جەنگی بازرگانیی نێوان ئەمێركا و چین و ئەوروپا – knwe.org
سەرەکی » ئابووری » جەنگی بازرگانیی نێوان ئەمێركا و چین و ئەوروپا

هۆكار و دەرئەنجام

جەنگی بازرگانیی نێوان ئەمێركا و چین و ئەوروپا

فەیسەل عەلی*

ئایا جیهان لەچاوەڕێی جۆرێكی نوێی جەنگێكی جیهانییە، جەنگێكە جیایە لەوانەی كە جیهان راهاتوە لەوەی چەك‌و تەقەمەنی تێدا بەكارناهێنرێت؟
وەك دەردەكەوێت، بەكردەوە جەنگێكە، جەنگی جیهانیی بازرگانییە، جۆرێكی تایبەتەو لەم ماوەیەدا بەرەو توندبوونی زیاتر دەچێت، بەهۆی تێڕوانینەكانی دۆناڵد ترامپی سەرۆكی ئەمێركا، كە پیاوی كارو رێككەوتنەكانە، بەجۆرێك كە دەبێ ئەمێركا پێش هەموو دەوڵەتانی تری جیهان بێت. بەر لەچەند رۆژێك وەزیرانی دارایی دەوڵەتانی گروپی بیست كۆبوونەوە گرنگەكەی خۆیان لە بۆینس ئایرسی پایتەختی ئەرجەنتین كۆتایی پێهێنا، بە بانگهێشتكردنی رێگرتن لە وروژاندنی ناكۆكییەكانی بازرگانیی نێوانیان بۆ ئەوەی رێگری لەهەڵایسانی جەنگی بازرگانیی نێودەوڵەتی.
بەیاننامەی گروپی بیست باسی لەهەڵكشانی گرژیی رەوشی‌و ئاكامی بزاوتی بازرگانیی جیهانی‌و بواری جیۆسیاسی، كە بەشێوەیەكی مەترسیدار هەڕەشە لەگەشەی ئابووریی جیهان، هەروەها پێداگیریی لەسەر زەرورەتی دەستپێكردنی گفتوگۆو كاركردن بۆ سنورداركردنی مەترسییە نادیارەكان‌و بەهێزكردنی متمانەی نێوان دەوڵەتان.

لەكوێوە دەكرێ ئاماژە بۆ ئیشكالیەتی جەنگی ئێستای بازرگان جیهانی بكرێت؟
بێگومان لەناكۆكییە بازرگانییەكانی ئەم دواییەی نێوان ئەمێركا لەلایەك‌و لەلاكەی تریش هەریەك لەچین‌و دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا، بەتایبەتیش دوای ئەوەی واشنتن رەسمی گومرگی زیاتری بەسەر پۆڵاو هەندێك بەرهەمی تری هاوردەی ئەو دەوڵەتانە سەپاند، ئایا وردەكاری هەیە كە رەهەندەكانی ئەم ئیشكالییەتە لەئێستاو ئایندەدا روون بكاتەوە؟
بەر لەوەی ترامپ بێتە ناو كۆشكی سپی‌و لەمیانی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەیدا، بەڕوونی دیار بوو كە چین خستبووە نێو بازنەی تێڕوانینەكانییەوە لەڕووی بازرگانی‌و ئابوورییەوە، بەفراوانتریش لەڕووی سەربازییەوە، هەرچەندە چین بە ئێستاشەوە هیچ ئارەزوویەكەی دیاری بۆ هەنگاوێكی سەربازییانەی لەبەرامبەر بە ئەمێركا نییە.
ناڕەزایەتییەكانی ترامپ لەسەر چین لەدوو تەوەردا بوو، یەكەمیان یاریكردنی چینە بە بەهای دراوەكەی‌و دوومەیشیان نغرۆكردنی بازاڕی ئەمێركایە بە بەرهەمی چینی‌و هەروەها دەستبەسەراگرتنی داهێنانەكانی ئەمێركاو دزینی بیرۆكەكانی ئەمێركا.
ترامپ هیچ دوو دڵ نەبوو لەوەی هەڕەشەكانی بكاتە واقیع، كاتێك لەناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی 2018 رایگەیاند كە ئەمێركا رەسمی هاوردە بەڕێژەی 25% بەسەر هاوردەی ئەمێركا لەچین دەسەپێنێت كە ساڵانە دەكاتە ٥٠ ملیار دۆلار.
سەبارەت بەدزینی موڵكایەتی فكری‌و تەكنەلۆجیا لەلایەن چین‌و رەفتارە بازرگانییە نادادپەروەرییەكانی، بڕیارەكەی ترامپ ئەو كاڵا چینییانەی گرتۆتەوە كە بە پلانی ستراتیجیی چینەوە پەیوەستن كە (لە چین بەرهەمهێنراوە – 2025) ناونراوە، پێداگیری لەسەر ئەوە دەكرێت كە چیتر ئەمێركا لەتوانایدا نەماوە لەبەرامبەر بە لەدەستدانی تەكنەلۆجیاو موڵكایەتی فكری بێ دەنگ بێت.
وەك دەردەكەوێت، پێناچیت پرسەكە لەم رادەیەدا بوەستێت، چونكە ئەمە رێوشوێنی سەرەتاییە بەرەو گێڕانەوەی هاوسەنگیی بازرگانیی ئەمێركی چینی، كە ئێستا لاسەنگییەكی گەورە هەیە لە بەرژوەندیی چین. بەتایبەتی كە ترامپ ئێستا گوێ یان هیچ بایەخێك بە رێكخراوی بازرگانیی جیهانی یان پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان نادات، كە لەهەندێكیان كشاوەتەوە.
چین لای خۆیەوە وای دادەنێت كە ترامپ دەیەوێ لەڕێی هەڕەشەكردنی سەپاندنی رەسمی گومرگی زیاتر بەسەریاندا ناچاریان بكات بێنە ژێر ركێفی سیاسەتەكانی ئەمێركاوە، لەبەر ئەوە ئەوانیش رەسمی گومرگی زیاتریان بەسەر ژمارەیەك بەرهەمی ئەمێركیدا سەپاند.
چینیەكان ئەو هەڵسوكەوتەی ئەمێركایان بەپێچەوانەی ئەو رێككەوتنانەی كە هەردوولا پێشتر پێیگەیشتوبوون دادەنێت، وێڕای ئەوەی هەڵسوكەوتەكانی ئەمێركا هیواكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تێكدا، كە هەوڵی ئاسانكاریی زیاتری بازرگانیی نێودەوڵەتی لەجیهان دەدا نەك بەرەو ئاڵۆزبوون‌و جەنگی بازرگانیی نێوان دەوڵەتان بڕوات.

ئەو پرسیارە گرنگەی كە لێرە دەبێ بكرێت، ئایا ترامپ دەتوانێ پەیوەندییەكانی نێوان ئەمێركاو چین بەرەو نغرۆبوون ببات؟
چەند راستییەك هەیە دەبێ ئاگاداری بین، لەپێش هەموویانەوە، ئابووریی ئەمێركاو چین دوو ئابووری تەواوكارو تێهەڵكێشی یەكدین، لەبەر ئەوە نغرۆبوونی یەكێكیان ئەویدی بەدوای خۆیدا رادەكێشێت، چۆن‌و بۆ؟
زۆرێكی راپۆرتە جیهانییەكانی ئابووری ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، كە چین گەورەترین سەرمایەگوزاری سەنەداتی ئەمێركایە، دەبێ ئەمێركا نزیكەی 1.1 تریلیۆن دۆلار لەكۆی قەرزی چین كە دەگاتە 6.1 تریلیۆن دۆلار بداتەوە، ئەمە زۆر كەمترە لەكۆی قەرزی دەرەكی چینی (كە نزیكەی 1.5 تریلیۆن دۆلارە) ئەمە چی دەگەیەنێت.
بەكورتی، ئامارەكان ئەوەمان پێ دەڵێن، ئەگەر چین لەناكاودا بڕیاریدا هەرچەند ئەوان پشوو درێژن، دوایان لە ئەمێركا كرد كە هەموو قەرزەكان یان زۆربەی بداتەوە، جگە لە ئیفلاسبوون ئەمێركا هیچی لەبەردەمدا نامێنێتەوە، بەمەش گەورەترین ئابووریی جیهان دادەڕمێت.

ئایا ئەم سیناریۆیە بەهەمان ئاست لە بەرژوەندیی چینیش دەبێت، یان چینییەكانیش بەرژوەندییان لەوەدایە ئابووریی ئەمێركا دووچاری داڕمان نەیەت؟
گرفتەكە لێرەدایە، ئەوكات ئابووریی چین زیاتر لەئابووریی ئەمێركا دووچاری كێشە دەبێتەوە، چونكە چین سەنەداتی ئەمێركای بۆ نوێكردنەوەی یەدەكی خۆی لەو دۆلارانە بەهۆی فرۆشتنی بەرهەمەكانی بە ئەمێركا كڕیوە، ئەمێركاش بە كردەوە شمەكی چینی بە قەرز دەكڕێت.
پرسەكە لێرەدا ناوەستێت، پرسی پەیوەستبوونی دراوی چین‌و ئەمێركایە بەیەكەوە، واتە دۆلارو یوان، دولاری دوای یوان دەكەوێت بەهۆی قەبارەی گەورەی هەناردەی چینی بۆ ئەمێركا، هەروەها بەشێكی كۆمپانیاكانی ئەمێركا لەچین شمەك بەرهەم دەهێنن، چەند هەناردەی چینی بۆ ئەمێركا زیاد بكات هێندە پاشكۆیەتی دۆلار بۆ یوان زیاد دەكات. بۆ زانیاری، چین دەتوانێ كۆنتڕۆڵی بەهای یوان بۆ بەرژەوەندیی خۆی بكات، ئەمەشە كە ترامپی زۆر بێزار كردووە.

لەنێوان ئەمێركاو یەكێتیی ئەوروپا
جەنگی بازرگانیی جیهانی هەر لەنێوان ئەمێركاو چیندا نییە، بەڵكو جەنگێكی توندتری بازرگانی لەنێوان ئەمێركاو یەكێتیی ئەوروپادا هەیە، كە لەبنەڕەتدا ئەم دوو لایەنە هەر لەدوای دووەمین جەنگی جیهانەوە، كە ئەمێركا بۆ بەرژوەندیی ئەوروپا هاتە نێو جەنگەوە، دوو شەریكی ستراتیجیی یەكترن تا ئەوكاتەی ترامپ وەك سەرۆكی ئەمێركا دەركەوت.
ئەوەی چاودێریی ترامپی كاندید دەكرد لەكاتی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی ئەمێركا، بێزارییەكی زۆری لەمەڕ تەرازووی بازرگانیی ئەمێركاو ئەوروپا بەتایبەتیش ئەڵمانیا دەردەبڕی، بەڵكو زیاتر لەیەك جار رەخنەی لە ئەنگیلا مێركل راوێژكاری ئەڵمانیا گرت، بەوەی ئەوان ئۆتۆمبێلەكانی ئەمێركا ناكڕن لەكاتێكدا ئێمە ئوتومبیلەكانی ئەڵمانیا دەكڕین.
ترامپ لەمانگی حوزەیرانی 2018 بەهەمان شێوازی مامەڵەكردنی لەگەڵ چین مامەڵەی لەگەڵ ئەوروپییەكانیش كرد، هەنگاوێكی نا كە دەشێ بێتە هۆكاری كەوتنەوەی جەنگێكی ئابووریی نێودەوڵەتی، كاتێك رەسمی گومرگی لەسەر هاوردەی وڵاتەكەی لە یەكێتیی ئەوروپا لە ئەلەمنیۆم بەڕێژەی 25% و پۆڵا بەڕێژەی 10% زیادكرد.
ئەوروپییەكان زۆر چاوەڕێیان نەكرد، ماكرۆنی سەرۆكی فرەنسا وتی:»بەداخەوە بۆ ئەم بڕیارەی ئەمێركاو بڕیارەكەیشی بە نایاسایی وەسف كرد. وتی ئەمێركا بەم رێوشوێنەی هەوڵی وەڵامدانەوەی لاسەنگیی جیهانی دایەوەو پەنای بۆ «نەتەوایەتیی ئابووری‌و بازرگانی» برد، هۆشداری بە ئەمێركا دا بەوەی ئەم جۆە هەنگاوانە دەبێتە هۆكاری «داخستنی دەرگای گفتوگۆی پرسەكانی تر لەگەڵ ئەمێركا» لەگەڵ ئەوەشدا پێداگیری لەسەر ئەوەش دەكرد كە نەتەوایەتی ئابووری جەنگی لێدەكەوێتەوە.
ئەڵمانەكانیش لای خۆیانەوە لەڕێی ئۆلاف شۆڵتزی وەزیری داراییەكەیانەوە وەڵامی ترامپیان دایەوە، بەوەی كە «یەكێتیی ئەوروپا بە بەهێزی وەڵامی بڕیارەكەی ترامپ دەداتەوە، پێداگیریشی لەوە كرد كە ئەو بڕیارە بڕیارێكی تاك لایەنەیە، دەشی بەبڕیارێك دابنرێت كە لەیاسای نێودەوڵەتیی پەیوەست بەڕەسمی گومرگی دەرچووە».
گرنگترین ئەو پرسیارانەی لێرەدا دەخرێنەڕوو» ئایا دەتوانرێ ئەو رێوشوێنە ئابوورییانەی ئەمێركا دژ بە یەكێتیی ئەوروپا گرتویەتییە بەر لەڕەوشی سیاسی جیابكرێتەوە؟
لێرەدا مەبەستەكە ئەوەیە، كە ترامپ داوای لەدەوڵەتانی تری ئەوروپای ئەندام لەهاوپەیمانێتیی ناتۆ كرد كە ئاستی بەشداریكردنی داراییان بەڕێژەی 2% لەكۆی بەرهەمی ناوخۆیی وڵاتەكانیان لەتەمویكردنی ناتۆ بەرزبكەنەوە، بۆ ئەوەی قورسایی بەشداریكردنی ئەمێركا لەبودجەی ناتۆ كەم بكەنەوە، كە ئێستا دەگاتە 72% بودجەی گشتیی ناتۆ.

ئەم جەنگی نەتەوایەتییە ئابوورییە بەرەو كوێ دەچێت؟
وەڵامدانەوەی پرسیارێكی لەم جۆرە هێندە ئاسان نییە، بەڵام هەندێك بۆچوون هەیە لەمبارەوە، كە ئەمێركا لەم جەنگەدا بەشێوەیەكی رەها ئەم گرەوە ناباتەوە، یان ئەم جەنگە ئابوورییە بۆ هەتایە لەبەرژەوەندیی ئەو ناشكێتەوە، ئەوروپییەكان بۆ نمونە بیر لە شەراكەتی ئابووریی‌و دارایی لەگەڵ چین‌و روسیا دەكەنەوە، جارێكی تر بیرۆكەی ئۆراسیا دێتەگۆڕێ.
دەشێ ژاپۆن‌و چین‌و روسیا بەرژەوەندیی بازرگانی كۆیان بكاتەوە، لەبری ئەو جەنگە نەتەوایەتییە ئابوورییەی ترامپ بەرپای كردووە، بە هەرحاڵ ئەم دۆسییە كراوەیە، هەموو ئەگەرێك لە بەردەستە. هەموو بەدوای بەرژوەندیی وڵات‌و نەتەوەكەی خۆیدا وێڵە.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌نه‌وتی گونده‌كانی‌ حه‌سیره‌، میل قاسم‌و كه‌واچه‌رموودا، 100 بۆ 150 کرێکاری بیانی هه‌یه‌

به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌ی‌ سه‌رقه‌ڵا «ڕامیار عه‌بدولڕه‌حمان ئه‌حمه‌د» به‌گوندستانی‌ نوێی ڕاگه‌یاند: هه‌رگوندێك ...