌خۆت‌و نه‌وه‌كان، به‌ڵێنی‌ هه‌تاهه‌تایی‌ ده‌بێت له‌نێوان خوداو ئیبراهیم‌و نه‌وه‌كانی‌ كه‌ ده‌بم به‌خودات‌و نه‌وه‌كانی‌ دواتریش)، واته‌ زه‌وی‌ پیرۆز به‌شێكه‌ له‌دروستبوونی‌ گه‌لێكی‌ مه‌زن، واته‌ گرنگترین به‌ش نییه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی‌ گرنگه‌ پیرۆزكردنی‌ هه‌موو ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ له‌هه‌موو سه‌ر ڕووی‌ زه‌وی‌، هه‌روه‌هابه‌ڵێنی‌ (زه‌وی‌ پیرۆز) به‌نه‌وه‌كانی‌ پێغه‌مبه‌ر ئیبراهیمیش دراوه‌ ئه‌وانیش ئیسماعیل وئیسحاق ویه‌عقوب، كه‌پێی‌ ده‌وترێ‌ (ئه‌و زه‌وی‌ خودا به‌ڵینیدا بیدات به‌ئیبراهیم‌و ئیسحاق‌و یه‌عقوب) .

زه‌وی‌ پیرۆز به‌م شێوه‌یه‌ له‌سفری‌ ده‌رچووندا باسی‌ لێده‌كرێت:
زه‌وی‌ پیرۆز ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خودا، خاوه‌ندارێتی‌ زه‌وی په‌یوه‌سته‌ به‌په‌رستنی‌ خوداوه‌، گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ هه‌ڵهاتوه‌كان بۆ زه‌وێكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌په‌رستنی‌ خوداوه‌، گه‌ڕانه‌وه‌یان ده‌بێته‌ تازه‌كردنه‌وه‌ی‌ گیانی‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵك، ڕۆژێك دێت زه‌وی ده‌بێته‌ خاوه‌نی‌ كه‌سانی‌ ترو چه‌واشه‌كاریی‌ نامێنێ‌، كه‌واته‌ خودا كاتێك (زه‌وی‌ پیرۆز) ده‌كات به‌جووله‌كه‌، له‌سه‌ر بنه‌مای‌ په‌رستنێكی‌ ڕاستی‌ خودایی‌، كه‌دوور بێت له‌بت په‌رستی‌‌و دروستكردنی‌ هاوبه‌ش بۆ خودا، جووله‌كه‌ پێیانوایه‌ كاتێك بابلیه‌كان ده‌سده‌گرن به‌سه‌ر قودسدا له‌ساڵی‌ 586پ.ز. جووله‌كه‌ ده‌بن به‌كۆیله‌ ئه‌مه‌ سزای‌ خودایه‌ بۆیان به‌وه‌ی‌ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ بتپه‌رستن .
له‌دوای‌ شه‌ش سه‌ده‌ له‌چاوه‌ڕوانی‌ جووله‌كه‌ پێیانوایه‌ به‌دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ جووله‌كه‌ ده‌توانن به‌باشتر خودا بپه‌رستن، له‌كتێبی‌ پیرۆز ئینجیل (سه‌رده‌می‌ نوێ‌) باس له‌زه‌وی‌ پیرۆز ده‌كات، خودا زه‌وی‌ پیرۆزی‌ تایبه‌تنه‌كردووه‌ به‌جووله‌كه‌، به‌ڵكو ئه‌و شوێنه‌ بوه‌ كه‌خودا هه‌ر له‌پێغه‌مبه‌ر ئیبراهیم (د.خ)و نه‌وه‌كانی‌ ئیسماعیل‌و ئیسحاق‌و یه‌عقوب پاشان پێغه‌مبه‌ر موسا(د.خ)‌و عیسی‌(د.خ)، نه‌وه‌ به‌نه‌وه‌ خودا خۆی‌ بۆ ئاشكرا كردوون بۆ ئه‌وه‌ی‌ ببێته‌ شوێنێكی‌ پیرۆز، نه‌ك ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌ یاخود پێگه‌یه‌كی‌ سیاسی‌ هه‌بێت، به‌ڵكو بۆ كۆكردنه‌وه‌ی‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تی‌ بۆ په‌رستنی‌ خودا .
زه‌وی‌ پیرۆز یاخود (خاكی‌ گه‌ڕانه‌وه‌) كه‌فه‌له‌ستین ده‌گرێته‌وه‌، بۆ جووله‌كه‌ بێت یان مه‌سیح یان موسڵمان گرنگی‌‌و بایه‌خی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، هیچیان ده‌سبه‌رداری‌ نابن، جووله‌كه‌ ده‌یه‌وێت ده‌وڵه‌تێكی‌ له‌سه‌ر دروستبكات، مه‌سیحیش به‌ناوچه‌یه‌كی‌ پیرۆز ته‌ماشای‌ ده‌كات، پێیانوایه‌ وه‌ك ماڵی‌ خودا وایه‌، موسڵمانیش به‌رووگه‌ی‌ دووه‌می‌ موسڵمانی‌ داده‌نێت.
له‌دوای‌ سه‌رده‌می‌ پێغه‌مبه‌ر موسا(د.خ)، له‌ناو جووله‌كدا چه‌ندین پێغه‌مبه‌ر ده‌ركه‌وت، كه‌جووله‌كه‌ به‌هی‌ خۆیان ده‌زانن، به‌ڵام ئه‌م پێغه‌مبه‌رانه‌ له‌ناو قورئانی‌ پیرۆزدا ناویان نه‌هاتووه‌، وه‌ك (عاموس، ئه‌شعیا، ئه‌رمیا، حزقیا، ئه‌شعیای‌ دووه‌م)، كاتێك (نه‌بو خوز نه‌سری‌) پاشای‌ بابل هێرش ده‌كات، وڵاتی‌ ئیسرائیل‌و ئورشه‌لیم واته‌ (قودس)ی‌ ئێستا ده‌سوتێنێ‌‌و په‌یكه‌ری‌ سوله‌یمان ده‌ڕوخێنێ‌، پاشان هه‌زاره‌ها جووله‌كه‌ به‌دیل ده‌گرێ‌‌و له‌گه‌ڵ خۆی‌ ده‌یانبات بۆ بابل‌و له‌وێ‌ ده‌یانكاته‌ كۆیله‌، جووله‌كه‌ له‌ئه‌نجامی‌ خراپه‌كاری‌ خۆیان توشی‌ ئه‌مه‌بوون، ئه‌م سزایه‌ له‌لایه‌ن خوداوه‌بوو بۆیان، هه‌روه‌ها (حزقیال) له‌ناو به‌دیل گیراوه‌كاندا خۆی‌ وه‌ك پێغه‌مبه‌ر نیشاندا، ئه‌ویش هه‌مان بۆ چوونی‌ ئه‌رمیای‌ هه‌بوو كه‌ئه‌مه‌ سزای‌ خودایه‌ بۆ جووله‌كه‌، به‌ڵام ئه‌م نه‌رمتر بوو، ده‌یوت خودا ئه‌و جووله‌كانه‌ی‌ ماوه‌ ڕزگاریان ده‌كات، گیان به‌به‌ری‌ ئۆرشه‌لیمدا ده‌كاته‌وه‌و په‌رستگایه‌كی‌ نوێ‌ بنیاتده‌نێت‌و ده‌بێته‌ شارێكی‌ چاكه‌خوازی‌‌و یه‌هوا، گه‌ل بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ تیایدا نیشته‌جێده‌بن.
(ئه‌شعیای‌ دووه‌م) باسی‌ له‌مه‌سیحی‌ ڕزگاركه‌ر ده‌كرد، پێیانوابوو مه‌سیح دێت‌و جووله‌كه‌ ڕزگارده‌كات، مه‌سیح ده‌بێته‌ قوربانی‌ بۆ هه‌موو گوناحه‌كانیان، هه‌روه‌ها بانگه‌شه‌یده‌كرد كه‌جووله‌كه‌ دوركه‌ونه‌وه‌ له‌خراپه‌كاری‌، یه‌كێكی‌ تر له‌كاره‌ساته‌كانی‌ به‌سه‌ر جووله‌كه‌دا هات، كاتێك ملیۆن‌و نیوێكیان كوژرا، قه‌یسه‌ر (تیتوس) جووه‌كانی‌ به‌زاندو دیواری‌ ئۆرشه‌لیمی‌ ڕوخاند، جووله‌كه‌كان به‌هه‌موو لایه‌كدا بڵاوبونه‌وه‌، لێره‌وه‌ ئومێدی‌ جووله‌كه‌ به‌هاتنی‌ مه‌سیحی‌ چاوه‌ڕوانكراو زیاتر ده‌بێت، چه‌ندین كه‌سایه‌تی‌ ده‌رده‌كه‌ون بانگه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌مه‌سیحی‌ ڕزگاركه‌رن .
له‌تلمودا به‌و شێوه‌یه‌ باس له‌گه‌لی‌ جووله‌كه‌ ده‌كه‌ن كه‌له‌فریشته‌ پاكترن، جووله‌كه‌‌و مرۆڤی‌ تر جیاوازیان وه‌ك جیاوازی‌ مرۆڤ‌و ئاژه‌ڵ وایه‌، هه‌رچی‌ سامان‌و موڵكی‌ جیهانه‌ تایبه‌ته‌ به‌جووله‌كه‌، بردنی‌ له‌ناجووله‌كه‌ به‌دزی‌ دانانرێت، تلمود ڕێگه‌ده‌دات به‌كوشتنی‌ ناجووله‌كه‌، هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر جووله‌كه‌ یه‌كیش ده‌ستدرێژی‌ بكاته‌سه‌ر ئابڕووی‌ بێگانه‌یه‌ك به‌هه‌ڵه‌ دانانرێ‌، چونكه‌ هه‌ر ژنێك له‌به‌نی‌ ئیسرائیل نه‌بێت مرۆڤ نییه‌، به‌م شێوه‌یه‌ پیاوانی‌ ئایینی‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و شتانه‌یان گۆڕی‌ كه‌له‌یاسا ئایینیه‌كانی‌ موسادا هاتبوو، ڕۆژگار ده‌رۆیشت‌و جووله‌كه‌ بێئومێد نه‌ده‌بوون له‌وه‌ی‌ ڕۆژێ‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ خاكی‌ خۆیان، له‌دواجاردا توانییان به‌هۆی‌ زایۆنیزم بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ فه‌له‌ستین .
لێره‌دا به‌ر له‌باسكردنی‌ زایۆنیزم ئاماژه‌به‌ (ئانتی‌ سمیتیزم) ده‌ده‌ین، كه‌له‌زمانه‌ ئه‌وروپایه‌كاندا به‌مانای‌ دژه‌سامی‌ دێت، به‌ڵام به‌شێوه‌ی‌ تایبه‌تی‌ به‌مانای‌ (دژی‌ جووله‌) لێكده‌درێته‌وه‌، دوژمنایه‌تی‌ جووله‌كه‌ له‌شێوازێكی‌ ئایینیه‌وه‌ به‌دوژمنایه‌تی‌ ڕه‌گه‌زیی‌ گۆڕدرا، ئه‌ڵمانیا مه‌ڵبه‌ندی‌ ئه‌م دوژمنایه‌تیه‌بوو، ده‌یانویست چه‌ندان تیۆری‌ زانستی‌ دابنێن بۆ ئه‌م دوژمنایه‌تیه‌، به‌ڵام هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ گه‌شه‌سه‌ندنی‌ باری‌ ئابووری‌ جووله‌كه‌ بوو كه‌له‌ڕووی‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌ییدا باڵاده‌ستبوون، ئه‌ڵمانیا له‌دوای‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م توشی‌ بارگرژی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ئابووری‌ بوو، بوونی‌ ڕه‌گه‌زی‌ جووله‌كه‌ی‌ به‌هۆكار ده‌زانی‌، هیتله‌ر چه‌ند یاسایه‌كی‌ ده‌ركرد كه‌بوه‌هۆی‌ دورخسته‌وه‌ی‌ ئه‌نیشتاین‌و فرۆیدو چه‌ندان زانای‌ تری‌ جووله‌كه‌، له‌هه‌موو مافێكی‌ شارستانی‌‌و ئیشكردنی‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌یی‌ بێبه‌شكران، ده‌سته‌ ده‌سته‌ ده‌یانناردن بو ئۆردوگا زۆره‌ملێكان، كه‌زیاتر له‌پینچ ملێون جووله‌كه‌ له‌ناوچوون، له‌سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌یه‌م‌و نیوه‌ی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م له‌ئه‌وروپای‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا پروپاگه‌نده‌ دژی‌ جووله‌كه‌ بڵاوبوه‌وه‌، له‌و كاته‌وه‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ زایۆنیزم ده‌ستیپێكرد، كه‌ ڕێبازێكی‌ ناسیۆنالیستیی‌ كوێرانه‌ی‌ بۆرجوازیی‌ جووله‌كه‌یه‌، له‌كۆتایی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوودا سه‌ریهه‌ڵداوه‌، ناوه‌كه‌ی‌ له‌سه‌هیۆن هاتووه‌، كه‌ناوی‌ ناوچه‌ی نزیك ئۆرشه‌لیمه‌، جووله‌كه‌ شوێنێكی‌ پیرۆزه‌ لایان، ڕێكخراوی‌ زایۆنیی‌ له‌ساڵی‌ 1897ز دامه‌زراوه‌، ئامانجی‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ هه‌موو جووله‌كه‌كان بوو له‌فه‌له‌ستیندا، زایۆنیزم جووله‌كه‌ به‌نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ شاز ئه‌زانێت، پێیانوایه‌ جووله‌كه‌ دیارده‌یه‌كی‌ خواوه‌ندیانه‌یه‌و نامه‌یه‌كی‌ تایبه‌تیان هه‌یه‌ .
هه‌رچه‌نده‌ ئانتی‌ سمیتیزم‌و بزوتنه‌وه‌ی‌ زایۆنیزم دوو شتی‌ له‌یه‌ك جودان، به‌وپێیه‌ی‌ ئانتی‌ سمیتیزم هۆكاربوون بۆ له‌ناوبردنی‌ جووله‌كه‌‌و زایۆنیزم بزوتنه‌وه‌یه‌ك بوو بۆ ڕزگاركردنی‌ جووله‌كه‌‌و دروستكردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆ، به‌ڵام بۆچوون هه‌یه‌ له‌سه‌رئه‌وه‌ی‌ هیچ جیاواز نین، به‌ڵكو هه‌ردووكیان ڕێبازێكی‌ كۆنه‌په‌رستانه‌و ڕه‌گه‌زپه‌رست‌و ناسیۆنالیستی‌ كوێرانه‌، بزوتنه‌وه‌ی‌ زایۆنیزم ته‌نها مه‌به‌ستی‌ دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌ نییه‌، به‌ڵكو ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی‌ هه‌موو بونه‌وه‌ره‌، به‌به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌وه‌ له‌ (ڕێككه‌وتنامه‌ی‌ زاناو دانایانی‌ سه‌هیۆن)دا ڕوونكراوه‌ته‌وه‌، كه‌به‌نهێنی‌ له‌ساڵی‌ (1897) دا چاپكراوه‌، باس له‌دامه‌زراندنی‌ حكومه‌تی‌ بوونه‌وه‌ریی‌ ده‌كات، كه‌جووله‌كه‌ باڵاده‌ست بێت به‌سه‌ر هه‌موو بونه‌وه‌ره‌كاندا .
له‌دوای‌ بیست ساڵ (تیۆدۆر هرتزل) له‌ساڵی‌ (1896) په‌ڕتووكێكی‌ به‌ناوی‌ (ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌) ده‌ركرد، (ئیزابیل اللیندی‌) ده‌ڵێت (كاتێك ده‌ستده‌كه‌م به‌نوسینی‌ په‌رتوكێ‌، هیچ بیرۆكه‌یه‌كم نییه‌ ده‌گات به‌كوێ‌)، له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ بۆ ئه‌و په‌رتوكه‌ی‌ هیرتزل ڕاستبێت، سه‌رسوڕهێنه‌ره‌ ڕۆژنامه‌نوسێكی‌ لاو ببێته‌ دامه‌زرێنه‌ری‌ ده‌وڵه‌تێك، هرتزل ده‌ڵێت (ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌ پێویسته‌ بۆ جیهان، بۆیه‌ دروستده‌بێت)، هێرتزل بۆ چوونی‌ وابوو كۆكردنه‌وه‌ی‌ هه‌موو جووله‌كه‌ له‌یه‌ك خاكدا پێویسته‌، چونكه‌ له‌وڵاتان دژایه‌تی به‌رامبه‌ریان ده‌كرا، هه‌روه‌ها ده‌یوت پێویسته‌ سود له‌هه‌موو هه‌وڵه‌كانی‌ پێشتر وه‌ربگیرێ‌ بۆ دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌، وه‌ك (موریس هیرش)و (ئیدموند دی‌ ڕوكتسید)، ئه‌وه‌ی‌ كه‌هرتزل باسی‌ لێده‌كرد بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌ت، ئه‌مه‌بوو كه‌پێویسته‌ داوا له‌ده‌وڵه‌تانی‌ جیهان بكرێ‌ بۆ هاوكاری‌ له‌ناردنه‌وه‌ی‌ جووله‌كه‌، پێویسته‌ لایه‌نی‌ ئابورییان به‌هێزبكه‌ن، هه‌روه‌ها باسی‌ له‌ گرنگی‌ یاسای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ ده‌كرد بۆئه‌وه‌ی‌ جووله‌كه‌ ببن به‌خاوه‌نی‌ نیشتمان، هیرتزل ته‌نها ئه‌م كتێبه‌ی‌ نه‌نوسی، به‌ڵكو بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌ت كاریكرد، له‌مه‌یدانی‌ سیاسی‌ پرۆژه‌كه‌ی‌ بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ئه‌وروپا بڵاوده‌كرده‌وه‌، یه‌كه‌م كۆنگره‌ی‌ زایۆنیزمی‌ جیهانی‌ له‌بازل له‌سویسرا له‌ساڵی‌ 1897 به‌سترا، ئامانجی‌ سه‌ره‌كی‌ دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌‌و یارمه‌تی‌ دانیان بوو بۆ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ خاكی‌ فه‌له‌ستین، شه‌ش كۆنگره‌ كه‌هرتزل سه‌رپه‌رشتی‌ ده‌كرد به‌سترا، له‌دوای‌ مردنی‌ ئه‌و كۆنگره‌كان به‌رده‌وام بوون‌و تا 33 كۆنگره‌یان به‌ست، دواهه‌مینی‌ له‌(قدس)بوو ، له‌(14 /5/ 1948) (بن گۆریون) بڕیاری دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌یدا .
دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌ له‌فه‌له‌ستین ته‌نها له‌ئه‌نجامی‌ خه‌ونێك نه‌بوو، به‌ڵكو بیرۆكه‌یه‌ك بوو كه‌ له‌كاركردنی ته‌واو بۆی‌ خۆی‌ بینیه‌وه‌، هه‌موو هه‌وڵێك بۆ هێنانه‌دی‌ ئه‌و ئامانجه‌ درا، پێموایه‌ دوور له‌هه‌موو ئه‌و بۆچوونانه‌ی‌ سه‌باره‌ت به‌ جووله‌كه‌ كه‌گه‌لێكی‌ باش بن یاخود نا، هه‌وڵیان بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌ شایه‌نی‌ ڕێزلێنانه‌.
لێره‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌ده‌م كه‌بۆچوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ جووله‌كه‌ له‌بزوتنه‌وه‌ی‌ زایۆنیزمدا مه‌به‌ستیان دامه‌زراندنی‌ به‌ته‌نها ده‌وڵه‌ت نه‌بوو، به‌ڵكو مه‌به‌ستیان زۆر له‌وه‌گه‌وره‌تر بوو، ئه‌ویش ده‌ستگرتن به‌سه‌ر هه‌موو بونه‌وه‌ردا، ده‌توانین به‌وه‌ڕوونی‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ده‌وڵه‌تی‌ جووله‌كه‌ له‌ساڵی‌ 1948 ز دامه‌زراوه‌، تاكو ئه‌م سه‌رده‌مه‌ كه‌ده‌كاته‌(68ساڵ)، هیچ هه‌وڵێكی‌ داگیركاریانه‌ نه‌دراوه‌، ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل به‌ناوچه‌ عه‌ره‌ب نشینه‌كه‌شه‌وه‌ سنورێكی‌ بچووكی‌ هه‌یه‌ كه‌له‌زیادبووندا نه‌بووه‌، ده‌توانین ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌تاوه‌كو ئه‌م ساته‌ ڕه‌تبكه‌ینه‌وه‌ كه‌جووله‌كه‌ هه‌وڵی‌ داگیركاری‌ هه‌موو جیهان بدات.

ئایینده‌ی‌ جووله‌كه‌:
له‌به‌رامبه‌ر یه‌ك ملیارد موسڵمان‌و دوو ملیارد مه‌سیحی‌، 15 ملیۆن جووله‌كه‌ بارێكی‌ ئه‌وه‌نده‌گران نییه‌، (میشیل مالرب) بۆچوونی‌ وایه‌ ئایینده‌ی‌ جووله‌كه‌ به‌هۆی‌ گه‌شه‌ی‌ كۆمه‌ڵ‌و سه‌هیۆنیزم به‌ره‌و دواكه‌تویی‌ بڕوات، ئه‌گه‌ر باس له‌گه‌شه‌ی‌ گۆمه‌ڵی‌ جووله‌كه‌ بكه‌ین، ئه‌وا به‌ره‌و كه‌می‌ ده‌چێت، ئه‌ویش به‌هۆی‌ كه‌می‌ ڕێژه‌ی‌ له‌دایكبوون‌و پێكهێنانی‌ ژیانی‌ هاوسه‌ریی‌ له‌گه‌ڵ كه‌سانی‌ نا جووله‌كه‌دا، ڕێژه‌ی‌ ئه‌و جووله‌كانه‌ی‌ كۆچده‌كه‌ن بۆ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئیسرائیل زیاترن له‌ ڕێژه‌ی‌ هاتنه‌ناو ئیسرائیل، ئه‌مه‌ش له‌و سه‌رژمێریه‌ی‌ زانكۆی‌ (عبرانی‌ بیت المقدس) ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌تاساڵی‌ 2000 ژماره‌ی‌ جووله‌كه‌ پرژوبڵاوه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئیسرائیل یه‌ك ملیۆن‌و نیو كه‌متر ده‌كات، تاساڵی‌ 2025 له‌پێنچ ملیۆن زیاتر ناكات، ئه‌و عه‌ره‌بانه‌ی‌ دانیشتووی‌ ئیسرائیلن منداڵی‌ زۆر ده‌هێننه‌ دنیاوه‌، پێشبینی‌ ده‌كرێت ژماره‌ی‌ عه‌ره‌ب زیاتر بێت له‌ئیسرائیلدا، كه‌به‌راورد كراوه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ هه‌زاره‌ی‌ سێیه‌می‌ زایینی‌، ژماره‌ی‌ جووله‌كه‌ی‌ هه‌موو جیهان له‌12 ملیۆن زیاتر نابن .
سه‌هیۆنیزم به‌لای‌ جووله‌كه‌وه‌ زۆر گرنگه‌، ئامانجیان دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ ئیسرائیل بوو، به‌بێ‌ بنه‌ما ئایینیه‌كه‌ی‌ كه‌زه‌وی‌ به‌ڵێنپێدراوی‌ خودایه‌ بۆ جووله‌كه‌، به‌ڵام له‌ناوه‌ڕۆكدا سه‌هیۆنیزم عه‌لمانیه‌ پێش ئه‌وه‌ی‌ ئایین بێت، هه‌روه‌ها جووله‌كه‌ لقی‌ ئه‌رتۆدۆكس كه‌له‌10% جووله‌كه‌ی‌ ئیسرائیل پێكده‌هێنن دژایه‌تی‌ سه‌هیۆنیزم ده‌كه‌ن، جووله‌كه‌ ده‌یانه‌وی‌ هه‌موو خاكی‌ فه‌له‌ستین له‌ژێر ده‌ستیان بێت، له‌وانه‌یه‌ هۆكار بێت بۆ سه‌رهه‌ڵدانی‌ ناسیۆنالیزمی‌ جووله‌كه‌.
ئایینده‌ی‌ جووله‌كه‌ له‌وانه‌یه‌ ئایینپه‌روه‌رانی‌ ئۆرتۆدۆكس كه‌مبكاته‌وه‌ یان سه‌هیۆنیگه‌ری‌ نه‌رمیه‌ك له‌خۆی‌ بنوێنێت‌و جێ‌ بۆ جووله‌كه‌ی‌ لیبڕاڵی‌ خۆشبكات ، كه‌واته‌ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌یان ته‌نها به‌وازهێنانی‌ جووله‌كه‌ له‌بیرۆكه‌ی‌ زه‌وی‌ پیرۆز، كه‌به‌ته‌نها هی‌ خۆیانی‌ ده‌زانن، هه‌وڵدان بۆ پێكه‌وه‌ژیانی‌ هه‌موو ئایینه‌ یه‌كتاپه‌رسته‌كان (جووله‌كه‌‌و مه‌سیح‌و موسڵمان) له‌خاكی‌ فه‌له‌ستیندا.

ده‌رئه‌نجام
له‌ دوای‌ ئه‌نجامدانی‌ توێژینه‌وه‌كه‌مان به‌م ئه‌نجامه‌ گشتیانه‌ی‌ لای‌ خواره‌وه‌ گه‌یشتین:
یه‌كه‌م ـ له‌ناوهێنانی‌ جووله‌كه‌دا به‌رده‌وام چه‌ندین ناو ده‌بیستین (عبری‌، به‌نی‌ ئیسرائیل، یه‌هود) له‌ده‌رئه‌نجامدا بۆمان ڕوونده‌بێته‌وه‌ كه‌ ناوی‌ عبری‌ تایبه‌ت نییه‌ به‌ جووله‌كه‌، به‌ڵكو مێژوویه‌كی‌ زۆر كۆنی‌ به‌ر له‌ جووله‌كه‌ی‌ هه‌بووه‌، سه‌باره‌ت به‌ وشه‌ی‌ به‌نی‌ ئیسرائیل كه‌ به‌ ڕۆڵه‌كانی‌ یه‌عقوب وتراوه‌، وشه‌ی‌ یه‌هود له‌ یه‌هوه‌ هاتووه‌، واته‌ یه‌كتاپه‌رست، ئه‌میش تایبه‌ت نییه‌ به‌ جووله‌كه‌، پێشتر بوونی‌ هه‌بووه‌ به‌ڵام كردویانه‌ به‌هی خۆیان، هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی‌ تر ئه‌وه‌یه‌ سه‌رده‌می‌ پێغه‌مبه‌ر ئیبراهیم و پێغه‌مبه‌ر موسی‌(د.خ) تێكه‌ڵده‌كه‌ن كه‌ دوو سه‌رده‌می‌ زۆر جیاوزن‌و دوورن له‌یه‌ك، دانانی‌ پێغه‌مبه‌ر ئیبراهیم به‌ جووله‌كه‌ دووره‌ له‌ ڕاستییه‌وه‌.
دووه‌م ـ له‌ باسكردنی‌ قوناغه‌ مێژووییه‌كان له‌ڕوانگه‌ی‌ جووله‌كه‌وه‌، سیفه‌تی‌ هاوبه‌ش هه‌یه‌ له‌ نێوان مرۆڤ و خودادا، ئه‌مه‌ له‌ئایینه‌ ئاسمانییه‌كانی‌ تردا ڕه‌تده‌كرێته‌وه‌، وه‌ك پشوودانی‌ خوداو دروستكردنی‌ مرۆڤ له‌سه‌ر وێنه‌ی‌ خودا.
سێیه‌م ـ كاتێك باس له‌ خودا ده‌كه‌ین له‌ ڕوانگه‌ی‌ جووله‌كه‌وه‌، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی‌ جووله‌كه‌ به‌ر له‌ هاتنه‌ خواره‌وه‌ی‌ ئاینه‌كه‌یان بت په‌رستبوون، به‌ڵام به‌هاتنه‌ خواره‌وه‌ی‌ ئاینی‌ جووله‌كه‌ یه‌كتاپه‌رست بوون، به‌ڵام پێیانوایه‌ خودای‌ جووله‌كه‌ جیاوازه‌ له‌ خودای‌ گه‌له‌كانی‌ تر، گه‌یشتینه‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و بۆچوونه‌ی‌ كه‌ پێیانوایه‌ پێغه‌مبه‌ر موسی‌ ئایینه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر ئاینی‌ ئه‌خناتونی‌ یه‌كتاپه‌رست، دروستبووه‌، چونكه‌ سه‌رده‌می‌ موسی‌ پێش ئه‌خناتونه‌.
چواره‌م ـ مێژووی‌ جووله‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ (گه‌لی‌ هه‌ڵبژارده‌) دروستبووه‌، باوه‌ڕیان به‌ باڵاده‌ستی‌ جووله‌كه‌ هه‌یه‌، (زه‌وی‌ پیروز) كه‌ جووله‌كه‌ به‌ هی‌ خۆیانی‌ ده‌زانن، تایبه‌ت نییه‌ به‌جووله‌كه‌، به‌ڵكو مه‌سیح و موسڵمانیش به‌ هی‌ خۆیانی‌ ده‌زانن.
پێنجه‌م ـ جووله‌كه‌ به‌ درێژای‌ مێژوو به‌ دوای‌ خاكی‌ خۆیاندا وێڵبوون، له‌ ساڵی‌ 1948ز ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیلیان دامه‌زراند، دڵسۆزییه‌كی‌ زۆری‌ تێدا به‌دی‌ ئه‌كرێ‌، كه‌ بێ‌ نرخكردنی‌ جووله‌كه‌و ناشرینكردنی‌ له‌لایه‌ن هه‌موو نه‌ته‌وه‌كان ده‌بینرێ‌، جگه‌ له‌ كورد، چونكه‌ مێژوویه‌كی‌ تا لێكچویان هه‌یه‌، رووداوی‌ هۆڵۆكۆست و ئانتی‌ سمیتیزم كه‌ به‌رامبه‌ر گه‌لی‌ جووله‌كه‌ كرا، له‌ به‌رامبه‌ردا ئه‌نفال‌و كیمیابارانی‌ كورد، بۆمان ڕوونده‌بێته‌وه‌ جووله‌كه‌ و كورد به‌ درێژای‌ مێژوو ته‌نها هه‌وڵیانداوه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌ت دوور له‌ هه‌وڵی‌ داگیركاری‌ بۆ ناوچه‌ی‌ تر.
شه‌شه‌م ـ به‌ درێژایی‌ مێژوو ئه‌وه‌نده‌ی‌ به‌خراپ باس له‌جووله‌كه‌ كراوه‌ هێنده‌ی‌ باس له‌ ره‌گه‌ز په‌رستی‌ گه‌لی‌ ئه‌ڵمان نه‌كراوه‌، هه‌وڵی‌ باڵاده‌ستبوونی‌ چین له‌ ڕێگه‌ی‌ ئابووریه‌وه‌ كه‌ جۆره‌ داگیركاریه‌كه‌، هه‌روه‌ها داگیركاری‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا هه‌وڵئه‌دات له‌ ڕێی‌ سیاسیه‌وه‌ ده‌ستبه‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا بگرێ‌، له‌ به‌رامبه‌ردا ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل له‌و سنوره‌ی‌ ساڵی‌ 1948ز زیادی‌ نه‌كردووه‌.

سه‌رچاوه‌كان

یه‌كه‌م ـ كتێبه‌ ئاسمانییه‌كان:
1.قورئانی‌ پیرۆز.
2.ته‌ورات (سه‌رده‌می‌ كۆن)
3.ئینجیل (سه‌رده‌می‌ نۆی‌)
دووه‌م ـ كتێبه‌ كوردییه‌كان:
4.احمد الشنتاوی‌: زه‌رده‌شت، وه‌ڕگیرانی‌، شاكر فتاح، چاپخانه‌ی‌ سلمان، چاپی‌ یه‌كه‌م، به‌غداد،1967 ز.
5.أنور جندی‌: به‌راوردی‌ ئایینه‌كان، وه‌رگێڕانی‌، نهاد جلال حبیب الله، چاپخانه‌ی‌ نارین، چاپی‌ یه‌كه‌م، سلێمانی‌، 2012ز.
6.برایان ماگی‌: مێژووی‌ فه‌لسه‌فه‌، وه‌رگیرانی‌، عوسمان حه‌مه‌ ره‌شید، چاپخانه‌ی‌ حه‌مدی‌، 2010. 7.حه‌سه‌ن كرباسی‌: ته‌ورات وئیمپریالیه‌ ت، وه‌رگێڕانی‌، صلاح قادر عه‌بدولڕه‌حیم، بی‌ چاپخانه‌، چاپی‌ دووه‌م، سلێمانی‌، 2000 .
8.دارویش ئاشوری‌، به‌ هائه‌ ددین پازارگاد: فه‌رهه‌ نگی‌ نوێ‌، وه‌رگیرانی‌، بورهان قانع، چاپخانه‌ی‌ قانع، چاپی‌ دووه‌م، سلێمانی‌، 2003. 9.ره‌حیم سابیر: فه‌لسه‌فه‌ی‌ مێژوو له‌ فلیون تا نیكولاس كوسانوس، لیكولینه‌ وه‌ی‌ فه‌لسه‌ فی‌ –مێژوویی‌، په‌رگی‌ سێه‌ م، چاپی‌ یه‌كه‌م، سلێمانی‌، 2014. 10.سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم: ده‌رباره‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ مێژوو…زانستی‌ مێژوو، چاپی‌ یه‌كه‌م، سلێمانی‌، 2009. سه‌نگه‌ر زراری‌(دكتور): ئایین وكایه‌ جیاوازه‌كان، سلێمانی‌، چاپی‌ یه‌كه‌م، 2012. 11.سیگموند فروید: موسا و یه‌كتاپه‌رستی‌، وه‌رگیڕانی‌، هاوژینی‌ مه‌لائه‌مین، چاپخانه‌ی‌ تاران، چاپی‌ یه‌كه‌م، سلێمانی‌، 2015 . 12. كه‌یوان ئازاد(دكتور): مێژووی‌ ئاینه‌كان، چاپخانه‌ی‌ چوارچرا، چاپی‌ یه‌كه‌م، سلێمانی‌، 2012.
13.میشیل مالرب: مرۆڤ وئاینه‌كان، وه‌رگێڕانی‌، عیمران هاوری‌، چاپخانه‌ی‌ گه‌نج، چاپی‌ سێه‌م، سلێمانی‌، 2012ز. 14.هاشم یه‌حیا ئه‌لمه‌لاح: ده‌روازه‌یه‌ك له‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ مێژوو، وه‌رگێڕانی‌، ده‌وه‌ن حه‌سه‌ن، چاپی‌ دووه‌م، هه‌ولیر، 2013ز.

سێیه‌م ـ كتێبه‌ عه‌ره‌بییه‌كان:

15.إبراهیم عاتی‌(دكتور): الا‌نسان فی الفلسفة الاسلامیة، الهیئة المصریة العامة للكتاب، الطبعة‌ الاولی، القاهرة‌، 1993.
16.أحمد حجازی‌ شقا: نقد التوراة‌، مطبعة دار الجیل، الطبعة‌ الاولی، بیروت، 1995.
17.أحمد سوسه‌(دكتور): أبحاث فی الیهودیة والصهیونیة، مطبعة‌ دار الاصل، الطبعة‌ الاولی، الا‌ردن، 2003.
18.أحمد سوسه‌(دكتور): مفصل العرب والیهود فی التأریخ، مطبعة‌ دار الرشید، الطبعة‌ الاولی، 1981.
19أحمد شلبی: مقارنه‌ الادیان-الیهودیة، مطبعة‌ النهضه‌، الطبعة‌ العاشرة، قاهرة، 1992.
20.أندریه‌ دوبون: التوراة كتابان مابین العهدین، ترجمة، موسی‌ دیب الخوری، مطبعة‌ دار الطلیعه‌، الطبعة‌ الاولی، سوریا، 1999.
21.البان.ض.ویدجیری‌: المذاهب الكبری‌ فی التأریخ من كونفوشیوس الی‌ توینبی‌، ترجمه‌، ذوقان قرقوط، مطبعة‌ دار العلم، الطبعة‌ الاولی، بیروت.
22.تشارلس داروین: أصل الانواع، ترجمة، محمود الملیجی، مجلس الاعلی‌ للثقافة، الطبعة‌ الاولی، قاهره‌، 2004.
23.تیدور هرتزل: الدولة الیهودیة، ترجمه‌، محمد فاضل، مطبعة‌ الشروق، الطبعة‌ الاولی، قاهره‌، 2007.
24.زكریا أبراهیم(دكتور): مشكلة الحیاة‌، مطبعة‌ مصر، الطبعة‌ الاولی، قاهره‌، 1971.
25.شمس الدین أق بلوت: داروین ونظریة التطور، ترجمة‌، اورخان محمد، مطبعة‌ دار الصحوة‌، الطبعة‌ السابعة، القاهرة، 1980
26.طه باقر: مقدمة فی تأریخ الحضارات القدیمة، مطبعة‌ دار المعلمین العلیة، الطبعة‌ الثانیة، بغداد، 1656.
27.محمد عبدالله الشرقاوی‌: بحوث فی مقارنة الادیان، مطبعة‌ دار الفكر العربی، الطبعة‌ الاولی، القاهره‌، 2002.
28.هاشم یحیی‌ الملاح: دراسات فی فلسفة التأریخ، مطبعة‌ دار الكتب، الطبعة‌ الا‌ولی، موصل، 1988.
29.هشام محمد أبوحاكمه‌: أوهام الیهود فی الوطن الموعود، مطبعة‌ دار الا‌سرا‌ء، الطبعة‌ الا‌ولی، عمان، 2002.
30.سلیمان مظهر: قصة الدیانات، مطبعة‌ مدبولی‌، الطبعة‌ الثانیه‌، القاهره‌، 2003.
31.بدون مولف: كلام الله فی التوراة‌ والزبور والا‌نجیل، مطبعة‌ لوجوس، الطبعة‌ الاولی، 1991.
32.رمضان شریف الداوودی‌: زرادشت والزرادشتیة، دراسة تأریخیة، مطبعة‌ كاوا، الطبعة‌ الاولی، بیروت، 1999.
33.عبدالحمید صدیقی: تفسیر التأریخ، مطبعة‌ دار العلم، الطبعة‌ الا‌ولی، كویت، 1980.
34.عبدالرزاق صلال الموحی‌: العبادات فی الا‌دیان السماویة(الیهودیة‌-المسیحیة‌-الا‌سلام)، مطبعة‌ صفحات، الطبعة‌ الاولی، دمشق، 2008.
35.عبدالله حسین: المسألة‌ الیهودیة‌، مطبعة‌ هنداوی، الطبعة‌ الا‌ولی، القاهره‌، 2012.
36.محمود الشرقاوی‌: التفسیر الدینی‌ التأریخ، مطعبة‌ الشعب، الطبعة‌ الاولی، القاهره‌.
37.مصطفی‌ كمال عبدالعلیم(دكتور)، سید فرج راشد(دكتور): الیهود فی العالم القدیم، مطبعة‌ دار المریخ، الطبعة‌ الا‌ولی، القاهره‌، 2007.
38.مظهرالموحی (واخرون): نشاة العالم والبشریة‌، دراسة معاصرة فی سفر التكوین، مطبعة‌ دار الجیل، بیروت، 2001.

چواره‌م ـ كتێبه‌ ئینگلیزییه‌كان:

39. Chris ,Stringer: what makes a modern human ,2012, nature485 ,33-35 40. Edward, paul: god and philosophers, oxford university , Amarica , 2009, p200
41.James t.shotwell: the religious revolution of today ,new York, 1913 ,p30

پێنجه‌م ـ چاوپێكه‌وتن:

چاوپێكه‌ وتن، كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر(پ.ی‌.د): مامۆستا له‌ به‌شی‌ مێژووی‌ زانكوی‌ سلێمانی‌

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەنقەر هاوڵاتییەكی بەریتانی بە حەوت ساڵ زیندانی سزادەدات

توركیا سزای زیندانی دەسەپێنێت بەسەر سەربازێكی پێشووی سوپای بریتانیا كە ...