سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » سه‌خیداد هاتف: ته‌نز فێربوونی شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی پێكه‌نینه‌

سه‌خیداد هاتف: ته‌نز فێربوونی شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی پێكه‌نینه‌

پێشكه‌شه‌ به‌: ته‌نزنووسی به‌ توانا دكتۆر شێركۆ عه‌بدوڵڵا

ته‌نز وه‌كو نیشانه‌یه‌كی هه‌بوونی ئازادیی راده‌ربڕین له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا لێكده‌درێته‌وه‌، به‌ڵام هاوكات تاكه‌ فۆرمی نووسین یان گوتاره‌ كه‌ له‌ نه‌بوونی ئازادی راده‌ربڕینیشدا ده‌توانێت باشتر له‌ فۆرمه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی دیكه‌ بایه‌خ به‌ مه‌سه‌له‌ گرنگه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ بدات. ته‌نز ده‌توانێت بزه‌ بخاته‌ سه‌ر لێوی خوێنه‌ر یان گوێگر یان بیخاته‌ قاقای پێكه‌نین و هاوكات وای لێبكات واتای واته‌ی ته‌نز به‌ مانای تانوت لێدان یان توانج تێگرتنه‌، به‌ ئینگلیزیش پێی ده‌وترێت (Satire) كه‌ ناوی جۆره‌ شانۆیه‌كی یۆنانی كۆنه‌ تیایدا ئه‌كته‌ره‌كان به‌ شێوه‌ی (ساتیر) واته‌ بوونه‌وه‌ری ئه‌فسانه‌یی نیوه‌ مرۆڤ و نیوه‌ بزن خۆیان ده‌نواند و شانۆگه‌ریی كۆمیدییان پێشكه‌ش ده‌كرد. به‌ڵام ئامانجی ته‌نز چییه‌؟ ئایا ده‌توانین به‌ هه‌موو نووسینێكی پێكه‌نینهێنه‌ر بڵێین ته‌نز؟ ئایا له‌ رێگه‌ی راهێنانه‌وه‌ ده‌توانین ببین به‌ ته‌نزنووس؟ ئه‌م پرسیارانه‌ و كۆمه‌ڵێ پرسیاری دیكه‌م ئاراسته‌ی سه‌خیداد هاتف ته‌نزنووسی ئه‌فغانی كرد كه‌ ساڵی (1975) له‌ مه‌زار شه‌ریف له‌ دایكبووه‌ و ئێستا له‌ هه‌نده‌ران ده‌ژی.

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

*به‌ رای تۆ ئامانجی ته‌نز چییه‌؟
-مه‌ولانا جه‌لاله‌دینی رۆمی ده‌ڵێت: «عه‌شق فێری شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی پێكه‌نینی كردم». ده‌توانین له‌ جیاتی وشه‌ی عه‌شق وشه‌ی «ته‌نز» دابنێین. به‌ رای من، ئامانجی ته‌نز فێربوونی «شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی پێكه‌نینه‌». به‌و مانایه‌ی كه‌ تۆ له‌ ته‌نزدا كۆمه‌ڵێ شت نیشانی كه‌سانی تر ده‌ده‌ی ره‌نگه‌ نه‌یانتوانیبێ بیبینن، به‌ڵام تۆ به‌ شێوه‌یه‌ك نیشانی ده‌ده‌ی كه‌ خه‌ڵك كاتێ ده‌یبینن پێكه‌نینیان دێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌م پێكه‌نینه‌ ته‌نیا پێكه‌نێنێكی سه‌رخۆشانه‌ نییه‌. ئه‌م پێكه‌نینه‌، مایه‌ی قووڵبوونه‌وه‌ و نیگه‌رانیی و ته‌نانه‌ت تووڕه‌یی و ئازاریشه‌. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ته‌نز به‌ «شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی پێكه‌نینه‌وه‌» ده‌به‌ستێته‌وه‌ و له‌ نوكته‌ و گاڵته‌جاڕیی رووت جیای ده‌كاته‌وه‌. ئه‌م قسه‌یه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ ژانره‌ پێكه‌نینهێنه‌ره‌كانی دیكه‌ به‌هایان كه‌مه‌. ته‌نیا ده‌مه‌وێ سنووری ته‌نز روون بكه‌مه‌وه‌. گه‌لێ ژانری هۆشیاری به‌خشی دیكه‌مان هه‌یه‌ له‌ بواری رۆژنامه‌گه‌ریی و ئه‌ده‌بیاتی سیاسیی و زانستیی و فه‌لسه‌فیدا. ئیشی ته‌نزیش په‌ره‌پێدانی هۆشیارییه‌. ئیمتیازی ته‌نز ئه‌وه‌یه‌ كه‌ «هۆشیاری شاد» ده‌به‌خشێت. واته‌ هه‌م هۆشیاری ده‌به‌خشێ و هه‌م مرۆڤ ده‌هێنێته‌ پێكه‌نین. وێڕای ئه‌وه‌ی، مرۆڤ به‌ هه‌موو شتێك پێناكه‌نێ، ته‌نز بۆ ئه‌وه‌ی به‌ڕاستی ته‌نز بێت ته‌نزنووس ناچاره‌ به‌رده‌وام به‌ وردیی سه‌رنجی گۆشه‌ جوانه‌كانی ره‌فتاری مرۆڤ و خوار و خێچییه‌ شاراوه‌كانی ژیانی تاكه‌ كه‌س بدات و له‌وێوه‌ ئاسۆی روانینی ئێمه‌ روونتر بكاته‌وه‌.

*بۆچی تۆ بواری ته‌نزت هه‌ڵبژاردووه‌؟
-من مێشكێكی وام هه‌یه‌ حه‌زده‌كه‌م شته‌كان شیبكه‌مه‌وه‌ و بچمه‌ بنج و بناوانیان، شه‌یدای ئه‌وه‌شم زۆران له‌گه‌ڵ به‌ڵگه‌كاندا بگرم و ئامبازیان بم. به‌ڵام هه‌ركاتێ «به‌ڵگه‌داتاشین» جێگای به‌ڵگه‌ی راسته‌قینه‌ ده‌گرێته‌وه‌، هه‌ست ده‌كه‌م بۆ شه‌ڕكردن له‌ دژی ئه‌و به‌ڵگه‌داتاشینه‌ قسه‌كردن له‌ قاڵبی ته‌نزدا كاریگه‌ریی زیاتره‌. هه‌ر بۆیه‌، ته‌نزم خۆش ده‌وێت.

*به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ فۆرمه‌كانی دیكه‌ی نووسیندا، قوه‌تی ته‌نز له‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كه‌یدا، چۆن لێك ده‌ده‌یته‌وه‌؟
-ته‌نزیش وه‌كو فۆرم و ژانره‌كانی دیكه‌ی نووسین جاریوایه‌ كاریگه‌ره‌ و جاریواشه‌ كاریگه‌ری نییه‌. لنگه‌وقووچكردنه‌وه‌ و نیشاندانی خوار و خێچییه‌كان و زیاده‌ڕه‌ویی یان موباله‌غه‌ سێ ئامرازی كاریگه‌رن له‌ ته‌نزدا. ته‌نزنووس ئه‌م ئامرازانه‌ و ئامرازی دیكه‌ به‌كارده‌هێنێ و چه‌ند بارودۆخێ ده‌خوڵقێنێ تا وه‌رگری ته‌نز له‌ناوجه‌رگه‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ لنگه‌وقووچ و خوار و خێچ و پڕ زیاده‌ڕه‌وییه‌وه‌ بتوانێ بارودۆخی واقیعی باشتر به‌ چاوی خۆی ببینێ. به‌ڵام ئه‌نجامی كاره‌كه‌ هه‌میشه‌ ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ ته‌نزنووس ئاواته‌خوازێتی. له‌وانه‌یه‌ خه‌ڵكی بۆ خۆیان هه‌مان ئه‌و بارودۆخه‌ ته‌نزئامێزه‌ وه‌كو بارودۆخی واقیعی لێك بده‌نه‌وه‌ و سه‌یری بكه‌ن. له‌وانه‌یه‌ وه‌رگر ته‌نیا به‌ به‌شه‌ پێكه‌نینهێنه‌ره‌كانی ته‌نز پێبكه‌نێ و سه‌یری مانای ئه‌ودیوی ته‌نزه‌كه‌ نه‌كات. یه‌كێك له‌ كێشه‌ جدییه‌كانی سه‌ر رێی ته‌نز ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جاریوایه‌ ته‌واوی ئامانجی ته‌نزه‌كه‌ به‌ تێگه‌یشتنی چه‌مكێكه‌وه‌ به‌ستراوه‌ و وه‌رگریش له‌و چه‌مكه‌ تێناگات و ته‌قه‌ی سه‌ری دێت. له‌ ئه‌نجامدا ته‌واوی ته‌نزه‌كه‌ ئامانجه‌كه‌ی ناپێكێت. بۆ نموونه‌ من جارێكیان نووسیم دنیا سارده‌ و (بوخارییه‌كی سه‌حیحم) هه‌یه‌ (واته‌ زۆپایه‌كی باش)، خۆزگه‌ (سه‌حیحێكی بوخاریشم) هه‌بووایه‌ تا زۆپاكه‌م پێ دابگیرساندایه‌ یانی بمسووتاندایه‌. ئه‌گه‌ر كه‌سێك نه‌زانێت (صحیح البخاری) كتێبی دیارترین حه‌دیسه‌كانی په‌یامبه‌ره‌، ته‌واوی ئه‌م گه‌مه‌ی بوخاری سه‌حیح و سه‌حیحی بوخارییه‌ به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌. هه‌رواش كه‌وته‌وه‌. زۆركه‌س وتیان ئه‌وه‌ یه‌عنی چی؟

*نووسینی ته‌نزێك ده‌رباره‌ی رووداوێكی سیاسی قورستره‌ یان شیكردنه‌وه‌یه‌كی سیاسی؟ بۆچی؟
-نووسینی ته‌نز ئاسانتره‌ (هه‌ڵبه‌ته‌ بۆ كه‌سێك كه‌ ته‌نزنووس بێت). بۆچی چونكه‌ دامێنی هه‌ڵه‌ یان مه‌یدانی خوار و خێچی له‌ ته‌نزدا زۆر به‌رفراوانتره‌. له‌ ته‌نزدا كه‌س یه‌خه‌ت ناگرێ و پێت بڵێت بۆچی ژماره‌ی دانیشتووانی فڵان هه‌رێمت كردووه‌ به‌ ده‌ ئه‌وه‌نده‌ یان بۆچی ناوی فڵان حزبت هێناوه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌و حزبه‌ هه‌ر وجودی نه‌بووه‌. به‌ڵام له‌ شیكردنه‌وه‌ی سیاسیدا ئه‌و ئازادیانه‌ نین. هه‌ڵبه‌ته‌ ته‌نزێك ئه‌گه‌ر ته‌واو نه‌كوڵابێ، نووسه‌ره‌كه‌ی ریسوا ده‌كات.

*نیشانه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی هه‌ڵسه‌نگاندنی ته‌نزی سه‌ركه‌وتوو چین؟
-به‌ ڕای من، بۆ ئه‌وه‌ی بزانین ته‌نزێك سه‌ركه‌وتووه‌ ده‌بێت: یه‌كه‌م، ببینین ئایا وه‌رگر ده‌هێنێته‌ پێكه‌نین یان نا؟ دووه‌م، ئایا هۆشیارییه‌كی تازه‌ یان گۆشه‌نیگایه‌كی تازه‌ی تێدایه‌ سه‌باره‌ت به‌ ژیانی مرۆڤ یان تیا نییه‌؟ سێیه‌م، به‌ زمانێكی پاراو و ته‌كنیكی جوان نووسراوه‌ یان نا؟ ته‌نزێك كه‌ نه‌توانێت بزه‌ بخاته‌ سه‌رلێوی وه‌رگر یان شتێك نه‌خاته‌ سه‌ر روانینی رۆژانه‌ و شێوازی روانینی گشتی ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ ئینسانییه‌كان و كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، یان به‌ زمانێكی پاراو و تۆكمه‌ و شیرین نه‌نووسرا بێت، ته‌نزێكی سه‌ركه‌وتوو نییه‌ و له‌ ئاستێكی نزمدایه‌.
*ئایا چه‌ند خاسیه‌تێكی په‌سه‌ندكراو بۆ دیاریكردنی ته‌نزێكی سه‌ركه‌وتوو له‌ ئارادایه‌؟
-نازانم له‌م بواره‌دا پێوه‌ری گشتی و جیهانییش هه‌یه‌ یان نا.

*ته‌نزی (خراپ) هه‌یه‌؟ چ كاریگه‌رییه‌كی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی ته‌نز به‌گشتی؟
-به‌ڵێ. شیعری خراپمان هه‌یه‌، چیرۆكی خراپمان هه‌یه‌، لاوانه‌وه‌ی خراپمان هه‌یه‌، ئه‌ندازیاریی خراپمان هه‌یه‌ و ته‌نزی خراپیشمان هه‌یه‌. بۆ نه‌گبه‌تی ته‌نزی خراپ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتوودا هه‌واداری زۆری هه‌یه‌. ده‌بینین هه‌ندێ كه‌س به‌ نوكته‌یه‌كی بێتام سه‌باره‌ت به‌ مه‌لای مه‌شهور وه‌ها قاقا لێده‌ده‌ن به‌ قسه‌ی خۆیان خه‌ریكه‌ ریخۆڵه‌یان ده‌پچڕێ یان خه‌ریكه‌ ده‌قرتێن. من ناتوانم ئه‌وه‌ روون بكه‌مه‌وه‌ له‌م حاڵه‌تانەدا‌ ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ چییان به‌سه‌ر دێت. به‌ڵام ده‌زانم كه‌سانی خوێنده‌وارتر و دنیادیده‌تر به‌ نوكته‌كانی مه‌لای مه‌شهور پێناكه‌نن یان هیچ نه‌بێ به‌و شێوه‌یه‌ قاقا لێناده‌ن. ئه‌مه‌ ئه‌و گومانه‌ لای من زیاتر ده‌كات كه‌ دواكه‌وتنی كه‌لتووریی (یان هه‌ر دواكه‌وتنێكی تر) زه‌مینه‌ بۆ گه‌شه‌كردنی ته‌نزی خراپ خۆش ده‌كات. هه‌تا ئه‌و شوێنه‌ی یان له‌وانه‌یه‌ ته‌نز له‌ناوبچێت یان ئه‌و جۆره‌ نوكتانه‌ جێگای بگرێته‌وه‌.

*ئایا له‌ كاتی نووسینی ته‌نزدا خۆت سانسۆر ده‌كه‌ی؟
-به‌ڵێ. به‌ تایبه‌تی زۆر دوودڵم له‌وه‌ی كه‌ ته‌نزه‌كانم مه‌سه‌له‌ی سێكسی تیا بێت یان لێكدانه‌وه‌ی سێكسی بۆ بكرێت. له‌ بواره‌كانی دیكه‌دا هه‌وڵده‌ده‌م كه‌متر خۆم سانسۆر بكه‌م.

*ئایا قه‌ت ئه‌وه‌ روویداوه‌ كه‌ شتێكی خۆشت به‌ خه‌یاڵدا هاتبێت و بۆ ئه‌وه‌ی ئازاری كه‌س نه‌ده‌ی وازت لێهێنابێ و به‌ ته‌نز نه‌تنووسیبێت؟
-ئه‌و جۆره‌ حاڵه‌تانه‌ زۆرن. دوو مانگ پێش ئێستا حاڵه‌تێك هاته‌ پێشه‌وه‌ ده‌مه‌ویست گاڵته‌ به‌ وشه‌ی (كه‌ربه‌لایی-»واته‌ حاجی») بكه‌م. له‌ناو هه‌ندێ خه‌ڵكی ئه‌فغانستاندا (به‌لایی) به‌ مانای جنۆكه‌یه‌. واته‌ (كه‌ربه‌لایی یان كه‌ڕبه‌لایی) ده‌بووه‌ (جنۆكه‌ی كه‌ڕ) كه‌ به‌هۆی كه‌ڕبوونییه‌وه‌ یه‌ك دنیا به‌سه‌رهاتی پێكه‌نیناوی ده‌خوڵقێنێ. به‌ڵام بیرمكرده‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ یه‌كێ له‌ هاوڕێ گوێگرانه‌كانمان ئه‌مه‌ وه‌كو سووكایه‌تییه‌ك به‌و كه‌مئه‌ندامانه‌ لێكبداته‌وه‌ كه‌ هیچ نابیستن و ببێته‌ هۆی ئازاردانیان، بۆیه‌ وازم لێهێنا.

*پێت وایه‌ هه‌ركه‌سێ بیه‌وێ به‌ راهێنان ده‌توانێ فێری ته‌نزنووسین بێت؟
-ئه‌مه‌ دوو وه‌ڵامی هه‌یه‌: یه‌كه‌میان نازانم و دووه‌میان نه‌خێر ناتوانێت، له‌و رووه‌وه‌ كه‌ له‌م بواره‌دا زانیاری زانستیی و تایبه‌تیم نییه‌. به‌ڕاستی نازانم ئایا ده‌توانی به‌ راهێنان ببیته‌ ته‌نزنووس یان نا. له‌وانه‌یه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ زانستییه‌كان له‌م بواره‌دا ئه‌نجامی تایبه‌تیان ده‌سكه‌وتبێت كه‌ من ئاگام لێی نییه‌. ئه‌وه‌شی كه‌ ده‌ڵێم نه‌خێر، هه‌موو كه‌سێ به‌ راهێنان ناتوانێ ببێته‌ ته‌نزنووس، به‌ پێی مامه‌ڵه‌ و ئه‌زموونی خۆمه‌. رای من ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی كه‌سانێكی زۆر له‌ سه‌ره‌تای ته‌مه‌نیاندا ده‌سده‌كه‌ن به‌ شیعر نووسین و ته‌نزنووسین و مۆسیقا و … به‌ڵام ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌و بوارانه‌دا ده‌گه‌نه‌ ئاستێكی دره‌وشاوه‌. له‌وانه‌یه‌ هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌بێ كه‌ پێكهاته‌ی زیهنیی و ده‌روونیی هه‌ندێ كه‌س هه‌ر له‌و ساڵانه‌ی سه‌ره‌تای ژیانیانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له‌م بوارانه‌دا زیاتر بگونجێ و له‌لای هه‌ندێكیشان ئه‌وه‌ روونه‌دات و حه‌ز و ئاره‌زوو و توانایان مه‌یلی به‌لای بوارێكی دیكه‌دابێت. بێگومان هه‌لومه‌رجی ئابووریی و ده‌وروبه‌ری جوگرافی و سه‌فه‌ر و خوێندن و فاكته‌ری دیكه‌ش ده‌وریان هه‌یه‌.
*له‌وانه‌یه‌ زۆر كه‌س وا بیر بكه‌نه‌وه‌ كه‌ نووسینی «بابه‌تێكی پێكه‌نینهێنه‌ر» زۆریش قورس نییه‌. ده‌شێ هه‌ر ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ش بووبێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی جۆره‌ ته‌نزێك له‌ رۆژنامه‌كانی ئه‌فغانستاندا بڵاوبێته‌وه‌، كه‌ نه‌كڵۆكه‌ و جوان نییه‌. چ رێنماییه‌كت هه‌یه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی حه‌ز ده‌كه‌ن ته‌نز بنووسن؟
-به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی وێناكردنی گشت سه‌باره‌ت به‌ نووسین ئه‌مه‌یه‌. زۆركه‌س پێش ئه‌وه‌ی به‌كرده‌وه‌ قه‌ڵه‌م به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن و بیانه‌وێ شتێك بنووسن، پێیان وایه‌ نووسین كارێكی قورس نییه‌. به‌ڵام كاتێ ده‌سده‌كه‌ن به‌ نووسین، هه‌ست ده‌كه‌ن ئه‌م ئیشه‌ش سه‌د كێشه‌ و سه‌رئێشه‌ی هه‌یه‌. نووسینی ته‌نزیش قورسه‌. زۆر قورستره‌ بۆ نموونه‌ له‌ نووسینی راپۆرتێك. چونكه‌ پێش هه‌موو شتێك ده‌بێت بزانیت چ شتێك خه‌ڵك ده‌هێنێته‌ پێكه‌نین و ئه‌مه‌ش نازانیت. واته‌ شتێك ده‌خوڵقێنی كه‌ خۆت سه‌باره‌ت به‌ راستی و دروستی یان كاریگه‌رییه‌كه‌ی دڵنیا نیت. ئه‌گه‌ر بتوانم رێنماییه‌كی به‌سوود بخه‌مه‌ڕوو ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك ده‌یه‌وێ ببێته‌ ته‌نزنووس ده‌بێت به‌رده‌وام بنووسێت. هیچ رێگایه‌كی دیكه‌ نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ ته‌نزنووس. پاش ماوه‌یه‌ك ئیتر بۆت ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌هلی ئه‌و كاره‌ی یان نا.

سه‌رچاوه‌: nebesht.com

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

4 + 13 =

x

هەواڵێ هاوشێوە

بۆ/ فەتانەی خادم فارس

پێشەوا کاکەیی بەشی شەشەم دیسانەکێ، لە منەوە هەردەم سڵاو… هەست ...