سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » فێستیڤاڵی ئینگمار بێرگمان بۆ شانۆی نێونه‌ته‌وه‌یی

فێستیڤاڵی ئینگمار بێرگمان بۆ شانۆی نێونه‌ته‌وه‌یی

دانا ڕه‌ئووف

ئه‌مساڵ یادی سه‌د ساڵه‌ی له‌دایكبوونی ریژیسۆر و نووسه‌ری به‌ناوبانگی سوێدی (ئینگمار بێرگمان 1918-2007)ه‌و به‌م بۆنه‌یه‌شه‌وه‌، شانۆی پادشایه‌تی چواره‌م فێستیڤاڵی شانۆی نێونه‌ته‌وه‌یی ساز كرد. شانۆی پادشایه‌تی به‌ شه‌ش نه‌مایش به‌شدار بوو، هه‌روه‌ها چه‌رده‌یه‌ك له‌ نه‌مایشی نێونه‌ته‌وه‌یی، كه‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دنیاوه‌، بۆ نموونه‌: ئێران، ئه‌ڵمانیا، هۆڵاند، نه‌رویژ، نه‌مسا، به‌رازیل، فه‌ره‌نسا، ڤێتنام و به‌لجیكاوه‌ هاتوون، له‌م فێستیڤاڵه‌دا، كه‌ له‌ 23ی مانگی هه‌شته‌وه‌ تا 2ی مانگی نۆ به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌شدار بوون. جگه‌ له‌ نه‌مایشه‌ شانۆیی و ئۆپێراكان، چه‌ندان كۆڕ و سیمینار و وۆركشۆپ ده‌گێڕدرێت و فیلمه‌كانی بێرگمان-یش به‌ به‌رده‌وامی پیشان ده‌درێن. هاوكات كه‌ناڵی دووی ته‌له‌فزیۆنی سوێدی، هه‌موو شه‌وێكی هه‌ینی، یه‌كێك له‌ فیلمه‌كانی نه‌مایش ده‌كات. به‌شێك له‌ نه‌مایشه‌كانی ئه‌م فێستیڤاڵه‌ له‌ ده‌ق و فیلمه‌كانی بێرگمان-ه‌وه‌ ئاماده‌كراون، هه‌ندێكیان له‌ ژینگه‌ و ئه‌تمۆسفێری دنیا تایبه‌تمه‌نده‌كه‌ی بێرگماندا ده‌سوڕێنه‌وه‌ و به‌شێكێشیان نزیكه‌ له‌ ڕۆحی بێرگمان-ه‌وه‌. زۆربه‌ی شانۆكار و هونه‌رمه‌نده‌ به‌شداره‌كانی ئه‌م فێستیڤاڵه‌، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی له‌ وڵاتانی تره‌وه‌ هاتوون، به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌گه‌ڵ فیلمه‌كانی بێرگمان گه‌وره‌ بوون، یان كاریگه‌رییه‌كی قووڵی ئه‌ویان به‌سه‌ره‌وه‌یه‌ و له‌ژێر ئه‌و كاریگه‌رییه‌دا كاریان كردووه‌. له‌م ڕێپۆرتاژه‌ باسه‌دا، هه‌وڵده‌ده‌م ئاوڕ له‌ به‌شێك له‌و نه‌مایشانه‌ بده‌مه‌وه‌، كه‌ له‌م فێستیڤاڵه‌دا به‌شداربوون و بوونه‌ته‌ جێگای سه‌رنجی بینه‌ر و ڕه‌خنه‌گران.

دڵنیا/نووسین و ده‌رهێنانی فاڵك ڕیشته‌ر
فاڵك ڕیشته‌ر نووسه‌ر و شانۆكارێكی گه‌نجی ئه‌ڵمانییه‌ و توانیویه‌تی به‌ ماوه‌یه‌كی كه‌م، وه‌ك شانۆنامه‌نووس و ده‌رهێنه‌رێكی به‌توانا له‌ ئه‌ڵمانیادا بناسرێت، هاوكات له‌ شانۆ گه‌وره‌كانی ئه‌وروپاوه‌ بانگهێشت بكرێت، تا كار له‌ شانۆكانیاندا بكات. ئه‌م شانۆكاره‌، بۆ ئه‌وه‌ی كارێك له‌ بێرگمان-ه‌وه‌ فێربێت، ده‌چێته‌ ژوورێكه‌وه‌ و ده‌رگا له‌سه‌ر خۆی داده‌خات و ڕۆژانه‌ سه‌یری دوو فیلمی بێرگمان ده‌كات. له‌م فیلمانه‌دا، مه‌رگ، مێرده‌زمه‌، پێوه‌ندییه‌ بێ خۆشه‌ویستی و پڕ له‌ درۆ و ڕیاكان و دابڕانێكی قووڵ ده‌بینێت، ئه‌مه‌یش تووشی بێزاری و دڵه‌ڕاوكێ و خه‌مۆكییه‌كی قووڵی ده‌كات. دوای ئه‌وه‌ ده‌رگاكه‌ی ده‌كاته‌وه‌ و له‌ ژووره‌كه‌ی دێته‌ ده‌ره‌وه‌ و سه‌باره‌ت به‌ سوێدییه‌كان وێنه‌یه‌كی ڕه‌ش و دنیایه‌كی سارد و بێ هه‌ست و خۆشه‌ویستیی له‌لا دروست ده‌بێت. ئه‌مه‌یش له‌گه‌ڵ ئه‌و وێنه‌یه‌دا یه‌ك ناگرێته‌وه‌، كه‌ ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سوێدی هه‌یبووه‌، به‌مه‌یش تووشی شۆك ده‌بێت. ئه‌م شۆكه‌ و ئه‌م دنیا سارد و پڕ له‌ درۆ و دوور له‌ خۆشه‌ویستییه‌، له‌ ده‌قێك و كارێكی هونه‌رییدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، به‌ڵام كاره‌كه‌ی باسی بێرگمان ناكات، به‌ڵكو باسی سوێد و نه‌وه‌كانی بێرگمان و ئه‌م ڕۆژگاره‌ مۆدێرنه‌ی سوێدێك ده‌كات، كه‌ له‌ كاره‌ساته‌وه‌ نزیكه‌.
دڵنیا، كه‌ ناوی نه‌مایش/ده‌قه‌كه‌یه‌، له‌وانه‌یه‌ زۆر مانای تر بگه‌یه‌نێت، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك مانای «دڵنیا» ناگه‌یه‌نێت و به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك، هه‌موو شتێك دووره‌ له‌م مانایه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی بۆ نه‌مایشه‌كه‌ و ئه‌و ناوه‌ڕۆكه‌ ڕه‌شه‌ی بۆ ئه‌مڕۆی كۆمه‌ڵگه‌ی سوێد هه‌یه‌تی. نه‌مایشه‌كه‌ باسی ئه‌و چاڵه‌ ڕه‌شه‌ ده‌كات، ئه‌م ئێستایه‌مان، كه‌ هه‌موو جۆره‌ ستراكتور و بنه‌ما لۆژیكی و مۆڕاڵییه‌كانی خۆی له‌ ده‌ست داوه‌. له‌م نه‌مایشه‌دا، كۆمه‌ڵگه‌ی سوێدی، بڕوا، ئایدۆلۆژی، ژیانی هاوسه‌ریی و ته‌نانه‌ت ئه‌كادیمیای سوێدیش، وه‌ك سمبۆلێك بۆ دێرینترین و باڵاترین ده‌زگای ڕۆشنبیری و هۆشیاریی سوێد، داڕوخاوه‌ و هیچ شتێك له‌ جێگای خۆیدا نه‌ماوه‌.
ئه‌م ریژیسۆره‌، له‌ كارێكی هونه‌ریدا: ده‌ق، جه‌سته‌، مۆسیقا، سه‌ما، گۆرانی، ئه‌كرۆپاتیك و ته‌نانه‌ت فیلمیش كۆده‌كاته‌وه‌ و تێكه‌ڵاوییان ده‌كات، له‌م دیده‌ گشتگیره‌دا، گه‌شتێكمان له‌ باوه‌ڕه‌وه‌ بۆ گومان، له‌ بێده‌نگییه‌وه‌ بۆ هه‌راوزه‌نا، له‌ پاكیزه‌ییه‌وه‌ بۆ خیانه‌ت ده‌ستپێده‌كات. به‌نێو كاره‌ساته‌كانی ژینگه‌دا ده‌ڕوات تا ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ دۆزه‌خ، كۆتاییه‌كی ته‌ژی له‌ كاره‌ساته‌كانی دنیا. له‌م دۆزه‌خه‌دا، ته‌نیایی، بێ متمانه‌یی، پێوه‌ندییه‌ پچڕاوه‌كان و نه‌بوونی خۆشه‌ویستی و ترس به‌رجه‌سته‌ی وێنه‌كان، خه‌ونه‌كان، ژیانی كاره‌كته‌ره‌كان و ژیانه‌ بێ ماناكه‌ی ئه‌مڕۆمان ده‌كات. لێره‌دا، ئه‌كته‌ر و سه‌مازانه‌كان ده‌بنه‌ یه‌ك یه‌كه‌ی هونه‌ری، پێكه‌وه‌ سه‌ما ده‌كه‌ن و هاوكات له‌ دیالۆگدان، گۆرانی ده‌ڵێن و سه‌ما ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها ده‌شبنه‌ ئامرازه‌كانی به‌رجه‌سته‌كردن و به‌كارهێنان بۆ یه‌كتری.
هه‌موو نه‌مایشه‌كه‌، به‌رجه‌سته‌ی یان ڕاستر وێنایه‌كی پارچه‌ پارچه‌ی دنیا ده‌كات، كه‌ له‌وێدا ڕووبه‌ڕووی ئه‌و ترس و به‌ تاڵییه‌مان ده‌كاته‌وه‌، كه‌ تیایدا ده‌ژین. هه‌موو نه‌مایشه‌كه‌، هه‌وڵێكه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ گرێ ده‌روونییه‌كانی مرۆڤی ئه‌مڕۆ، ئه‌و گرێ كوێرانه‌ی ده‌روونی مرۆڤی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی تووشی نه‌خۆشییه‌كانی ته‌نیایی، نامۆبوون، بێ متمانه‌یی، نه‌بوونی بڕوا، گومان و خۆویستی كردۆته‌وه‌.
سه‌رمۆنیایه‌كی ئایینی- ده‌سه‌ڵات و هونه‌ر
(سه‌رمۆنیایه‌كی ئایینی) ده‌قێكی كورتی بێرگمان-ه‌، ساڵی 1969 بۆ ته‌له‌فزیۆنی نووسیوه‌، هه‌ر ئه‌و ساڵه‌یش تۆمار كراوه‌، به‌ڵام تاكو ئێستا له‌سه‌ر شانۆ نه‌مایش نه‌كراوه‌. ده‌قه‌كه‌، له‌ دیدێكی موراڵی و فه‌لسه‌فه‌یه‌كی توند و گه‌مه‌یه‌كی ته‌ژی له‌ فه‌نتازیاوه‌، باسی ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ چۆن هونه‌رمه‌ند ناچار ده‌كرێت ڕووبه‌ڕووی بینه‌ره‌كانی ببێته‌وه‌، هاوكات باسی كێشه‌كانی سانسۆر و پێوه‌ندی نێوان ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتی هونه‌ر، هونه‌رمه‌ند و ده‌سه‌ڵات ده‌كات.
ڕووداوه‌كان ساكاره‌، كارمه‌ندێك (ده‌سه‌ڵاتێكی یاسایی) هه‌یه‌ و سێ هونه‌رمه‌ند، كه‌ له‌ گه‌شتێكی هونه‌ریدان، تاوانبار ده‌كات و ڕاپێچی لێپێچینه‌وه‌یان ده‌كات، بینه‌ران به‌ ته‌واوی نازانن، یان ڕوون نییه‌، ئه‌و تاوانه‌ چییه‌، كه‌ ئه‌و سێ هونه‌رمه‌نده‌ كردوویانه‌. دادوه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی توند، له‌ ئه‌تمۆسفێرێكی كافكائاسادا لێپێچینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م هونه‌رمه‌ندانه‌دا ده‌كات و هێزی یاسایی خۆی دژی ئه‌م هونه‌رمه‌ندانه‌ به‌كار ده‌هێنێت.
ریژیسۆری نه‌مایشه‌كه‌، ژوورێكی بچووكی بێ ده‌رگا و په‌نجه‌ره‌، كه‌ به‌رجه‌سته‌ی ژووری هوتێلێك و هاوكات دادگا و شوێنی لێپێچینه‌وه‌ی هونه‌رمه‌نده‌كانیش ده‌كات، دروست كردووه‌. ئه‌كته‌ره‌كان هه‌ندێك جار به‌ جلوبه‌رگی ئاسایی و مۆدێرنه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ون، هه‌ندێك جاریش ده‌بنه‌ قه‌ره‌قۆز و لێبوك و لێبوكئاسا، به‌ كڵاوی درێژی نووك تیژه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ون و ده‌جووڵێنه‌وه‌. شێوازێك له‌ شانۆی ناو شانۆ ده‌خوڵقێنن و هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ئه‌وان هونه‌رمه‌ندن.
هه‌ندێك له‌ ڕه‌خنه‌گره‌كان، ئاماژه‌یان بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌، كه‌ كاره‌كته‌ره‌كان: كوڕێكی گه‌نج، پیاوێكی ته‌مه‌ن مامناوه‌ندی و دادوه‌ره‌كه‌یش، كه‌ له‌وان به‌ ته‌مه‌نتره‌، چه‌ند به‌شێكن له‌ كه‌سایه‌تی بێرگمان خۆی، به‌ڵام له‌ ته‌مه‌ن و قۆناخی جیاوازدا گه‌نجێك، كه‌ هه‌ستێكی قووڵی پڕ له‌ دڵه‌ڕاوكێ دایگرتووه‌، ته‌مه‌ن مامناوه‌ندییه‌كی ته‌نها و به‌جێهێڵراو، به‌ ته‌مه‌نه‌كه‌یش كه‌سێك، كه‌ له‌ دین نزیك بۆته‌وه‌ و بڕوایه‌كی پته‌وی به‌ كتێبه‌ دینییه‌كان، ئه‌وانه‌ی له‌ ئاسمانه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ خواره‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌ یاساكانی سه‌ر زه‌مین، هه‌یه‌.
بێرگمان له‌م ده‌قه‌یدا، كه‌ ریژیسۆر و ئه‌كته‌ره‌كانیش كاریان له‌سه‌ر كردووه‌، مه‌سه‌له‌ی پێوه‌ندییه‌ جۆراوجۆر و ئاڵۆزه‌كانی نێوان بینه‌ر و ئه‌كته‌ر ده‌خاته‌ڕوو، كه‌ جۆره‌ سه‌رمۆنیا و بۆنه‌یه‌كی ئاینیی له‌نێوان بینه‌ر و ئه‌كته‌ردا ده‌خوڵقێنێت. نه‌مایشه‌كه‌، بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌م بیرۆكه‌یه‌، له‌ دیمه‌نی كۆتاییدا، ئه‌كته‌ره‌كان له‌و ژووره‌ ته‌سك و بێ ده‌رگا و په‌نجه‌ره‌یه‌دا كۆده‌كاته‌وه‌، تا نه‌مایشێكی تایبه‌تی بۆ دادوه‌ره‌كه‌ (ده‌سه‌ڵات) پێشكه‌ش بكه‌ن. له‌م نه‌مایشه‌دا، كه‌ گه‌مه‌یه‌كی شانۆی ناو شانۆیه‌، ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌وێته‌ ده‌ستی هونه‌رمه‌نده‌كانه‌وه‌ هونه‌ر دادوه‌ره‌كه‌ (ده‌سه‌ڵات) ناچار ده‌كات، كه‌ خۆی له‌خۆی بپێچێته‌وه‌. ئه‌م نه‌مایشه‌ی ئه‌كته‌ره‌كان بۆ كه‌سایه‌تی دادوه‌ره‌كه‌، ئه‌فسون و هێز و وزه‌ی هونه‌ر، به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵات و هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی تریش پیشان ده‌دات. هونه‌ر ئه‌و ئامرازه‌یه‌، گه‌ر به‌باشی و له‌ جێگای خۆیدا به‌كاربهێنرێت، هێزێكه‌ هیچ هێزێك ناتوانێت نه‌ بیوه‌ستێنێت و نه‌ چۆكی پێدابدات.
نه‌مایشه‌كه‌ ده‌بێته‌ گه‌مه‌یه‌كی توندوتیژ و به‌ركه‌وتن و ئه‌زموونێكی گران بۆ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ ئاڵۆز و گرانه‌ی له‌نێوان هونه‌رمه‌ند و بینه‌ر له‌لایه‌ك و له‌لایه‌كیتره‌وه‌ له‌نێوان هونه‌رمه‌ند و ده‌سه‌ڵاتدا هه‌یه‌. له‌م پرۆسه‌یه‌دا، هونه‌ر و ده‌سه‌ڵات هێنده‌ له‌ یه‌كتر نزیك ده‌بنه‌وه‌، كه‌ ده‌سه‌ڵات تووشی شۆك و ترس ده‌كات و چۆكی پێ داده‌دات. ئه‌كته‌ره‌كان چه‌نده‌ ڕۆڵه‌كانییان به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌ن، هێنده‌یش سه‌ما ده‌كه‌ن، ده‌بنه‌ به‌شێك له‌ شانۆی بووكه‌ڵه‌ و شانۆی خه‌یاڵی سێبه‌ر، گه‌مه‌ به‌ جه‌سته‌یان، به‌ پانتایی شانۆكه‌ و به‌ سێبه‌ر و ڕووناكی ده‌كه‌ن. ده‌سه‌ڵاتیش له‌م گه‌مه‌یه‌دا به‌رگه‌ی هێزی هونه‌ر ناگرێت و ده‌ڕوخێت.
ریژیسۆری نه‌مایشه‌كه‌، چه‌نده‌ كاری له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ جدییه‌كان كردووه‌، هێنده‌یش به‌ فۆرم و ته‌كنیكێكی كۆمیدی، ئه‌و هاوكێشه‌ گرانه‌ی نێوان ده‌سه‌ڵات و هونه‌ر و هونه‌رمه‌ندمان بۆ ده‌خاته‌ ڕوو. به‌م شێوه‌یه‌ چه‌نده‌ نه‌مایشه‌كه‌ ترسناكه‌، هێنده‌یش جێگای پێكه‌نینه‌ و دیمه‌نه‌كان، جه‌سته‌ی ئه‌كته‌ر، ڕه‌وشی ده‌سه‌ڵات، باری ده‌روونی كاره‌كته‌ره‌كان، بینه‌ر ده‌هێننه‌ پێكه‌نین و ده‌مانخه‌نه‌ به‌رده‌م ئه‌و ڕاستییه‌ی، كه‌ ده‌سه‌ڵات چه‌نده‌ خه‌ته‌رناكه‌، كه‌ هونه‌ر چه‌نده‌ چه‌كێكی به‌هێزه‌، كه‌ بینه‌ر چ ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی له‌ پرۆسه‌ هونه‌رییه‌كاندا هه‌یه‌.
هوتێلی ستریندبێرگ
بێرگمان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ته‌مه‌نی گه‌نجێتییه‌وه‌ ستریندبێرگ-ێكی تایبه‌ت به‌خۆی ده‌دۆزێته‌وه‌، پاره‌ پاشه‌كه‌وت ده‌كات و كۆبه‌رهه‌مه‌كانی ده‌كڕێت، دواتریش به‌شێكی زۆر له‌ شانۆنامه‌كانی له‌سه‌ر شانۆ گه‌وره‌كانی ستۆكهۆڵم، یۆتۆبۆری و مالمۆ نه‌مایش ده‌كات و به‌رده‌وام هه‌وڵی قووڵبوونه‌وه‌ له‌ ستریندبێرگدا ده‌دات، هه‌ر بۆ نموونه‌ بێرگمان شه‌ش جار كاری له‌سه‌ر شانۆنامه‌ی (خه‌ونه‌نمایشێك)دا كردووه‌ و ته‌نانه‌ت بۆ ته‌له‌فزیۆنیشی تۆمار كردووه‌. كاریگه‌رییه‌كانی ستریندبێرگ به‌ نووسین و ستایلی كار و ده‌ق و فیلمه‌كانی بێرگمان-ه‌وه‌ دیاره‌ و هه‌میشه‌ بێرگمان له‌ ستریندبێرگدا گه‌ڕاوه‌ و خۆی له‌ودا دۆزیوه‌ته‌وه‌ و له‌وه‌وه‌ هێز و وزه‌ی وه‌رگرتووه‌.
له‌م فێستیڤاڵه‌یشدا، وێنه‌یه‌كی ستریندبێرگ له‌ ده‌ق و فیلمه‌كانی بێرگماندا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌ و مه‌ودایه‌كی هزری/هونه‌ری/ئێستاتیكی به‌ دیدی بێرگمان ده‌به‌خشێت. نه‌مایشی (هوتێل ستریندبێرگ)، كه‌ به‌ زمانی ئه‌ڵمانی له‌لایه‌ن شانۆی بیورگ-ی نه‌مساوه‌ پێشكه‌شكرا، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ ستریندبێرگ له‌ ڕێگای بێرگمان-ه‌وه‌. ئه‌م هوتێله‌ی ستریندبێرگ ژوورێكی بۆ بێرگمان تیایه‌ و له‌و ژووره‌وه‌ بێرگمان سه‌رده‌رده‌هێنێت و دێته‌ فێستیڤاڵه‌كه‌ی ئه‌م ساڵه‌وه‌.
دراماتۆرگ و ریژیسۆری ئه‌م هوتێله‌ی ستریندبێرگ، كۆمه‌ڵێك له‌ ده‌قه‌كانی ستریندبێرگ: باوك، كه‌ڵك، كه‌ فه‌رزه‌نده‌ و منداڵ ڕۆڵی سه‌ره‌كی تیادا ده‌بینن، سۆناتای تارمایی، به‌ره‌و دیمه‌شق، سه‌مای مه‌رگ و خه‌ونه‌نمایشێك تێكه‌ڵاو ده‌كه‌ن، هاوكات بیۆگرافیای ژیانی ستریندبێرگ خۆیشی، له‌ هوتێلێكی سێ نهۆمیدا كۆده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌م هوتێله‌، شه‌ش له‌ ژووره‌كانی بۆ بینه‌ران كراوه‌ و دیارن، كه‌ له‌ سینۆگرافیایه‌كی گه‌وره‌دا، له‌ لێواری شانۆكه‌وه‌ تا ساپیته‌كه‌ی به‌رز بۆته‌وه‌، بینه‌رانیش له‌ په‌نجه‌ره‌ گه‌وره‌كانی ئه‌م ژوورانه‌وه‌، ده‌چنه‌ نێو ژووره‌كانی ئه‌م هۆتێله‌وه‌ و میوانه‌كان (كاره‌كته‌ری ده‌قه‌كانی ستریندبێرگ) ده‌بینن. ڕه‌خنه‌گره‌ سوێدییه‌كان ئاماژه‌یان بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌، كه‌ (هوتێل ستریندبێرگ)، جۆرێك له‌ فێستیڤاڵێكی بچووكی تایبه‌ت به‌ ستریندبێرگ، فێستیڤاڵێك له‌ناو فێستیڤاڵێكدا له‌خۆ ده‌گرێت له‌م فێستیڤاڵه‌ بچووكه‌دا ده‌قه‌كانی ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ چه‌ندان به‌شی كورت كورتدا ده‌رده‌كه‌ون و تێكه‌ڵاوی یه‌كتریش ده‌بن، به‌مه‌یش ده‌قێكی تر و یه‌كه‌یه‌كی تری هونه‌ریی پێك ده‌هێنن.
ریژیسۆر و دراماتۆرگی ده‌قه‌كه‌، شانۆنامه‌كانی ستریندبێرگ و ئه‌و دیده‌ی ئه‌و هه‌یبووه‌، بۆ نموونه‌ پێوه‌ندییه‌كانی ژن و پیاو و پرسه‌كانی سێكسوالیتی، له‌گه‌ڵ دیدی ئه‌مڕۆ و كێشه‌كانی مرۆڤی ئه‌م گۆمه‌ڵگه‌ مۆدێرنه‌ی ئه‌وروپا ڕێكخستوه‌ و له‌نێو یه‌ك یه‌كه‌ی هونه‌ریدا، وه‌ك نه‌مایشێكی دۆكیومێنتاری، جێگایان كردوونه‌ته‌وه‌. له‌م نه‌مایشه‌دا، پێوه‌ندییه‌كانی ژن و پیاو، سه‌ربه‌ستی سێكسواڵیتێت، شه‌ڕ و ناپاكیی هاوسه‌ریی، له‌ ده‌ستدانی شووناس، ون بوون له‌ ڕه‌وته‌كانی ژیان، له‌ هوتێلێكدا كۆده‌كرێنه‌وه‌ و ده‌شبنه‌ سمبولی بێلانه‌یی، بێ متمانه‌یی، دوودڵی و مێرده‌زمه‌یه‌كی به‌رده‌وام. هه‌رچه‌نده‌ نه‌مایشه‌كه‌ له‌ ئه‌تمۆسفێرێكی ڕیالیزمیدا ده‌سوڕێته‌وه‌، به‌ڵام وێنای دنیایه‌كی مێرده‌زمه‌ئاسا به‌رجه‌سته‌ ده‌كات و له‌ خه‌ونه‌نمایشێكی ته‌ژی له‌ فه‌نتازیاوه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌.
كاره‌كته‌ره‌كان له‌نێو ئه‌و دۆزه‌خه‌ی ستریندبێرگ تیای ژیاوه‌ و ده‌قه‌كانی تیا نووسیوه‌ و له‌ پرۆسه‌یه‌كی درێژخایه‌نی پڕ له‌ ئازاردا ده‌جووڵێنه‌وه‌ و ئه‌و ڕه‌وش و بارودۆخانه‌مان بۆ ده‌گێڕنه‌وه‌، كه‌ ژیانی كاره‌كته‌ره‌كان، به‌ تایبه‌تی پێوه‌ندییه‌كانی نێوان ژن و پیاو، بۆته‌ ئه‌و دۆزه‌خه‌ی، كه‌ زۆر گرانه‌ لێی ده‌ربازبین.
ئه‌و كاره‌كته‌ر و ته‌نگه‌ژه‌ ده‌روونی و كێشه‌ خودگه‌راییانه‌ی ستریندبێرگ له‌ شانۆنامه‌كانیدا ده‌یانخاته‌ ڕوو و باسیان ده‌كات، له‌م هوتێله‌دا دیالۆگی تازه‌ له‌خۆ ده‌گرن و له‌ زمانه‌كه‌ی ستریندبێرگه‌وه‌، زمانێكی مۆدێرن و ڕۆحێكی تر به‌و دیالۆگانه‌ ده‌به‌خشن، كه‌ ستریندبێرگ به‌ر له‌ سه‌د ساڵ نووسیونی. زمانه‌ شانۆییه‌كه‌ له‌ زمانی ژیانی ڕۆژانه‌ی ئه‌مڕۆوه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ و به‌رگێكی تازه‌ی پۆشێوه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك، ستریندبێرگ ده‌بێته‌ نووسه‌رێكی مۆدێرن و كێشه‌ و قه‌یرانه‌كانی ئه‌مڕۆمان ده‌خاته‌ ڕوو.
ئه‌م نه‌مایشه‌، چه‌نده‌ ستریندبێرگ له‌ ڕاره‌وه‌كانی بێرگمان-ه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌مڕۆی ئه‌وروپا، هێنده‌یش ده‌رگایه‌كه‌، كه‌ لاش نۆرێن به‌وپه‌ڕی دڵنییاییه‌وه‌ لێوه‌ی دێته‌ ژووره‌وه‌ و كاره‌كته‌ره‌كانی تێكه‌ڵاوی ستریندبێرگ ده‌كات، له‌گه‌ڵ بێرگمان شه‌ڕ ده‌كات و ئه‌وانیش ده‌بنه‌ میوانێكی هه‌میشه‌یی ئه‌و داب و نه‌ریته‌ی ستریندبێرگ، سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌ قووڵی له‌ ئه‌ده‌ب و شانۆی سوێدیدا به‌رجه‌سته‌ی كردووه‌. لاش نۆرێن، خۆی له‌ هوتێلێكدا گه‌وره‌ بووه‌ و سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنیشی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ده‌قانه‌ی، كه‌ له‌نێو ژوور و ڕاره‌و و ئه‌تمۆسفێری هوتێله‌كاندا ڕووده‌ده‌ن.
سینۆگرافیای هوتێله‌كه‌/نه‌مایشه‌كه‌، دیمه‌ن له‌ دوای دیمه‌ن گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا دێت و تا له‌ كۆتایدا ده‌بێته‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی ده‌روونی، به‌ هه‌مان شێوه‌ كاره‌كته‌ره‌كانیش دیمه‌ن له‌ دوای دیمه‌ن، به‌پێی جووڵه‌یه‌كی دیالێكتیكی به‌ پرۆسه‌یه‌كی سه‌ختی گۆڕانكاریدا ده‌ڕۆن و له‌ كۆتایدا، ئه‌وانیش له‌و شێتخانه‌یه‌دا، به‌ شێتی دێوانه‌ئاسا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌.
هوتێل ستریندبێرگ، له‌ پرۆسه‌یه‌كی هونه‌ریدا ده‌ستی بینه‌ران ده‌گرێت و گه‌شتێكیان به‌ناو مێشكی ستریندبێرگ-دا پێ ده‌كات و له‌وێوه‌ بۆ ژیان و به‌رهه‌مه‌كانیمان ده‌بات.
دراماتۆرگی ئه‌م هوتێله‌، جگه‌ له‌ شانۆنامه‌ و ده‌قه‌كانی تری ستریندبێرگ، چه‌ندان دیمه‌نی تر، وه‌ك چوارچێوه‌یه‌ك بۆ ده‌قه‌كانی ستریندبێرگ ده‌نووسێت، به‌م شێوه‌یه‌ هه‌موو نه‌مایشه‌كه‌ پێكه‌وه‌ ده‌چنێت و هاوكات وێنه‌یه‌كی سه‌راپاگیری كۆمه‌ڵگه‌ و سه‌ده‌یه‌كمان، له‌و كۆنتێكسته‌ دا بۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات.
ریژیسۆری ئه‌م نه‌مایشه‌، سیمۆن ستونێ، له‌دایكبووی وڵاتی سویسرایه‌ و له‌ ئوستورالیا گه‌وره‌ بووه‌ و به‌وه‌ ناسراوه‌، كه‌ به‌ شێواز و دیدێكی مۆدێرن و ته‌كنیكێكی جیاواز كار له‌سه‌ر ده‌ق و شاكاره‌ كلاسیكییه‌كان ده‌كات و له‌ دیدێكی ته‌واو ڕادیكاڵه‌وه‌، ده‌قه‌ كلاسیكییه‌كان سه‌رله‌نوێ ئاماده‌ ده‌كات و به‌ شێوه‌یه‌كی تر بونیادیان ده‌نێته‌وه‌.
بێرگمان له‌ تاراوگه‌
بێرگمان ناوبانگێكی نێونه‌ته‌وه‌یی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ و یه‌كێكه‌ له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی له‌ هه‌موو جیهاندا ناسراوه‌، ئه‌م نه‌مایشه‌یش (بێرگمان له‌ تاراوگه‌) هه‌وڵێكه‌ بۆ ناساندنی ناوبانگی بێرگمان له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانی وڵاتی سوێد.
ئه‌م نه‌مایشه‌ پێنج ئه‌كته‌ری سه‌ر به‌ پێنج وڵاتی جیاواز ڕۆمانیا، ئه‌مه‌ریكا، ئێران، ئه‌فریقا، كه‌ له‌ سوێد ده‌ژین، كۆده‌كاته‌وه‌ و باسی به‌ركه‌وتنه‌كانی خۆیان له‌گه‌ڵ فیلمه‌كانی بێرگمان، به‌رله‌وه‌ی بێن بۆ سوێد ده‌كه‌ن. ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌ به‌ هۆكاری جیاواز و له‌كاتی جیاوازدا هاتوونه‌ته‌ سوێد: یه‌كێكیان ریژیسۆری فیلمه‌، ئه‌ویتریان توێژه‌ره‌وه‌ی مێژوو، هاوكات قه‌شه‌یه‌كی جوله‌كه‌، كارمه‌ندێكی كتێبخانه‌ گشتییه‌كان و به‌ڕێوبه‌ری ده‌زگایه‌كی په‌خش و بڵاوكردنه‌وه‌.
ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌ له‌ ڕووی ته‌مه‌ن، ڕه‌گه‌ز، ئاستی هۆشیاری، پیشه‌ و هه‌موو شتێكی تره‌وه‌، له‌یه‌ك جیاوازن، ته‌نها شتێك كۆیانبكاته‌وه‌، فیلمه‌كانی ئینگمار بێرگمان-ه‌، كه‌ به‌رله‌وه‌ی بێن بۆ سوێد، له‌ وڵاته‌كانی خۆیان بینیویانه‌ و كاریگه‌ری هه‌بووه‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌.
له‌ پانتاییه‌كی واڵادا، پێنج كورسی، به‌ ستایل و قه‌باره‌ و شێوازی جیاوازه‌وه‌ له‌سه‌ر شانۆكه‌ دانراون، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ فیلمه‌كانی بێرگمان، یان له‌ نه‌مایشه‌ شانۆییه‌كانییه‌وه‌ هێنرابن، كه‌ له‌سه‌ر شانۆی پادشایه‌تی پێشكه‌شی كردوون. كاره‌كته‌ره‌كان دێنه‌ ژووره‌وه‌ و له‌سه‌ر ئه‌و كورسیانه‌ داده‌نیشن، خۆیان و هاوكات كه‌سایه‌تی تریشن، كه‌ له‌ فیلمه‌كانی بێرگمان و له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی سه‌رشه‌قام و كۆڵانه‌كانی ستۆكهۆڵمه‌وه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌.
ئه‌و ڕووناكییه‌ی له‌ هاوینه‌كانی وڵاتانی سكنده‌ناڤیا، له‌نێو دره‌خته‌كانه‌وه‌ ده‌دره‌وشێنه‌وه‌ و هه‌رگیز نایه‌ڵن تاریكی شه‌و زه‌فه‌ریان پێبێنێت، كه‌ به‌شێك له‌ فیلمه‌كانی بێرگمان پێكده‌هێنێت، هاوكات مه‌سه‌له‌ گرانه‌كانی تری وه‌ك مه‌رگ، خۆشه‌ویستی و پێوه‌ندییه‌كانی فه‌رزه‌نده‌ و نه‌وه‌كان، بۆته‌ ئه‌و ده‌روازه‌یه‌ی ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌ی له‌ فیلمه‌كانی بێرگمان نزیك كردۆته‌وه‌.
نه‌مایشه‌كه‌، له‌ فۆرمێكی ساكار و ڕاسته‌وخۆدا، له‌گه‌ڵ بینه‌ران ده‌كه‌وێته‌ گفتوگۆیه‌كی قووڵ سه‌باره‌ت به‌ بێرگمان: تاریكی و ڕووناكی، دوودڵی و نائارامی، دابڕان و بڕوا و بڕوانه‌بوون و ئایین، خوا و مرۆڤ، خۆشه‌ویستی و پیاو و ژن… هتد، ده‌بێته‌ بنه‌مایه‌ك بۆ گفتوگۆكانیان. له‌م گفتوگۆیانه‌وه‌ هه‌ندێك له‌ دیمه‌نی فیلمه‌كان (فانی و ئه‌لێكسانده‌ر، په‌رشۆنه‌، په‌یمانی حه‌وته‌م، چرپه‌ و هاوار، بێده‌نگی)، پیشان ده‌درێت و ده‌بێت به‌ به‌شێك له‌ گفتوگۆ و كۆنتێكستی ده‌ق و نه‌مایشه‌كه‌. دیمه‌نی فیلمه‌كان، كاره‌كته‌ر و ئه‌و گفتوگۆیه‌ی نێوانیشیان ده‌به‌ستێت به‌یه‌كه‌وه‌ و دیدێكی فراوانتر، به‌ خودی نه‌مایشه‌كه‌ ده‌به‌خشێت.
ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌، له‌ كۆتایی گفتوگۆكه‌یاندا ده‌گه‌نه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی، كه‌ خۆشه‌ویستی له‌ ئایین گرینگتره‌ و ئیرۆتیك بزوێنه‌ری ژیان و پێوه‌ندییه‌كانی نێوان ژن و پیاوه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

خۆشه‌ویستی و نیشتمان و مردن لای كه‌ژاڵ ئیبراهیم

له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: پ.د.هێرش محه‌مه‌د ئه‌مین له‌ناو قه‌سیده‌كانی دیوانی (باخچه‌كانی عیشق)ی ...