سەرەکی » ئابووری » قەیرانی ئابووریی توركیا و داشكانی لیرەكەی

قەیرانی ئابووریی توركیا و داشكانی لیرەكەی

فەیسەل عەلی*

لەم دواییەدا زۆرێك لەسەر قەیرانی ئابووریی توركیا و داشكانی بەهای لیرەی توركی نوسییان، بیرو بۆچوونەكان لێكدی جیاوازبوون، هەبوو وەك عادەتی زۆربەی گەلانی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە روانگەی پیلانگێڕییەوە تەماشایان كرد، هیتریش هەبوون وردتر بوون لە روانگەی ئابوورییەوە لەسەر ئەم پرسەیان نووسی. بەڵام شیكاری ورد و تەواوكاری ئەم رەوشەی توركیا بە گشتی لەلایەن شرۆڤەكارانی دارایی و ئەوانەی لە بازاڕی دراودا شارەزان، هەروەها ئەوانەی لە ئابووریی و بازاڕی دەوڵەتانی هەڵكەوتوودا پسپۆڕن. بە بۆچوونی ئەم گروپەی دوای، هۆكارەكان روونن، لەم خاڵانەی خوارەوەدا كورت دەكرێنەوە:

لاوازی ئابووری توركیا
یەك لە گرنگترین هۆكارەكانی داشكانی بەهای لیرەی توركیا لاسەنگیی گەورەی تەرازووی پێدانە (Balance of payments). بە سادەیی بەهای هەناردەی توركیا زۆر كەمترە لە بەهای هاوردەی توركیا لە شمەك و خزممەتگوزارییەكان، هەروەها دەستهاتی لە دراوی بیانی و سەرمایەگوزاریی بیانیی توركیا زۆر كەمترە لە بڕی ئەو دراوە بیانییەی كە لە توركایەوە دەچێتە دەرەوە بۆ تەمویلكردنی هاوردەو دانەوەی ئەو قەرزانەی لەسەر هەردوو كەرتی حكومی و تایبەت كەڵەكەبوونە.
ئەم لاسەنگییە دەرئەنجامی لاوازی ئابووری توركیایە لەوەی نەیتوانیوە سەرمایەگوزاریی جۆریی بیانی بۆ ناو ئابوورییەكەی رابكێشێت، كە لێوەی ببێتە هۆكاری ئەوەی ئەم ئابوورییە ئاستی بەرهەمداری و كێبڕكێی بەرزبكاتەوە.
لەبەر ئەوەی ئابووریی توركیا ماوەیەكە لاوازو بێهێزە لە بەرەنگاربوونەوەی ئەو ئاستەنگانەی دێنە بەردەم، لەگەڵ زیادبوونی پشتبەستنی ئابووریی توركیا بە قەرزی دەرەكی، ئەو بەرزبوونی دواییەی نرخی سود و دۆلاری ئەمیركی بووە هۆكاری داشكانی بەهای لیرەی توركیا لەبەرامبەر بە دۆلار.

یەكەم پاشەكشێی نییە
جێی ئاماژە پێكردنە، لەگەڵ پاشەكشێی توندی ئەم دواییەی لیرەی توركی، بەڵام ئەمە لەماوەی ئەم دە ساڵەی دواییدا یەكەم پاشەكشێی نییە، لە ساڵی ٢٠٠٧ بەهای لیرەی توركی لە لیرەیەك بەرامبەر بە دۆلارێك دابەزی بۆ دوو لیرە بۆ دۆلارێك، پاشان بۆ سێ و دواتر بۆ چوار لیرە تا لە سالی ٢٠١٨ دابەزی بۆ زیاتر لە شەش لیرە بۆ دۆلارێك. ئەم داشكانە بەردەوامەی لیرەی توركی ساڵ لە دوای ساڵ نیشانەیەكی دیاری قوڵیی كێشە ئابوورییەكانی توركیایە.
قەیرانی ئێستای ئابووریی توركیا جیاوازە لە قەیرانی دەوڵەتانی باشوری ئاسیا، هەرچەندە ئەوانیش رووبەڕووی كێشەی قەرزی دەرەكی بوونەوە وەك ئەوەی ئێستای توركیا، بەڵام دەوڵەتانی باشووری ئاسیا ئەوكات بنەمایەكی بەهێزی ئابوورییان هەبوو، بەتایبەتیش لە بواری هەناردە و توانای بونیادنانی یەدەكی گەورەی دارایی لە دراوی بیانی، لەبەر ئەوە قەیرانی ئابووریی دەوڵەتانی باشووری ئاسیا زۆر درێژەی نەكێشا. ئەو دەوڵەتانە لە ماوەیەكی پێوانەییدا نەك هەر گەڕانەوە بۆ ئاستی پێشووی گەشەی ئابوورییان بەڵكو بۆ ئاستی پێوانەیی گەشە تێیان پەڕاند، ئەو دەوڵەتانەی كردە بەهێزترین دوڵەتە گەشەكردووەكانی جیهان. ئەو دەوڵەتە هەڵكەوتووانە توانییان بونیادی سەرچاوەی سیادی دراوی بیانی بنێن وەك سەرچاوەیەكی گەورە بۆ ئابوورییەكانیان كاتێك رووبەڕووی قەیران دەبنەوە.

گۆڕانی ریشەیی لە سیاسەتی توركیا روونەدات
زۆرێك كۆكن لەسەر ئەوەی كە سیاسەتە گشتییەكانی حكومەتی توركیا لانكەی سەرەكی ئەو ئاستەنگە گەورانەن كە ئابووریی توركیای پێدا تێپەڕ دەبێت. لە روانگەی بازاڕە داراییەكانی جیهانەوە، ئەو تیمەی ئێستا كە بەرپرسی ئیدارەدانی ئابووریی توركیا و قەیرانەكەن توانای رووبەڕووبوونەوەی ئەو تەحەدییاتە گەورانە نین كە رووبەڕووی ئابووریی توركیا بوونەتەوە، ئەمەش نیشانەیە بۆ ئەوەی كە دەشێ ئابووریی توركیا لە ماوەی داهاتوودا رووبەڕووی ئاستەنگی تر بێتەوە.
لەبەر ئەوانە، پێشبینی ناكرێت كە لەماوەی ئەم چەند مانگ و ساڵانی داهاتوودا بەهای لیرەی توركیا روو لە هەڵكشان بكات، ئەگەر هاتوو گۆڕانی ریشەیی لە سیاسەتی توركیا روونەدات، بۆ ئەوەی ئابووریی توركیا بكاتە ژینگەیەكی لەباری راكێشانی سەرمایەگوزاریی بیانی و زیاتر لەگەڵ هاوبەشە بازرگانییەكانیدا گونجاو بێت.
* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

twenty − 11 =

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئایا عیراق پابەند دەبێت بە سزاکانی سەر ئێرانەوە؟

سزا نوێیەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران و پابەندبوونی عیراق بەو ...