گه‌وهه‌ر له‌ هونه‌ری مۆسیقادا – knwe.org
سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » گه‌وهه‌ر له‌ هونه‌ری مۆسیقادا

گه‌وهه‌ر له‌ هونه‌ری مۆسیقادا

ئا : ئازاد مه‌عروف

13
خاسییه‌تی هونه‌رمه‌ند
ناهه‌موارترین بوون بۆ مرۆڤه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌نه‌توانن خۆیان یان دۆست و ناسیاویان له‌ خراپترین خراپییه‌كان ڕزگاربكه‌ن ،یان به‌پله‌ی دوهه‌م نه‌توانن له‌ خراپییه‌ پله‌ دووه‌كان ڕزگاریان بێت ، له‌ بوونی سێهه‌م ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌توانێت خه‌ڵكان و دۆستان و ناسیاوانی خۆی له‌ سته‌م و تاوان ڕزگاربكات یان هیچ نه‌بێت ڕێژه‌ییانه‌ هاوكاریان بكات ئه‌مه‌ نه‌نگییه‌كی گه‌وره‌و ئه‌وپه‌ڕی خۆپه‌رستییه‌ .هه‌رچی بڕی خراپه‌ زیاتر بێت توانایی خۆڕزگاركردنی مرۆڤ له‌م جۆره‌ تاوانانه‌ زیاتر شانازی ده‌به‌خشێت .
به‌دورگرتن له‌هاوكاری (لاواز،ترس ،خۆپه‌رست ) ترین نیشانه‌ی كه‌سایه‌تییه‌، مرۆڤ ده‌بێت تواناو هونه‌رێكی تایبه‌ت به‌ده‌ست بهێنێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت سته‌م له‌ هیچ كه‌سێك نه‌كات ،به‌ڵام مه‌حاڵه‌ ڕزگاربوون.
كه‌سێك بیه‌وێت خۆی له‌سته‌م بپارێزێت یان ده‌بێت خۆی بكاته‌ فه‌رمانڕه‌وای ئه‌و وڵاته‌ یان ده‌بێت خۆی بكاته‌ دۆست و ده‌مسازی ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌،ئه‌وانیش كۆتاییان هه‌ر ته‌فروتونابوونه‌.
واته‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ بیه‌وێت به‌چشێوه‌یه‌ك پارێزراو بێت بۆ ئه‌وه‌ی هیچ كه‌س نه‌وێرێت بیر له‌وه‌ بكاته‌وه‌ ئازاری بدات تاكه‌ ڕێگه‌ چاره‌یه‌ك به‌بیریدا بێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می لاوییه‌تییه‌وه‌ خۆی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕابهێنێت كه‌ په‌یڕه‌وی كه‌ری هه‌موو فه‌رمانێكی خاوه‌ن هێز بێت ،ئه‌مه‌شیان مه‌حاڵه‌ كه‌ هێزێك ڕه‌زامه‌ند بێت كه‌ كه‌سێك په‌یڕه‌وی هێزێكی تربكات .
واته‌ خۆ ڕزگاربوون له‌سته‌م چه‌شنێك له‌ مه‌حاڵی تیادایه‌ به‌ڵام ڕێژه‌ییانه‌ بیر له‌ مرۆڤ په‌یوه‌ند به‌كارو به‌رهه‌م جۆرێك له‌ ته‌ندروستی به‌ژیانی كه‌سایه‌تییه‌كه‌ ده‌دات . له‌كاتێك بیر له‌ ئه‌نجامی به‌رژه‌وه‌ندی به‌رهه‌م گه‌شه‌ به‌خۆی ده‌دات كه‌سایه‌تییه‌كه‌ گونجاو و ته‌باو خۆته‌رخانكه‌ری په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بێت ،بۆ به‌ده‌ستهێنانی شته‌ باشه‌كان باجی شته‌ خراپه‌كان ده‌دات .
كوێربوونه‌وه‌و نه‌ بوژاندنه‌وه‌ی بواری به‌رهه‌مداری له‌ زۆر ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست تا بێت سته‌می له‌سه‌ر كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك زیادكردووه‌. خۆشبه‌ختی مرۆڤ له‌وه‌ی كه‌بیر له‌بری هه‌ست ڕابه‌ری ژیانی بێت تابێت به‌ره‌و كه‌مینه‌یی ده‌ڕوات ،به‌ڵام هونه‌رمه‌ند كه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی بیر به‌رهه‌مده‌هێنێ خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌م هه‌له‌ی بۆ ڕه‌خساوه‌ كه‌ له‌ مرۆڤه‌ ئاساییه‌كان جیابێته‌وه‌و بتوانێت بیر ڕابه‌ری هه‌ستی بكات و زیاتر بۆ به‌رده‌وامبوونی ژیان پشت به‌خۆی ببه‌ستێت و كۆیله‌ی هیچ هێزو ده‌سته‌و توانایه‌ك نه‌بێت به‌ڵكو پێویستی هه‌موان بێت ،له‌م بوونه‌دا هونه‌رمه‌ند چه‌نده‌ له‌ كه‌سانی ئاسایی شكۆتر ده‌ژی ئه‌گه‌ر بیه‌وێت ،به‌ڵام هه‌ر ئازارو گرفت و ڕێگری تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ڕێی به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی له‌كاره‌كه‌ی هه‌میشه‌ پڕۆڤه‌ی تێكۆشان ده‌كات و به‌ماندوبوون ئازادی به‌ده‌ستده‌هێنێت كه‌ كه‌متر هه‌ست به‌سته‌م ده‌كات.
ئه‌وه‌ی كه‌جیاوازی له‌ نێوان مرۆڤه‌كان دروستده‌كات خۆشبه‌ختی و چاكه‌ نییه‌ به‌ڵكو زیاتر خۆی له‌كه‌مو زۆری سته‌مدا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر مرۆڤ سامانی هه‌بوو به‌ڵام شكست و نه‌خۆش بوو خۆشبه‌خت نییه‌ چونكه‌ ئازار له‌ ژیانیدا بووه‌ به‌سته‌م.
هونه‌رمه‌ند كه‌ مرۆڤێكی باڵای په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ كاره‌كه‌ی له‌ هه‌مانكات كه‌ ئازاده‌ ،ئه‌م په‌یوه‌ندیداریه‌ پێویستییه‌ك ئه‌وهای لێده‌كات كه‌ پێی دوترێت به‌رهه‌می هونه‌ری، خودی ئه‌م پێویستییه‌ مرۆڤه‌كه‌ به‌ره‌و ئازادی ده‌بات ، واته‌ هونه‌رمه‌ند به‌هۆی پێداویستی كاره‌كه‌ی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌خۆی ئه‌گه‌ر نا ئازاد نییه‌ ،مێژووی كاره‌كه‌شی پشتگیری ده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ هونه‌رمه‌ند ئاگاهی به‌خۆی بگه‌یه‌نێت یان دونیا به‌ شایسته‌ی خۆی بزانێت ،پێچه‌وانه‌ی خه‌ڵكانی ئاساییه‌ له‌ هه‌موو ڕه‌فتارو هه‌ڵوێسته‌كانیدا.
به‌ پڕاكتیك ڕۆشنفیكران ئه‌وه‌ ده‌بینن خه‌ڵكان به‌ درێژایی ڕۆژگاره‌كاندا خه‌ریكی به‌ده‌ستهێنانی به‌رژه‌وه‌ندی مادی و نیازی جه‌سته‌یی و په‌رۆشی حه‌وانه‌وه‌ی خۆش و خاوێنن.
خه‌ڵكانی ئاسایی كاتێك پێشده‌كه‌ون هه‌ر ئه‌و كاته‌یان له‌یاده‌ كه‌ تیایدا ده‌ژین واته‌ پێشكه‌وتنیان وه‌ك پێشكه‌وتنی هونه‌رمه‌ند نییه‌ كه‌ خه‌سڵه‌تی دیاریكراو به‌ خۆیانه‌وه‌ ده‌گرێت و لایه‌نی كه‌مو كورتی نییه‌ واته‌ مرۆڤ یه‌ك جۆر نییه‌ له‌ گیانه‌وه‌ر.
هونه‌رمه‌ند ڕێڕه‌وی دیاریكراوی په‌ره‌سه‌ندن تێده‌په‌ڕێنێت و ده‌زانێت كاره‌كه‌ی چییه‌و خۆی چییه‌ دانایی خۆی به‌رهه‌ست ده‌كات و به‌ شێوازێكی جیهانی گه‌وهه‌ری خۆی ده‌رده‌خات ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ی به‌ كۆمه‌ڵایه‌تیبونی به‌رهه‌مه‌ هونه‌ریه‌كه‌ی پاشان به‌ جیهانبوونی كه‌ ئه‌مه‌ی دواییان پێده‌وترێت ئامانجی مێژوویی جیهانی .
ئه‌ركی هونه‌رمه‌ند ئه‌وه‌نییه‌ كه‌وه‌ك ڕامیاریدار په‌یڕه‌وی ئاره‌زووه‌كانی خه‌ڵكی بكات ،به‌ڵكو ئه‌ركی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و چاكتركردن و زیاتر بوژاندنه‌وه‌ی بواری به‌رهه‌مدارییه‌ كه‌ داهاتووی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگه‌ نیشان ده‌دات ، كارێكی زیاتر ته‌ندروسته‌ له‌ چاو كاری ڕامیاریدارو به‌ڕێوه‌بردن، ئه‌گه‌رچی ئه‌وان پێویستییه‌كی بنچینه‌یین بۆ سه‌ربه‌خۆیی هونه‌رمه‌ند. بواری ڕامیاری هاندانی سته‌می له‌یه‌كتری تیادایه‌، وه‌ك هونه‌ر له‌سه‌رخۆیی تیادانییه‌ به‌ڵكو چه‌شنێكه‌ له‌ بێئاگایی یان زیان به‌ چه‌مكی دادوه‌ری ،هیچ كه‌س له‌ خودی مه‌رگ ناترسێت ،جگه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌له‌ ئه‌قڵ و بوێری بێبه‌شن.
ته‌نها شتێك كه‌ مرۆڤ ده‌بێت لێی بترسێت سته‌مه‌ ،سوقراتیش ده‌ڵێت به‌دبه‌ختی ڕاسته‌قینه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ گیان و پێكهاته‌ی مرۆڤ له‌ بوونێكدا ئالووده‌ی ئه‌م ناپاكیانه‌یه‌ ،هه‌وڵی ڕزگاركردنی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆی و كۆمه‌ڵگه‌كانی تر ده‌دات. هونه‌رمه‌ند چه‌نده‌ مرۆڤێكی نائاساییه‌و وه‌كوو خه‌ڵكانی تر ژیان ناگوزه‌رێنێت به‌ڵام ئه‌م جیاوازیه‌ له‌لای نهێنییه‌و هه‌میشه‌ هه‌وڵئه‌دات خۆی له‌ كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك جیانه‌كاته‌وه‌و هه‌میشه‌ خۆی وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی بچوكی نێوانیان نیشان بدات ،ئه‌گه‌رچی ئه‌م بچوكییه‌ی هونه‌رمه‌ند زۆر جار به‌زیان بۆی ده‌شكێته‌وه‌و خه‌ڵكانی تێرو بزێوو ده‌ستڕۆشتوو به‌ كه‌مته‌رخه‌م و بێ ده‌سه‌ڵات و پشتگوێ و زه‌لیل و داماوی ده‌زانن به‌ڵام ئه‌و {هونه‌رمه‌ند} هیچ ناپه‌شۆكێ و له‌ ڕێبازی بچوكزانی خۆی به‌رامبه‌ر كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك پاشگه‌ز نابێته‌وه‌ ،وه‌ هه‌میشه‌ له‌ نێوخه‌ڵكان پرسیار ده‌كات و هاوبه‌شی كارو فرمانیان ده‌كات سوقرات واته‌نی {نازانێ بۆ ئه‌وه‌ی بزانێ } چونكه‌ له‌ كاتێك مرۆڤ خۆی به‌زانا ده‌زانێت ئه‌وه‌ وه‌ستاوه‌ له‌ ژیان پێشناكه‌وێت ته‌نانه‌ت به‌رامبه‌ره‌كه‌شی به‌ نه‌زان ده‌زانێت و ڕێزی لێناگرێت كه‌ ئه‌م بوونه‌ له‌ناو زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك ئه‌وها ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌ ،به‌ڵام له‌ كاتێكدا نازانێ و ده‌یه‌وێت زیاتر بزانێت ئه‌وه‌ به‌ره‌و پێشكه‌وتن ده‌ڕوات ، كه‌ خودی ئه‌مجۆره‌ پێشكه‌وتنه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندایه‌ كه‌ دیوارشكێنی هه‌موو به‌سته‌ڵه‌ك و ناهه‌موارییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ ،هه‌میشه‌ش پرسیارده‌كات.
هونه‌رمه‌ند خۆی خۆی دروستده‌كات و به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌ خۆی ده‌رده‌خات كه‌ له‌ ڕوخساریدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌و گه‌وهه‌ری بوونی خۆی دیاری ده‌كات واته‌ یه‌كه‌م ڕوخساری كه‌له‌ بوونی گه‌وهه‌ریدا به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرێت به‌رهه‌می كۆششی خۆیه‌تی وه‌ هه‌میشه‌ له‌ ململانێدایه‌ له‌گه‌ڵ ژیان و ڕالیستییه‌تی بوون چونكه‌ ئه‌و خۆی خۆی دروستكردووه‌،بۆخۆی بوونی په‌یدا كردووه‌ و به‌و شێوه‌یه‌ی لێهاتووه‌ كه‌هه‌یه‌.
زۆر دژواره‌ كه‌سێك كه‌ زۆر ئازایه‌ وه‌ توانای ئه‌نجامدانی هه‌ر تاوانێكی هه‌بێت ،به‌ڵام هه‌میشه‌ دادوه‌رانه‌ بژی. ئه‌و {هونه‌رمه‌ند }بوونی بوونێكی ڕاستی ڕیالیستیه‌ ته‌نها له‌ كاتێكدا ده‌توانێت ئه‌و دان پێدانانه‌ی بده‌نێ كه‌ بوونێكه‌ به‌رهه‌می هه‌یه‌ و به‌رهه‌مه‌كه‌شی ته‌نهاو ڕووت و به‌س بۆخۆی و هه‌سته‌ جیاوازه‌كانی نییه‌ به‌ڵكوو بۆ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ی و مێژووی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی په‌یوه‌ندییه‌كه‌یه‌تی كه‌ده‌بێته‌ توخمی فره‌چه‌شنی هه‌مه‌ جۆری مرۆڤایه‌تی. كاتێك ده‌یه‌وێت به‌رهه‌مه‌كه‌ی خۆشبه‌ختی و دادوه‌ری له‌ ڕووی داناییه‌وه‌ نیشانی په‌یوه‌ندییه‌كان بدات هه‌ڵگری خاسییه‌تی تایبه‌تی و هاوبه‌شه‌ له‌وانه‌( زانست ،ڕه‌سه‌ناییه‌تی ،خۆنه‌ویستی).
ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ هونه‌رمه‌ند خۆی تیایدا ده‌بینێته‌وه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت له‌ جیهاندا به‌دی ده‌هێنرێت وه‌ له‌نێوان نه‌ته‌وه‌و جیهان په‌یوه‌ندییه‌كی خودی هه‌یه‌ كه‌ ڕامیاریدار زیاتر باس له‌ چالاكی هونه‌رمه‌ند ده‌كات ،چالاكیه‌ هونه‌ریه‌كان ده‌بنه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی شارستانییه‌تی مرۆڤایه‌تی و چالاكییه‌ ڕامیاریه‌كانیش نه‌هامه‌تی و ململانێ و به‌یه‌كدا چوون ،هه‌ندێجار بۆ خوێی چێشت ته‌لارو بیناسازی و چالاكیه‌ جیهانگیرییه‌كانیش ده‌كاته‌ بوونی خۆی له‌ هه‌مانكات ئه‌م دوو بوونه‌ی نێوان ڕامیاری و جیهانگیری ئاسته‌م یه‌ك ده‌بیننه‌وه‌و زیاتر بینینه‌وه‌كه‌ هونه‌رییه‌ به‌ده‌ر له‌ ڕامیاری. به‌ڵام هه‌ردوو بواری هونه‌ری و ڕامیاری لێكۆڵینه‌وه‌ی تایبه‌تی خۆشیان هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ تۆماری مێژووی چالاكییه‌كان . لێكۆڵینه‌وه‌ جگه‌ له‌ بیرهێنانه‌وه‌ی شته‌كان هیچی تر نییه‌. هیچ شتێك به‌ فێركاری به‌ده‌ست نایه‌ت و هه‌موو شته‌كان جگه‌ له‌ بیرهێنانه‌وه‌ هیچی تر نییه‌.
بۆنمونه‌ فێركاری له‌ بواری هونه‌ری مۆسیقا هیچ بونیادێكی زانستی و فه‌لسه‌فی تیادانییه‌ ئه‌گه‌ر فێرخوازه‌كه‌ به‌هره‌وه‌ری نێو ڕێكی ڕیتم و گوێ سوكی مۆسیقا نه‌بێت ، واته‌ مامۆستا فێركار نییه‌ ڕێنیشانده‌ره‌ یان بیرهێنانه‌وه‌یه‌، هونه‌رمه‌ند زیاتر له‌ڕێی بیرهپێنانه‌وه‌ وه‌ ماندووتر ده‌بێت.
فێركار له‌ بواری په‌روه‌رده‌ی هونه‌ری ڕۆڵێكی چاكه‌كاری ده‌بینێت كه‌ ڕێنیشانده‌ری بابه‌ته‌ زانستییه‌كانه‌ بۆئه‌وه‌ی فێرخواز له‌ كورترین كات و كه‌مترین ماوه‌ ته‌واوكه‌ری تواناكان بێت واته‌ له‌ بنه‌چه‌دا خودی فێركار له‌ هونه‌ردا فێركار نییه‌ چونكه‌ هونه‌ر به‌هره‌یه‌ به‌ڵكو ڕێنیشانده‌ره‌.
لێره‌دایه‌ فه‌لسه‌فه‌ی گریكی كۆن هه‌میشه‌ ئه‌و به‌رگرییه‌ ده‌كات و جه‌خت ده‌كات كه‌ لایه‌نی چاكه‌ كاری جۆرێكه‌ له‌ زانست وه‌ ڕێنیشانده‌ره‌ ڕوت و ته‌نهاو به‌س.
ئێستا دۆخێكه‌ هونه‌رمه‌ند له‌ڕێی جیهانگیرییه‌وه‌ زیاتر خۆی ئاشكرا ده‌كات كه‌ كه‌ناڵه‌ تی ڤی و ئه‌نته‌رنێتی و په‌خشه‌ جیهانییه‌كان ده‌یسه‌لمێنێ هونه‌رمه‌ند له‌ هه‌رشوێنێكی ئه‌م جیهانه‌ بێت بوونێكی باڵایه‌و له‌ خێزانێكه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ زمانێكی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌و به‌نه‌ته‌وه‌ ئه‌ژمارده‌كرێت ئه‌گه‌رچی ئه‌ژماركردنه‌ جیهانگیرییه‌كان و چالاكییه‌ هونه‌رییه‌كان وه‌ها خۆیان نیشان ده‌ده‌ن كه‌سنووری نه‌ته‌وه‌ له‌ جیهان به‌ره‌وكاڵ بوونه‌وه‌ ده‌ڕوات. له‌ هه‌موو بوونه‌كان چالاكییه‌ هونه‌رییه‌كانی هونه‌رمه‌ند بریتین له‌ گیانی پڕله‌ هۆشیاری (نه‌ته‌وه‌كانی مێژوو ،تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ڕه‌وشی كۆمه‌ڵایه‌تی ،دامه‌زراوه‌ی حكومی ،ئایین ). هونه‌رمه‌ند ئاره‌زوویه‌كی بێكۆتایی و ململانێی سه‌ختی هه‌یه‌ هه‌تا له‌م قۆناخه‌ تێپه‌ڕده‌بێت به‌مێژوودا به‌ده‌رده‌كه‌وێت ، مێژووی جیهان به‌گشتی و هونه‌ری مۆسیقا به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات چۆن هێواش و له‌سه‌رخۆ وورده‌ وورده‌ ده‌گاته‌ پله‌ی به‌ هۆشیاری بوون.
سه‌ره‌تا له‌ تاریكیدا سه‌ر ده‌رده‌هێنێت دواتر به‌ نهێنی گه‌وره‌و سه‌رئه‌نجام به‌ په‌یداكردنی هۆشیاری ته‌واو ئامانجه‌كانی ده‌هێنێته‌دی كه‌ئه‌مه‌ش بوونێكی پێداویستییه‌ كه‌له‌وپه‌ڕی كه‌سایه‌تییه‌كی ناسكی خۆ به‌ بچوكزانی لێبورده‌وه‌ تۆمار ده‌كرێت ،خۆبه‌زلزانی شه‌خسی ناتوانێت بنه‌مای گشتی گه‌وهه‌ری بێت ،هونه‌رمه‌ند پێش ئه‌نجامدانی كاره‌ هونه‌رییه‌كه‌ی ئاواته‌كان و ئامانجه‌كان له‌ ده‌روونی خۆیدا په‌روه‌رده‌ ده‌كات ،له‌ پێناو ئه‌و ئاوات و ئامانجانه‌دا خۆی ده‌كاته‌ خزماتكارو ڕزگاركه‌ری دونیا ئه‌مه‌خۆی جۆرێك له‌ خۆبه‌زلزان له‌گیانی هونه‌رمه‌ند ده‌خولقێنێ به‌ڵام ئه‌م بوونه‌ ده‌روونییه‌ ناهه‌مواره‌ هه‌رچۆنێك بێت تێده‌په‌ڕێنێت و كه‌سایه‌تییه‌كی ملكه‌چ له‌ خۆیدا درووستده‌كات و ده‌ستبه‌رداری خۆبه‌ گه‌وره‌ بوون ده‌بێت ، هونه‌ر له‌ هونه‌رمه‌ندی باڵادا په‌یوه‌نده‌ به‌زانست ،ئه‌گه‌ر زانست و فه‌لسه‌فه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تی تێكۆشانی كاری هونه‌ری هونه‌رمه‌ند بكات هه‌موو تێكۆشانه‌كان به‌سوود ده‌بن بۆ خۆی و بۆ كۆمه‌ڵگه‌ ،به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ زیان له‌خۆ ده‌گرن.
له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌گه‌ر تێكۆشانی هونه‌رمه‌ند سامانی باش (ده‌وڵه‌مه‌ندی ) و ته‌ندروستی و هاوشێوه‌كانی ئه‌مانه‌ له‌وانه‌ بابڵێن جوانی له‌گه‌ڵدا بێت بۆ هونه‌رمه‌ند هه‌ندێكات به‌سوودن هه‌ندێكات زیان به‌خش ، وه‌ئه‌گه‌ر له‌ ڕووی بیرو زانسته‌وه‌ به‌كاربهێنرێن ئه‌وا سوودیان لێ ده‌بینرێت به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زیان ده‌گه‌یه‌نن.
به‌ڵام ده‌روونزانییه‌ هونه‌رییه‌ هه‌ڵسه‌نگێنراوه‌كان ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو كه‌سامانی زۆر بۆهونه‌رمه‌ند نه‌گونجاوه‌ به‌و پێیه‌ی ئه‌گه‌ری به‌لاڕێ لادانی هونه‌رمه‌ندی تیا به‌دی ده‌كرێت كه‌له‌ ململانێی نێوان هه‌ست و ئه‌قڵدا هه‌ست و حه‌زه‌جه‌سته‌ییه‌كان به‌سه‌ر ئه‌قڵدا سه‌ركه‌وتوو ده‌بن ،چونكه‌ هونه‌رمه‌ند له‌بنچینه‌دا و له‌ ژیاندا (واقیع) ململانێیه‌كی بێكۆتاییه‌ په‌یوه‌ند به‌بیر .
هونه‌رمه‌ند هه‌یه‌ له‌ تێكۆشانی ژیانی هونه‌ری و كه‌سایه‌تی سته‌می لێكراوه‌ به‌ڵام به‌ تێڕوانینی مێژووی جیهانی كه‌ هونه‌رمه‌ند وه‌ك تاك وه‌ك ئامڕاز خۆی بۆ پێشكه‌وتنی هونه‌ر به‌كار ده‌هێنێت ،ئه‌م سته‌مانه‌ هیچ گرنگییه‌كیان نییه‌ مادام ئه‌توانرێت ئومێدی گه‌وره‌ له‌ دونیا بدۆزرێته‌وه‌ ئه‌و ئومیدانه‌ی كه‌ له‌ ژیری و به‌هره‌وه‌ری و چاكه‌كاری مرۆڤه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و دێنه‌ ئاراوه‌ ئه‌مانه‌ ئومێدێكن به‌ڕاستی شایسته‌ی وه‌رگرتنن چونكه‌ ئه‌گه‌ر وه‌رنه‌گیرێن ئه‌وا هه‌موو ده‌زانن ناداتپه‌روه‌ری ده‌كه‌وێته‌ ناو كاره‌كانی جیهانه‌وه‌ ،باشترین نمونه‌ی ئه‌م باسه‌ش هۆنراوه‌كانی شیلله‌ری ئه‌ڵمانییه‌ كه‌ترسی خۆی له‌ بێگرنگی هونه‌رو ناداتپه‌روه‌ری جیهان به‌رامبه‌ر هونه‌ر خستۆته‌ ڕوو.
شیلله‌ر خاوه‌نی هۆنراوه‌ی كۆڕاڵی سه‌مفۆنیای (9) نۆی بتهۆڤنی ئاماده‌كاری به‌رهه‌می مه‌زنی مۆسیقای ئه‌ڵمانیه‌ ، زۆر به‌ هۆنراوه‌ ترسی خۆی له‌ به‌دینه‌هێنانی ئاواته‌كانی ده‌ربڕیوه‌. هونه‌رمه‌ند چه‌نده‌ تێكۆشه‌ره‌و هۆگرییه‌كی ته‌واوی له‌گه‌ڵ كاره‌ هونه‌رییه‌كه‌یدا هه‌یه‌ كه‌ دیالیتیكی ڕیالیستی دایئه‌نێت به‌ هۆگری خودا به‌ده‌ر له‌ دیالیكتیكی هۆشیاری كه‌ ناوزه‌ندی ده‌كات به‌مرۆڤی جه‌ختكه‌ری به‌توانای ڕۆشنفكر.
له‌ هه‌موو بوونه‌كان به‌سه‌رچوونی ته‌مه‌ن هونه‌رمه‌ند نه‌رم ده‌كات توانای دادوه‌ری پاك ده‌بێته‌وه‌و له‌به‌رامبه‌ر شته‌ حاشا هه‌ڵنه‌گره‌كانی ژیاندا ده‌بێته‌ كۆیله‌ به‌ڵام ئه‌م كۆیله‌یه‌تییه‌ش بێ هۆ نییه‌ به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ مه‌ینه‌تییه‌كانی ژیان ئه‌وه‌ فێری مرۆڤ ده‌كه‌ن به‌دوای گه‌وهه‌رو جاویدانی شته‌كاندا بگه‌ڕێت،ئه‌مه‌ ئه‌وه‌نده‌ نیشانه‌ی سازشكردن نییه‌و ته‌نیا ویژدانییه‌.
لێره‌دایه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند بۆ كۆتایی ژیانی و پاك و خاوێن ڕاگرتنی كه‌سایه‌تی داوای یاسایه‌ك ده‌كات كه‌له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌ پێشكه‌شی بكرێت ،چونكه‌ وه‌ك ڕامیاریدار به‌جه‌زره‌به‌ نییه‌ بۆدابینكردنی پژێوی ژیان ،ئه‌گه‌رچی بێوه‌ی تر ده‌ژی و ئه‌گه‌ری ته‌فروتونابوونی كه‌متره‌، ئه‌وه‌ی كه‌فه‌لسه‌فه‌ ناچار ده‌كات كه‌ تێڕوانینی به‌رامبه‌ر هونه‌رمه‌ند هه‌بێت و هاوه‌ڵی بكات ئه‌وه‌یه‌ جیهانی واقیعی {ڕیالیستی}دونیایه‌كه‌ ده‌بێت بوونی هه‌بێت چاكه‌كاری له‌ واقیعدا باڵاترین هێزو توانای ڕه‌هایه‌ كه‌ خۆی ده‌سته‌به‌رده‌كات. دیالیكتیكی واقیعی و هۆشیاری نێو فه‌لسه‌فه‌ په‌یوه‌ند به‌هونه‌ر هێزێكن ده‌توانن ئامانجه‌كان به‌دی بهێنن.
هێز له‌ فه‌لسه‌فه‌دا چاكه‌كارییه‌،هیچ هێزێك ناتوانێت به‌رزتر بێت له‌ هێزی چاكه‌ {خێر ،خودا}خێرو باشی نه‌ك وه‌ك چه‌مكه‌ گشتییه‌كه‌ی هیزی كارساز كه‌ هونه‌رمه‌نده‌ به‌ڵكوو هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ناونراوه‌ به‌فه‌لسه‌فه‌،له‌كاتێكدا له‌ گریكی كۆن كه‌فه‌لسه‌فه‌ نادیاركرا هێزی گه‌وره‌یی و تاكڕه‌وی خۆی وه‌ك سه‌رپه‌رشتیاری مرۆڤ و سرۆشت و هه‌موو گیان له‌به‌ره‌كانیتر به‌هێزتر بوو وه‌سامێكی گه‌وره‌ی په‌یداكرد له‌ په‌یڕه‌ویدا.
مێژووی هونه‌رو هونه‌رمه‌ند فێرمان ده‌كات هیچ هێزێك ناتوانێت به‌رزترو به‌هێزتر بێت له‌ هێزی فه‌لسه‌فه‌،هیچ هێزێك ناتوانێت ڕێگری له‌كاره‌كانی فه‌لسه‌فه‌ بكات له‌هه‌مانكات فه‌لسه‌فه‌ یه‌كجۆر نییه‌، فره‌چه‌شنی نێو بیری مرۆڤه‌كانه‌ به‌گوێره‌ی به‌رژه‌وه‌ندییان ،به‌ڵام خودی به‌رژه‌وه‌ندی له‌ هونه‌رمه‌ند كه‌ چاكه‌ كارییه‌ خاوه‌نی به‌هێزترین فه‌لسه‌فه‌ی هونه‌ری نێو جیهانی مێژووه‌ ،كاتێك كه‌ هیچ بوونێك ناتوانێت خۆی به‌ زیاتر بزانێت له‌ كاری هونه‌رمه‌ند یان بیری نێو مێژووی فه‌لسه‌فه‌ی هونه‌ر ئه‌وه‌ كاتێكه‌ كه‌ ئیراده‌ی فه‌لسه‌فه‌ فه‌رمانڕه‌وایی به‌سه‌ر هه‌موومانه‌وه‌ هه‌یه‌ مێژووش جگه‌ له‌ ئیراده‌ یان نه‌خشی ئیراده‌ی فه‌لسه‌فه‌ هیچی ترنیه‌.
فه‌لسه‌فه‌ به‌گشتی فه‌رمانڕه‌وایی جیهانه‌،مێژووی جیهان هه‌مان ناوه‌ڕۆكی فه‌رمانی ئه‌وه‌،جێبه‌جێكردنی نه‌خشه‌كه‌یه‌تی واته‌ ئه‌ركی فه‌لسه‌فه‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م نه‌خشه‌یه‌یه‌ ،هونه‌رمه‌ند له‌مێژووی فه‌لسه‌فه‌دا له‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌دایه‌ كه‌ئه‌وه‌ی ته‌واو پێویسته‌ ده‌بێت له‌بواری به‌رهه‌می هونه‌ری به‌ئه‌نجام بگات كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی به‌رهه‌می هونه‌رمه‌نده‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌ كاری هونه‌ریدا هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ناوه‌ڕۆك و گه‌وهه‌ری ئیراده‌ی هونه‌رمه‌ند بناسێت كه‌ته‌نیا خواستێكی ته‌واو ساده‌یه‌و هه‌میشه‌ به‌رگری له‌ بوونی ده‌كرێت چونكه‌ هونه‌رمه‌ند بوون و ئیراده‌ی ژیریه‌تی فه‌لسه‌فه‌یه‌. له‌ ژیانی هونه‌رمه‌ندا سوودو زیان په‌یوه‌نده‌ به‌چالاكییه‌ هونه‌رییه‌كانییه‌وه‌ ،باشی و خراپی به‌رهه‌مه‌كانیشی به‌ستراوه‌ به‌و ئاسته‌ی كه‌تاچه‌ند هونه‌رمه‌نده‌كه‌ هه‌ڵگری زانست و پاشخانی ڕۆشنبیرییه‌.
هونه‌رمه‌ند له‌ فه‌لسه‌فه‌دا بوونێكی دڵخۆش و سه‌رگه‌رمی نییه‌ به‌ڵكوو شتێكی له‌مه‌ باڵاتره‌ چونكه‌ ناڕه‌وایه‌تیه‌كانی واقیع به‌ نه‌خۆشی و درم ده‌زانێت و گرفت و چاره‌سه‌ر ده‌خاته‌ ڕوو ،هۆشیاری ده‌بزوێنێ و واقیع داده‌چڵه‌كێنێ ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ واقیع له‌سه‌ر بنه‌مای ئایدیاڵ بنیادنراوه‌ هونه‌رمه‌ند له‌ ناو ئه‌ودا به‌ نوێكاری خه‌ریك بووه‌ چونكه‌ ئه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌یه‌ له‌ هونه‌رمه‌ندا شاراوه‌ته‌وه‌.
ئایدیاڵ له‌ نێو مێژووی جیهاندا به‌ مانای هونه‌ری نایه‌ت ئه‌مه‌ كاری فه‌لسه‌فه‌یه‌ ،هونه‌رمه‌ند له‌ فه‌لسه‌فه‌دا واته‌ شتێك ده‌گوترێته‌وه‌ به‌زاراوه‌ی فه‌لسه‌فی به‌ لۆگۆس ناوزه‌ند ده‌كرێت واته‌ هه‌قیقه‌ت. هه‌قیقه‌ت له‌ دونیای دروستكراودا ڕاستییه‌تی هه‌یه‌ ،فه‌لسه‌فه‌ ده‌دوێت و ته‌نهاباس له‌خۆی ده‌كات ،ئه‌وه‌ هونه‌رمه‌نده‌ كه‌ خۆی نیشان ده‌دات و له‌ناكاو به‌ده‌رده‌كه‌وێت و دیار نامێنێت. گوته‌ی ئه‌و ده‌توانین به‌ هاوه‌ڵی ئه‌قڵ تێبگه‌ین ،ئه‌وه‌ی ئه‌قڵ تێی ده‌گات هه‌قیقه‌تی وێناكردنی فه‌لسه‌فه‌یه‌. فه‌لسه‌فه‌ هه‌ڕه‌مه‌كیانه‌ ناتوانێت ئامانج و ئومێدی ته‌واو بێت ، ته‌نها شتێك ده‌توانێت ئیراده‌ی ته‌واو بێت كه‌ وه‌ك هونه‌ر خاوه‌نی گه‌وهه‌رییه‌تی تایبه‌تی خۆی بێت .

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

رۆمانی‌ کۆچ چیرۆكی‌ غه‌واره‌كان

بابه‌تی‌ تاراوگه‌ و ژیان له‌ غوربه‌ت یه‌كێكه‌ له‌و كێشانه‌ی كاری‌ ...