سەرەکی » دۆسێ » كورتەیەك لە مێژووی شاری بەسرە

لە فەتحی ئیسلامییەوە تا سەیاب

كورتەیەك لە مێژووی شاری بەسرە

شاری بەسرە بە بەناوبانگترین شارەكانی عیراق دادەنرێت لە ئێستادا، و دووەم گەورەترین شاری عیراقە لە دوای بەغدا كە دەكەوێتە ئەوپەڕی باشووری دەوڵەتی عیراقەوە.
بەندەری دەریایی سەرەكی شارەكە درەخت و روبارێكی زۆری هەیە، زستانی گەرمە و هاوینی پڕوكێنەر و شێدارە، رووداوی (الجمل) لەو شارەدا رویدا، حەجاج بۆ ماوەی چەند ساڵێك لەسەردەمی ئەمەوییەكاندا حوكمڕانی كردووە.
عوتبە بن غەزوان دامەزرێنەری بەسرەیە كە یەكێك بووە لە هاوەڵە پێشینەكانی پێغەمبەر (د.خ) و حەوت كەس بووە هاتۆتە نێو ئاینی ئیسلام و ناوی تەواوەتی عوتبە بن غەزوان جابر بن وەهیب مازنیە، دوو هیجرەتی كردووە، بۆ حەبەشە و بۆ مەدینە، پێغەمبەر لەگەڵ ئەبو دوجانەدا كردویەتی بە برا، هەموو غەزاكانی لەگەڵ پێغەمبەردا بینیوە، و بەشداریی لە فەتحە ئیسلامییەكاندا كردووە لە عیراق، خەلیفە عومەری كوڕی خەتاب نادویەتی بۆ عیراق و لەسەر دەستی ئەو ناوچەیەكی بەرین فەتح كراوە و فارسەكانی تێدا دەركراوە، دواتر كراوەتە خەلیفە كردویەتی بە والی بەسرە كە هەر بۆخۆی دامەزرێنەر و یەكەم حوكمڕانی بووە.
دەگوترێت لە حوكمڕامیدا كەسێكی دادپەروەر بووە، حەزی بە ژیانی خۆشكوزەرانی نەبووە و بەردەوام سەرقاڵی نوێژ و تاعەت بووە، خواستی لە حوكمڕانی نەبووە، بۆیە دوای شەش مانگ چۆتە لای خەلیفە عومەری كوڕی خەتاب و داوای لێكردووە كەسێكی تر لە جێگەیدا دابنێت، عومەریش ئەو داوایەی رەتكردۆتەوە، بۆیە دەگێڕنەوە و دەڵێن لە خودا پاڕاوەتەوە كە بە فەرمانڕوایی نەیگێرێتەوە، خوداش نزاكەی قبوڵ كردووە و لە رێگەی گەڕانەوەدا بۆ بەسرە و لە پاش بەجێگەیاندنی فەریزەی حەج، كۆچی دوایی كردووە.
شاری بەسرە بە یەكەم شاری ئیسلامی دادەنرێت كە لە دەرەوەی سنوری نیمچە دوورگەی عەرەب دروستكراوە و دەكەوێتە سەر رۆخی خۆرئاوای روباری شەتولعەرەب كە جێگەی یەكگرتنی هەردوو روبارە بەناوبانگەی دیجلە و فوراتە.
مێژوونوسان دەڵێن، شوێنی بنیاتنانی یەكەمی لە شاری زوبێری ئێستا بووە، بەسرە شەش مانگ بەر لە دروستكردنی شاری كوفە دامەزراوە.
عوتبە بن غەزوان لە ساڵی 14ی كۆچی و لەكاتی فەتحی ئیسلامی عیراق، لەسەر فەرمانی خەلیفە عومەری كوڕی خەتاب نەخشەی شارەكەی داناوە كە وەك خانە و سەربازگەی هەمیشەیی موجاهیدە مسوڵمانەكان و خێزانەكانیان بووە، دواتر تێیدا جێگیر بووە كە بینیویەتی شوێنێكی گونجاوە بۆ ژیانی سەربازەكان و خێزانەكانیان، بۆیە مزگەوت و خانەی ئیمارەت و بەندیخانەی تێدا دروستكردووە.
موغیرە بن شوعبە لەپاش عوتبە بن غەزوان بۆتە حاكمی بەسرە و دوای ئەویش، ئەبو موسای ئەشعەری.
لە سەردەمی حوكمڕانی ئەبو موسای ئەشعەری لە ساڵی 17ی كۆچی، ئاگرێكی گەورە لە بەسرە كەوتۆتەوە كە ئەوكات هەموو خانووەكانی لە قامیش دروستكرابوو، دواتر ئەبو موسای ئەشعەری مۆڵەتی لە خەلیفە عومەری كوڕی خەتاب وەرگرتووە تا شارەكە سەرلەنوێ‌ لە قەدی دار دروستبكات لەبری قامیش، لەكاتی تەواوبونیدا خەلیفە عومەر حەفتا هەزار كەسی لە دانیشتوانی عەرەب رەوانە كردووە تا تێیدا نیشتەجێ‌ ببن كە هەندێكیان هاواڵانی پێغەمبەر بوون، دوای ئەوەی چالاكی بازرگانی لە شارەكەدا پەرەی سەند و قۆناغ بە قۆناغ رووی لە فراوان بوون كرد، لە سەردەمی عەباسییەكانیشدا شارەكە ترۆپكی گەشەسەندنی بەخۆوەبینی.
ئەم دێڕای سەرەوە، كوتەریەكی قۆناغی سەرەتایی و مێژووی شاری بەسرە بوون كە قۆناغی دامەزراندن و گەشەكردنی شارەكە لە سەردەمی حوكمڕانی ئیسلامیدا دەگەیەنن.

بەسرە لە سەردەمی جەنگە جیهانییەكان
لەكاتی یەكەمین جەنگی جیهانی، هێزەكانی بریتانیا هەڵمەتییان بۆسەر عیراق دەستپێكرد كە بە هەڵمەتی وڵاتی رافیدەین ناسرا، لەدوای شەڕی بەسرەوە هێزەكانی بریتانیا لە 23ی تشرینی دووەمی ساڵی 1914 چوونە شارەكەوە.
دوای ئەوە بەسرە بووە بنكەیەك بۆ پڕچەككردن و ئامادەكردنی هێزەكانی بریتانیا لە عیراق، گرنگترین پەرەسەندن كە لە شارەكەدا رویدا، بنیاتنانی بەندەرێكی هاوچەرخ و وێستگەیەكی شەمەندۆفێر بوو لە ناوچەی مەعقەل، ئەم دامەزراوەیە تا ئەندازەیەكی گەوروە بووە مایەی زیابوونی گرنگی بازرگانی شاری بەسرە، وێڕای فراوانبوونی شارەكە بۆ یەكەمجار بەئاراستەی باكوور بوو.

حوكمی پاشایەتی
دوای ئەوەی لە ساڵی 1921 عیراق سەربەخۆیی وەرگرت، هەندێك پەرسەندنی تەلارسازیی گرنگ لە شارەكە رویدا، لە ساڵی 1924 نەخۆشخانەی گشتی لە باشووری خۆرئاوای بەسرە بنیاتنرا، فڕۆكەخانەی بەسرەی نێودەوڵەتی لە باكووری بەندەر لە ساڵی 1936 دامەزرا، لە ساڵی 1932 ئاوی سازگار و كارەبا بۆ شارەكە دابین كرا، وێڕای دەستكردن بە بەكارهێنان و مامەڵەكردن بە زەوی نیشتەجێ‌ و بارزگانی و پیشەسازیی خزمەتگوزاریی و زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان كە بووە نزیكەی 220 هەزار كەس لە ساڵانی سی سەدەی رابردوو.

كۆماری عیراق
لەدوای روخانی حوكمی پاشایەتی و دامەزراندنی كۆماری عیراق، لە ساڵی 1964 زانكۆی بەسرە دامەزرا كە دووەم گرنگترین زانكۆیە لە عیراق. لە ساڵی 1977 ژمارەی دانیشتوانی شارەكە گەیشتە نزیكەی 1.5 ملیۆن كەس. بەڵام رووی لە پاشەكشەكردن كرد لەدوای هەڵایسانی جەنگی عیراق- ئێران كە تێیدا بەسرە بووە گەورەترین پێگەی سەربازی و گرنگترین ئامانجە سەربازییەكان، بە تایبەت لە دوای داگیركردنی فاو لەلایەن هێزەكانی ئێرانەوە.
لەكاتی پرۆسەی رزگاركردنی كوەیت، بەسرە رووبەڕووی توندترین هێرشی ئاسمانی بووەوە كە لەلایەن هێزەكانی ئەمریكاوە ژێرخانی شارەكە و پێگە سەربازییەكانی كرانە ئامانج، ئەمەش زیانێكی ماددی زەبەلاحی بە شارەكە گەیاند كە شوێنەوارەكانی تاوەكو ئێستا بە بەسرەوە دیارە.

گرنگی پارێزگای بەسرە
پارێزگای بەسرە بە دووەم گرنگترین پارێزگاكانی عیراق دادەنرێت، چونكە شادەماری عیراقە بۆ سامانی نەوت و سامانی خۆراكی، هەروەها بە شارێكی گەشتوگوزاریی دادەنرێت، بەوپێیەی شوێنەوار و مەزارگەی ئاینی زۆری تێدایە، لەوانە مزگەوتی ئیمام عەلی، مزگەوتی ئەلكواز لە میشراق، مزگەوتی مەقام لە ناوچەی عەشار، لە نزیك ئەویشەوە پەرستگەیەكی كۆنی جولەكە هەیە كە لەئێستادا وەك گەنجینە بەكاردێت.
لە ناوچەی زوبێر مەزارگە و مزگەوتی توڵحە بن عەبدوڵڵا و مەزارگەی زوبێر بن عەوام هاوەڵی پێغەمبەر (د.خ) و ژمارەیەك مزگەوت و مەزارگە وپێگەی مێژوویی هەیە.
دانیشتوانی پارێزگای بەسرە هەمەڕەنگن و تێكەڵەیەكی جیاوازن لە ئایین و مەزهەبەكان، كەمینە ئاینییەكانی وەك ئاینی سابیئەی مەندائی، و مەسیحی تێدایە، مەسیحییەكانیش لە مەزهەبەكانی وەك سریان و كاسولیك و ئەرسۆزۆكس و ئینجیلی و ئەرمەن و مەسیحی لاتینی و كلدانی، پێكهاتوون.
پارێزگای بەسرە، هەندێك قەزا و ناحیەی گرنگ لەخۆدەگرێت كە پێكهاتوون لە (سەفوان، خۆر زوبێر، ئوم قەسر، بەرجسیە)، قەزای زوبێر كە بە یەكێك لە گەورەترین قەزاكانی پارێزگای بەسرە دادەنرێت، زەوییەكی كشتوكاڵی بە پیتی هەیە، وێڕای گەورەترین كێڵگەی نەوتی.

ناودارەكانی بەسرە
پارێزگای بەسرە بە شارێكی گرنگ دادەنرێت لەڕووی زانستی و ئەدەبییەوە، ئەو پارێزگایە زۆرێك لە زانایان و ئەدیب و پیاوچاكانی بەرهەم هێناوە، لەوانە جاحز خاوەنی كتێبی بوخەلا، و پەیامەكانی تەربیع و تەدویر، ئەدیبی زمانەوانی خەلیل بە ئەحمەدی فەراهیدی كە یەكێك بووە لە ئیمامەكانی زمان و ئەدب و خاوەنی یەكەم فەرهەنگی عەرەبی، وێڕای ئەوەی پێشەنگ بووە لە زمانی عەرەبی و نەحو و زانستی میوزیك و بوارەكانی تر، بە هەمان شێوە سیبویە كە خوێندكاریی بووە، هەروەها بەسرە حەسەن بن هەیسەمی بەرهەمهێناوە كە زانای بینانی و فیزیایی بووە، لەگەڵ حەسەن بەسری كە پیاوچاك و سۆفیەكی بەناوبانگە، ئەبو ئەسوەدی دەئولی كە بنەمای دەستەواژەكانی لە نوسیندا داهێناوە،ئیبن سیرین شیكەرەوەی خەونەكانیش خەڵكی بەسرە بووە، ئەبو داود سجستانی زانای زمانەوانی، و زۆرێك لە زانا و ئەدیبە گەورەكانی سەردەمی هاوچەرخیش كە بەدر شاكر سەیابی شاعیری گەورە و ئەحمەد خەفی ئەدیب و بیرمەند دیارترینیانن.

ناوی بەسرە
بەسرە وەك جەواهیری و ئەخفەش دەڵێن، لەبەر ئەو شوێنەی تێیدا بنیاتنراوە كە شوێنێكی بەردین بووە بە بەسرە ناوبراوە، و رەنگی بەردەكانیش سپی بوون، یاقوت حەمەوی راوبۆچوونی جیای هەیە و دەڵێت، بەسرە مانای بەردە رەقەكان دەگەیەنێت، ئیبن ئەنباری و قەترەب پێیانوایە بەسرە خاكێكی رەق و پڕ لە بەرد دەگەیەنێت كە لەگەڵ كەوتندا بریندار دەبیت و سمی ئاژەڵەكان دەبڕێت، بەڵام یەعقوب سەركیس پێیوایە ناوەكە سریانیە و مانای شوێنی ماڵە دارینەكان دەگەیەنێت (باسرا).
هەروەها دەگوترێت لەبەر ئەوە ناونراوە بەسرە كە شوێنێكی بەرزە و هەر كەسێك لەو شوێنەدا رابوەستێت بە تەواوەتی دەتوانێت دەوروبەری خۆی ببینێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

one × 2 =

x

هەواڵێ هاوشێوە

چەند وێستگەیەكی گرنگ لە یەكەمین جەنگی جیهان

یەكەمین جەنگی جیهان كە چوار ساڵ و نیو درێژەی كێشا، ...