شوێنه‌واره‌ دیاره‌كانی‌ شاری‌ خه‌ونه‌كان چاوی‌ رۆژنامه‌نووسێكی‌ كوردەوە – knwe.org
سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » شوێنه‌واره‌ دیاره‌كانی‌ شاری‌ خه‌ونه‌كان چاوی‌ رۆژنامه‌نووسێكی‌ كوردەوە

شوێنه‌واره‌ دیاره‌كانی‌ شاری‌ خه‌ونه‌كان چاوی‌ رۆژنامه‌نووسێكی‌ كوردەوە

ئیستنبوول- ژینۆ عەبدولڵا

ئیسته‌نبوول،یان وه‌ك خۆیان ده‌ڵین شاری خه‌ونه‌كان، به‌هۆی ئه‌وه‌ دوڵه‌مه‌نییه‌ی ئه‌م شاره‌ هه‌یه‌تی له‌ كلتورو فه‌رهه‌نگ و شوێنه‌وارو ناوچه‌ی مێژووی، زۆرترین مێژوونووس و شوێنه‌وارناس لێكۆڵینه‌وه‌و توێژنه‌وه‌یان ئه‌نجامداوه‌و هه‌ موویان كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پردی په‌یوه‌ندی نێوان خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوایه‌.
هاوكات زۆرترین ئه‌دیب و نووسه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م شاره‌ نووسیویانه‌ به‌هۆی پێگه‌ی جوگرافیاو له‌ باری كه‌ش و هه‌واو بوونی ده‌ریاو ئه‌و سروشته‌ دڵڕفێنه‌ی ئه‌م شاره‌ هه‌یه‌ تی.
هه‌ر بۆیه‌ به‌ یه‌كێك له‌ وناچه‌ گه‌ شتیاریانه‌ داده‌نرێت، زۆرترین شوێنی مێژووی و شوێنه‌واری دێرین وكلتورو فه‌رهه‌نگی هه‌مه‌چه‌شن و جۆراو جۆری تیایه‌، به‌هۆی گونجاندنی نرخیشه‌وه‌ ساڵانه‌ زۆرترین گه‌شتیار ڕووی تێده‌كات له‌ جیهاندا.
ئۆرهان پامووك،نووسه‌رو ئه‌دیبی ناسراوی تورك خاوه‌ن خه‌ڵاتی نۆبڵ، له‌ وه‌سفی ئیستبوولدا، ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات له‌ ڕۆمانی یاده‌وه‌رییه‌كانیدا، ئه‌گه‌ر هه‌ موو جیهان یه‌ك وڵات بێت و یه‌ك پایته‌ختی بۆ دیاری بكرێت بێگومان ئه‌وه‌ ئیسته‌نبول دیاری ده‌كه‌رێت، چونكه‌ هه‌موو مه‌رجه‌كانی تیایه‌.
رۆحێكی شه‌رقی و ژیانێكی ئه‌وروپی، به‌م شێوه‌یه‌ زۆربه‌ی نووسه‌ران و ئه‌دیبان باسی ژیانی ئه‌و شاره‌ ده‌كه‌ن، چونكه‌ به‌سیماو خزمه‌تگوزاری و دیزان و هه‌ڵس و كه‌وتی خه‌ڵك و ته‌واوی كایه‌كانی ژیان واهه‌ست ئه‌كه‌یت له‌ شارێكی ئه‌وروپایت و رۆحیه‌تی خه‌ڵكه‌كه‌ش ته‌واووخۆرهه‌ڵاتیه‌، به‌مه‌ش زۆر به‌ڕوونی تێكه‌ڵاوبوونی كلتوره‌كان له‌ م شاره‌ هه‌ست پێده‌كه‌یت و هه‌ر زوو گه‌شتیار كه‌مندكێش ده‌كات بۆ ناوژیانی ئاسایی و بێ ئه‌وه‌ی هه‌ست به‌ غه‌ریبی بكه‌یت به‌تایبه‌ت بۆ ئه‌و گه‌شتیارانه‌ی له‌ڕۆژهه‌لات و ئاسیاو ئه‌فریكاوه‌ ڕووی تێده‌كه‌ن.
به‌ گه‌ڕانه‌وه‌بۆ شوێنه‌واره‌ دێرین و مێژوویه‌كان، بۆ ئیسته‌نبول، زۆرترین گه‌شتیار ڕووی تێده‌كات، به‌هۆی جوان ئیداره‌دانی ئه‌م شوێنه‌وارانه‌شه‌وه‌ له‌ڕووی خزمه‌تگوزاری و ڕێكخستن و كارئاسانی بۆ گه‌شتیارو به‌ پێدانی زانیاری و داتا، زۆرترین كه‌س ڕووی تێده‌كات و له‌ گرنگترین ئه‌م شوێنانه‌ش:
مزگه‌وتی سوڵتان ئه‌حمه‌د
به‌یه‌كێك له‌ قه‌ره‌باڵغترین ناوچه‌ی گه‌شتیاری داده‌نرێت و مزگه‌وتی شینیشی پێده‌وترێت، له‌سه‌ردانیكردنی ئه‌م مزگه‌وته‌دا به‌ هۆی دیزان و نه‌خش و شێوازی دروستكردن و ئه‌و پێكهاته‌یه‌ی بنیاتنراوه‌، هه‌ر زوو بۆت ده‌رده‌كه‌وێت، بۆچی ساڵانه‌ ئه‌م هه‌موو گه‌شتیاره‌ له‌ ته‌واووی وڵاتانی جیهانه‌وه‌ ڕووده‌كه‌نه‌ ئه‌م مزگه‌وته‌، هه‌روه‌ك به‌ یه‌كێك له‌ ده‌رگانی ئه‌م مزگه‌وته‌ نووسراوه‌له‌ ساڵی(1609-1616) بنیاتنراوه‌ و به‌یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین و فراوانترین مزگه‌وت له‌ جیهاندا داده‌نرێت.به‌ گوێره‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ی له‌پڕۆشۆی مزگه‌وته‌كه‌دا نووسراوه‌، له‌ پێنچ مناره‌ و شه‌ش بڵندگۆو پێكهاتوه‌و نووسین و نه‌ خشه‌كان و دیزاینه‌كانیش زیاتر به‌ خه‌تی شین نووسراوه‌ و زیاتر له‌ بیست هه‌زار نه‌ خش دیزاینی تیایه‌و له‌ پێچ ده‌رگای سه‌ره‌كی پێكهاتووه‌.وه‌ك مێژووناسانیش باسی ده‌كه‌ن زیاتر له‌ دیزانی ئه‌م مزگه‌وته‌دا هونه‌رو دیزانی فارسی زاڵه‌ به‌سه‌ر كاره‌كاندا.
مزگه‌وتی ئایا سۆفیا
یه‌كێكی تر له‌ شوێنه‌واره‌ دێرین و مێژووییه‌كانی توركیایه‌ به‌رامبه‌ر مزگه‌وتی سوڵتان ئه‌حمه‌ده‌، له‌لایه‌ن ڕێكخراوی یۆنكسۆوه‌ به‌ ناوچه‌یه‌كی مێژووی و سه‌روتێكی ڕۆشنبیری جیهانی دانراوه‌.
سه‌ره‌تا ئه‌م مزگه‌وته‌ كه‌نیسه‌ بووه‌ و دروستكردنی پێچ ساڵی خایاندوه‌ له‌ نێوان ساڵانی(532- 537) له‌لایه‌ن ئیمراتۆریه‌تی بێزه‌نتیه‌كانه‌وه‌ وه‌ك گه‌وره‌ترین كه‌نیسه‌ له‌ ئیمراتۆریه‌تی بێزه‌نتینی دانراوه‌، بۆماوه‌ی زیاتر له‌ 900 ساڵ كه‌نیسه‌ بووه‌، له‌دوای گۆڕینی ناوقوسته‌نیه‌و گرتنی ئه‌م شاره‌ له‌لایه‌ن سوڵتان فاتح ه‌وه‌ ساڵی 1453، ناوی گۆڕی به‌ مزگه‌وتی ئایا سۆفیاو له‌ ساڵی 1935 یشه‌وه‌ كراوه‌ به‌ مۆزه‌خانه‌یه‌كی فراوان.
ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌ هۆی ئه‌و مێژووه‌ دێرینه‌ی هه‌یه‌تی له‌ لایه‌ن مه‌سیحیه‌كان و موسڵمانانه‌وه‌ زۆرترین گه‌شتیاری بۆ دێت به‌وه‌ی پێكهاته‌یه‌كه‌ له‌ هونه‌ری ڕۆمانی كۆن و ودیزانی عوسمانیه‌كان و به‌هۆی ئه‌و كه‌ش و سروته‌ی بۆشی دانراوه‌ جوانترین بانگ له‌ مزگه‌وته‌دا ئه‌خوێنرێت له‌ دوو بڵند گۆوه‌ بۆ یه‌كتری ده‌سه‌ننه‌وه‌ و به‌هۆی ئه‌و مقامی بانگه‌كه‌و زۆرترین گه‌شتیار چاوه‌ڕیی ئه‌و بانگه‌ ده‌كه‌ن و به‌گوێره‌ی هه‌ربانگێك مقامێكی تایبه‌تی بۆ به‌كاردێت واتا بانگی به‌یانی به‌ مقامێك ده‌وتریت و ئه‌وانی تر مقامی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌.
مۆزه‌خانه‌ی هونه‌ری ئیسلامی و توركی
هه‌ر له‌ ناوچه‌ی سوڵتان ئه‌حمه‌د، یه‌كه‌مین مۆزه‌خانه‌ی ئیسلامی لێه‌ كه‌ له‌ ساڵی 1524، دامه‌زراه‌وه‌و 33 هه‌زار پارچه‌ شوێنه‌واری جۆراو جۆری لێه‌و گرنگی ئه‌م مۆزه‌خانه‌ یه‌ ئه‌وه‌ یه‌ یه‌كه‌م مۆزه‌خانه‌ بووه‌، چه‌ندین جۆر پارچه‌ شوێنه‌وارو كتێب و نووسینی ده‌گمه‌نی تیایه‌، له‌ گه‌ڵ ژماره‌یه‌كی به‌رچاوو له‌ پێداویستیه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ دروستكراوی ئاڵتون.
ڕه‌نگه‌ ئه‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ له‌لای بینه‌ری كورد تاڕاده‌یه‌كی زۆر زانرابێت، چونكه‌ ماڵه‌كه‌ له‌سه‌ره‌تادا كۆشكی ئیبراهیم پاشا سه‌دری ئه‌عزه‌م بووه‌، هاوسه‌ری خه‌دیجه‌خاتوون كه‌ده‌كاته‌ خوشكی سوڵتان سه‌لیم قانونی و سه‌ره‌ڕای نزیكی له‌ سوڵتانه‌وه‌ به‌ ڵام له‌سێداره‌ی داوه‌و ئه‌مه‌ش له‌درامای حه‌ریم سوڵتاندا پیشاندرا و له‌كوردستان بینه‌رێكی زۆری هه‌ بوو.
مۆزه‌خانه‌ی ئیستنبولی شوێنه‌واری
ئه‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی (ئینمینیۆم) له‌ لای گه‌شتیاران شوێنێكی ناسراوه‌ چونكه‌ گه‌شته‌ ده‌ریاییه‌كان لێره‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات. ئه‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ش ساڵی 1891 دامه‌زراوه‌ و زیاتر له‌ یه‌ك ملێۆن پارچه‌ شوێنه‌وارو په‌یكه‌ری تیایه‌ و له‌ سێ نهۆمی سه‌ره‌كی پێكهاتووه‌، نهۆمی یه‌كه‌م بۆ مۆزه‌خانه‌ی شوێنه‌واری ته‌رخانكراوه‌ و نهۆمی دووه‌م بۆ هونه‌ری ڕۆژهه‌ڵاتی كۆن و نهۆمی سێهه‌م ته‌رخانكراوه‌ بۆ هونه‌ری ئیسلامی.
له‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ زیاتر په‌یكه‌رو تابلۆی به‌ردین و شوێنه‌ واری كۆن وه‌ك تابلۆ نه‌ خشێنراون و زیاتر له‌ مۆزه‌خانه‌ ی قاهیره‌ ده‌چێت وه‌ك مۆمیاو په‌یكه‌ره‌كانی مێژووی دێرینی فرعه‌ونه‌كان.هاوكات ته‌واوی پێداویستی سوڵتانه‌ عوسمانیه‌كان و خشڵ و ئاڵتون و پێداویستیه‌كانی ترو نامه‌و ده‌ست نووسه‌كانیان نمایشكراوه‌.
بورجی گه‌ڵه‌ته‌
به‌ یه‌كێكی تر له‌ و ناچه‌ گرنگ و قه‌ره‌باڵغانه‌ داده‌نرێت گه‌شتیارێكی زۆر ڕووی تێده‌كات و كۆنترین بورج داده‌نرێت وئه‌م بورجه‌ ساڵی 507 بنیاتنراوه‌و له‌ حه‌وت نهۆمی سه‌ره‌كی پێكهاتوه‌.
محه‌مه‌د حه‌سه‌ن ڕێبه‌ری گه‌شتیاری باسی له‌وه‌ كرد، ئه‌م بورجه‌ له‌ حه‌وت نهۆمی سه‌ره‌كی پێكهاتوه‌، به‌رزیه‌كیه‌ 66.90 مه‌تره‌و ئه‌مه‌ش دیمه‌نێكی دڵڕفێنی پیشان ده‌دات و 37 مه‌تر به‌رزتره‌ له‌ ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌.ئامانجی دروستكردتی كاتی خۆی بۆ ڕێكخستی گه‌شته‌ ده‌ریاییه‌كان بووه‌.
سه‌ركه‌وتن بۆ نهۆمی حه‌وته‌م به‌هۆی مه‌سعه‌ده‌وه‌ ده‌بێت و چوونه‌ ژوره‌وش به‌ بڕێك پاره‌یه‌و به‌هۆی ئه‌وه‌ی ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی ته‌قسیم و به‌ته‌وه‌تی ده‌ڕوانێته‌ به‌شه‌ ئه‌وروپی ئیته‌نبوول، زۆرترین گه‌شتیار ڕووی تێ ده‌كات و له‌ چوارده‌وریشی پڕ بووه‌ له‌ كافتریاو قاوخانه‌ و دوای بینی ئه‌و دیمه‌نانه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ ئێواراند دیمه‌نێكی سحراوی خۆرئاوابوون نیشان ده‌دات.
كۆنترین بازاڕ
هه‌ریه‌كه‌ له‌ (گراند) بازاڕو (سوق میسری) به‌ دوو كۆنترین و مێژووی ترین بازاڕ داده‌نرێت له‌ ئیستنبول و زۆرترین گه‌شتیار ڕووی تێ ده‌كات به‌وه‌ش وای لێهاتووه‌ هه‌ موو كاتێك قه‌ره‌بالغه‌و جمه‌دێ له‌ خه‌ڵكی، زیاتر پێداویتس ڕۆژانه‌ له‌ خواردن و شیرینی و ته‌واوی پێداویستیه‌كانی تری تیا ئه‌فرۆشرێت و به‌ هه‌زانی نرخه‌كانیشی ناوبانگی په‌یداكردوه‌ هه‌ربۆ یه‌ ئه‌مه‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی زۆرترین كه‌س ڕووی تێ بكات.
گراند بازاڕ له‌ له‌سه‌ده‌ی شانزه‌هه‌م و له‌ ساڵی 1455 بنیاتنراوه‌و ڕۆژانه‌ی توانای پێشوازیكردنی 400 هه‌زار كه‌سی هه‌یه‌.به‌هۆی گه‌وره‌ی بازاڕه‌كه‌شه‌وه‌ كه‌بازاڕی گه‌وره‌شی پێ ده‌وترێت زیاتر له‌ 60 فه‌رعی لێ جیا ده‌بێته‌وه‌و نه‌خش و نیگاری دوكانه‌كانیش خاڵێكی تره‌ بۆ سه‌رنجی گه‌شتیاران.له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌توانیت بچیت بۆی به‌ڵام ناسراوترینیان ناوچه‌ی بایه‌زیده‌.
(سوق میسریش) به‌ هه‌مان شێوه‌ دووه‌م مێژووی ترین بازاڕه‌و هۆكاری ناولێنانشی ئه‌وه‌ بوه‌ بوه‌ ته‌واووی كه‌ل و په‌ل و پێداویستیه‌كان له‌ وڵاتانی ئاسیاو هنده‌وه‌ سه‌ره‌تا چۆنه‌ میسرو دواتر به‌ هۆی كه‌شتیه‌وه‌ هاتۆته‌ ئیستبوول و ئه‌م بازاڕه‌و له‌ ساڵی 1597 دامه‌زراوه‌، به‌رده‌وام قه‌ره‌باڵغه‌و جمه‌ی دێت له‌ كڕیاران.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

رۆمانی‌ کۆچ چیرۆكی‌ غه‌واره‌كان

بابه‌تی‌ تاراوگه‌ و ژیان له‌ غوربه‌ت یه‌كێكه‌ له‌و كێشانه‌ی كاری‌ ...