ناسیونالیزم.. فكر و سیاسه‌ت – knwe.org
سەرەکی » وتار » ناسیونالیزم.. فكر و سیاسه‌ت

ناسیونالیزم.. فكر و سیاسه‌ت

سمکۆ محەمەد

سمكۆ محه‌مه‌د له‌م كتێبه‌دا موناقه‌شه‌ی‌ ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌كات، واته‌ ناسیۆنالیزم به‌و شێوه‌یه‌ باس ده‌كات كه‌ ئه‌و چه‌مكه‌ی‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كان جێكه‌وته‌بووه‌ و بوو به‌ئیدیۆلۆژیایه‌كی‌ رووت، یان باشتر بڵێین نه‌ته‌وه‌خوازی‌ كرده‌ داواكارییه‌كی‌ سیاسی‌ په‌تی‌، به‌و ئاراسته‌یه‌ی‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ ژێرده‌ست له‌ژێر چه‌پۆكی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ سه‌رده‌ست نه‌مێنێ‌، سه‌ره‌نجام رژێمێكی‌ سیاسی‌ خوڵقاندووه‌ كه‌ هه‌ندێك جار زۆر دووركه‌وتۆته‌وه‌ له‌ داواكارییه‌ ستراتیژییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌، تائه‌و جێگه‌یه‌ی‌ كه‌ ره‌وایه‌تی‌ داوه‌ به‌ ده‌سته‌بژێرێكی‌ به‌ناو سیاسی‌ و جۆرێك له‌ بازاڕی‌ سیاسی‌ گه‌رم كردووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌م چه‌مكه‌ به‌راده‌یه‌ك توندڕه‌وی‌ به‌رهه‌مهێناوه‌ كه‌ دواتر پاشگری‌ ئیزمی‌ بۆ هه‌ریه‌ك له‌ رژێمه‌ فاشیزم و نازیزم و شۆڤێنیزم و هتد هێنا ئاراو جه‌نگێكی‌ تری‌ خوڵقاند و هه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێستا وه‌كو ئه‌زموونێكی‌ ناحه‌ز و نابووت ته‌ماشای‌ ده‌كرێت، بیروباوه‌ڕی‌ ئینته‌رناسیۆنالیزمیش كه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ناسیۆنالیزمه‌ به‌دیوه‌ ئیدیۆلۆژیاكه‌ی‌، هه‌ندێكجار كێبه‌ركێی‌ سیاسی‌ خوڵقاندووه‌ و ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ش بوونه‌ به‌قوربانی‌ ئه‌و كێبه‌ركێ ناعادیلانه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ كێبركێی‌ نێوان ئامریكا و سۆڤیه‌تی‌ كۆن كه‌ جه‌نگی‌ ساردی‌ چه‌ند ساڵ درێژكرده‌وه‌ و دواتریش به‌سه‌ركه‌وتنی‌ ئامریكا و سه‌رمایه‌داری‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ كۆتایی‌ هات.
سمكۆ محه‌مه‌د له‌ به‌شێكی‌ دیكه‌ی‌ كتێبه‌كه‌ كه‌ توێژینه‌وه‌ی‌ فكری‌ سیاسیه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ خراپ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ چه‌مكه‌كانی‌ ناسیۆنالیزم و كۆمۆنیزم و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ رژێمی‌ سه‌رمایه‌داری‌ له‌په‌نا ئه‌مه‌شدا تێنه‌گه‌یشتنی‌ كۆمۆنیسته‌ سوننه‌تیه‌كان له‌نێو كاری‌ حیزبیه‌ت و ئیدیۆلۆژیای‌ ماركسی‌ بوون، هه‌رچی‌ زیاتر رێگه‌ خۆشكه‌ر بوون بۆ ئه‌وه‌ی‌ بیری‌ ناسیۆنالیزمی‌ تا ئه‌و راده‌یه‌ سه‌رهه‌ڵبداته‌وه‌ كه‌ دوای‌ نزیك به‌سه‌ده‌یه‌ك جارێكی‌ تر راسیزم به‌رهه‌مبهێنێـه‌وه‌، ئه‌م مه‌شغه‌ڵه‌ته‌ سیاسیه‌ كه‌ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكرد كه‌ له‌سۆڤیه‌ت جوودابوونه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆیی‌ خۆیان وه‌رگرت، رێگه‌ی‌ بۆ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ش سازكرد كه‌ بچنه‌ نێو هاوكێشه‌ سیاسیه‌كان و نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و نه‌ته‌وانه‌ی‌ به‌درێژایی‌ مێژووی‌ خۆی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌، تائه‌و راده‌یه‌ی‌ شوناسی‌ خوشی‌ نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ جگه‌ له‌و داتایانه‌ی‌ كه‌ رۆژهه‌ڵاتناس و به‌شێك له‌ زانا عه‌ره‌به‌كان باسیان كردووه‌ و مێژووكه‌یان به‌نیوه‌ ناچڵ بۆ نوسیوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ تائێستاش و ره‌نگه‌ دواتریش هه‌ر نابێت به‌ ناسیونالیزم و نه‌ته‌وه‌ی‌ خۆی‌ ناپارێزێ‌ له‌وانی‌ تر كه‌ دوژمنه‌كانین، بۆیه‌ له‌ په‌راوێزی‌ ئه‌م چه‌مكه‌دا موناقه‌شه‌ی‌ زۆر له‌نێوان رۆشنبیران و سیاسیه‌كانی‌ نێو بزووتنه‌وه‌ی‌
كوردی‌ كراوه‌ كه‌ خاوه‌نی‌ گوتاری‌ ناسیۆنالیزمی‌ نین و پێشتریش نه‌بوونه‌، به‌بیانووی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ڕووی‌ جوگرافی‌ و كولتوور و زمانه‌وه‌، جیاوازی‌ زۆری‌ له‌گه‌ڵ گه‌لانی‌ تر هه‌یه‌ كه‌ تائێستا خاوه‌ن ده‌وڵه‌تن و سه‌ربه‌خۆیی‌ خۆیان راگه‌یاندووه‌ و له‌رووی‌ كولتووری سیاسیشه‌وه‌ هه‌رگیز ناسیونالیست نه‌بوون، چونكه‌ به‌رده‌وام هێنده‌ی‌ خۆیان دژی‌ خۆیان بوون به‌خزمه‌ت گه‌لانی‌ تر و ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانه‌كانی‌ تر، هێنده‌ ئه‌و رژێمانه‌ نه‌بوون.
هه‌روه‌ها سمكۆ محه‌مه‌د به‌ شێوه‌یه‌كی‌ دیكه‌ باس موماره‌سه‌ی‌ سیاسی‌ ده‌كات له‌لایه‌ن ده‌سته‌بژێری‌ سیاسییه‌وه‌، پێیی‌ وایه‌ كه‌ قه‌ناعه‌ت پێكردنی‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌لایه‌ن ده‌سته‌بژێرێكی‌ سیاسیه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ په‌راوێزی‌ چه‌مكی‌ ناسیۆنالیستیدا هاوكاری‌ سیاسیه‌كان بكه‌ن، له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌ كه‌ چاره‌نوسی‌ كۆمه‌ڵێك خه‌ڵك به‌جیاوازی‌ كولتووره‌وه‌ له‌كێشه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانه‌وه‌ كورت كراوه‌ته‌وه‌ بۆ كێشه‌یه‌كی‌ جوگرافی‌، له‌به‌رامبه‌ر ده‌وڵه‌تانی‌ تر و هێزی‌ سیاسی‌ باڵاده‌ست له‌و ناوچانه‌دا كه‌ چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌ك هه‌ن و ته‌نها نه‌ته‌وه‌یه‌ك حاكمه‌، كێشه‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ نه‌بوونی‌ بیری‌ ناسیونالیزمی‌ كوردی‌ له‌ مێژوی‌ خۆیدا، مه‌سه‌له‌ی‌ ئینتیما بووه‌ بۆ ئاینی‌ ئیسلام كه‌ ئه‌وانیش به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ موجته‌هید و فتواكاره‌كاناین زمانی‌ عه‌ره‌بیان به‌ زمانی‌ خودا زانیوه‌، نه‌ته‌وه‌ بچووكه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌یان به‌ پله‌ دوو ناسیوه‌، به‌تایبه‌تیش په‌راوێزخستنیان به‌بیانووی‌ ئه‌وه‌ی‌ رێگر و پیاوكوژ بوونه‌، تائه‌و راده‌یه‌ی‌ به‌ ئاژه‌ڵ ته‌ماشایان كردوون، وه‌كو ئیبن ته‌یمیه‌ باسی‌ ده‌كات، یان به‌ كافر كه‌ به‌ناچار هاتوونه‌ته‌ نێو چوارچێوه‌ی‌ جوگرافی‌ و قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ خاوه‌ن ئاینه‌كه‌ كه‌ عه‌ره‌ب بووه‌، ئه‌مه‌ یه‌كێك له‌و بنه‌چانه‌یه‌ كه‌ رێگری‌ له‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ كردووه‌ كه‌ كورد ناسیونالیزم بێت، یان دوور بخرێته‌وه‌ له‌ ره‌سه‌نایه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌

مێژووی‌ چه‌مكی‌ ناسیۆنالیزم
ناسیونالیزم ئه‌و چه‌مكه‌ كه‌ به‌نده‌ به‌ لێكدژییه‌ جه‌وهه‌رییه‌ ناوه‌كیه‌كانی‌ نه‌ته‌وه‌كان، له‌ هه‌موو چه‌مكه‌ دیاریكراوه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ مرۆییدا، ئه‌م لێكدژییه‌ له‌نێوان دوو لایه‌ندا سه‌رهه‌ڵده‌دات، له‌لایه‌كی‌ له‌لایه‌ن هه‌موو واته‌ هاوبه‌شی‌ مرۆڤه‌كات چ له‌رووی‌ تایبه‌مه‌ندی‌ بایلۆژی‌ و ده‌روونی‌ و زه‌ینییه‌كان كه‌ به‌ته‌واوه‌تی‌ بكۆڵی‌ كردنی‌ نه‌ژادییه‌، به‌و مانایه‌ی‌ كه‌ بانگه‌شه‌یه‌كه‌ له‌رووی‌ تیۆرییه‌وه‌ خاسیه‌تی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ پرۆژه‌یه‌كی‌ هاوبه‌شی‌ داهاتوو خوازییانه‌یه‌ كه‌ سۆبێكتیڤیته‌ی‌ تایبه‌تخوازی‌ كه‌ له‌ واقعی‌ مێژوویی‌ كۆمه‌ڵه‌ مرۆییه‌كاندا به‌روونی‌ ده‌رده‌كه‌وێ‌، له‌رووی‌ زانستیشه‌وه‌ وه‌ڵام بۆ ئه‌م چه‌مكه‌، ره‌هه‌ندی‌ جیاوازی‌ هه‌یه‌ كه‌ لایه‌نێكی‌ به‌ش ه‌ و لایه‌نێكی‌ دیكه‌ی‌ گشته‌ و هه‌ردوو لایه‌نه‌كه‌ جودان، له‌سه‌ر ئاستی‌ گوزارشتی‌ ئیدیۆلۆژی‌ ئاگایی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، باسه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی‌ گشت ده‌سڕێته‌وه‌، ئه‌م تیۆره‌یه‌ له‌ رووی‌ ئیدیۆلۆژییه‌وه‌ ره‌وایه‌تی‌ به‌ بانگه‌وازی‌ به‌ش ده‌دات، دیسان رووه‌كه‌ی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كشتێتی‌ رۆڵێكی‌ شیكاری‌ زانستی‌ هه‌یه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی‌ ره‌خنه‌گرتن له‌و ئیدیۆلۆژیایه‌ كه‌ شێوازی‌ تێگه‌یشتنه‌كه‌ گوزارشت له‌و لێكدژییه‌ ده‌كات كه‌ ناوی‌ نراوه‌ ناسیونالیزم و له‌سه‌ری‌ بونیاتنراوه‌.
تائێستا موناقه‌شه‌كردنی‌ ئه‌م چه‌مكه‌ جه‌خت كردن بووه‌ له‌سه‌ر لایه‌نه‌ مێژووییه‌كه‌ی‌، به‌پێی‌ ده‌ق و بۆچوونی‌ به‌شێك له‌بیرمه‌نده‌ عه‌ره‌بی‌ و ئه‌وروپییه‌كان بێت، له‌مێژوودا تیره‌و نه‌ته‌وه‌ هه‌بوون كه‌په‌یوه‌ست بوون به‌بۆنه‌ و كولتوور و نه‌ریت ئاین و یاسا و رێسای‌ خۆیانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش جۆرێك بووه‌ له‌خۆپاراستن له‌كۆمه‌ڵێكی‌ تر بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ناو نه‌چن، ئه‌وه‌ش كه‌پێویستی‌ هه‌م به‌پێناسه‌ كردنی‌ خودی‌ چه‌مكه‌كه‌یه‌ و هه‌م پێویستی‌ به‌شڕۆڤه‌كردنی‌ هه‌یه‌، له‌دوو لقی‌ جیاوازدا جێگه‌یان ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ لقی‌ یه‌كه‌مه‌ و پێناسه‌كه‌یه‌تی‌، زاراوه‌كه‌ واته‌ (ناسیۆنال یان ناشنال) كه‌ ئینگلیزیه‌كه‌ی‌ (national) كه‌پێشتر به‌زمانی‌ لاتینی‌ گوتراوه‌ته‌وه‌ و له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌، كه‌واته‌ له‌سه‌رده‌می‌ گریكه‌وه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ سیاسیه‌ فكرییه‌ هاتووه‌ و له‌بری‌ چه‌مكی‌ هاوڵاتی‌ بوون به‌كارهاتووه‌، دواتر رۆژئاواییه‌كان ئاڵوگۆڕیان به‌سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌دا هێناوه‌ و وشه‌ی‌ (ناتالیان) به‌كارهێناوه‌ كه‌به‌واتای‌ نه‌ته‌وه‌ هاتووه‌، به‌ مانایه‌كی‌ تر نیشانه‌ی‌ رێزگرتن بووه‌ بۆ به‌رامبه‌ر، پێشگره‌كه‌شی‌ كه‌ (ئیزم) ه‌، ده‌یكات به‌نه‌ته‌وه‌خوازی‌، له‌لقی‌ دووهه‌مدا ناسیۆنالیزم كه‌ شڕۆڤه‌كه‌یه‌تی‌، ئه‌و ئیدیۆلۆژیا سیاسیه‌یه‌ كه‌ له‌نێوان نه‌ته‌وه‌كان و ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كاندا سنورێك داده‌نێت، سنووردانانه‌كه‌ش به‌شێكی‌ له‌سته‌می‌ میللیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌، به‌شه‌كه‌ی‌ دیكه‌ی‌ له‌ده‌مارگرژی‌ و راسیزم و چاوچنۆكیه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌مێژووی‌ به‌شه‌رییه‌ت و تائێستاش ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ ناعه‌قڵانیه‌ به‌رده‌وامی‌ هه‌یه‌، كه‌نه‌ته‌وه‌یه‌ك گه‌ره‌كیه‌تی‌ كۆنتڕۆڵی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ تر بكات و له‌وێوه‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ خۆی‌ به‌كاربهێنێ‌، ئه‌مه‌ش بۆخۆی‌ به‌پێی‌ شوێن و هه‌لومه‌رجی‌ سیاسی‌ و كات و مێژوویان جیاوازی‌ هه‌یه‌.
سمكۆ محه‌مه‌د له‌ 15 هه‌مین كتێبیدا له‌ دوتوێی‌ 265 لاپه‌ره‌ دا و به‌ 2 چاپته‌ر ناسیونالیزم و ئاین و زمان و ده‌وڵه‌ت و ده‌وڵه‌تی‌ نموونه‌یی‌ و له‌ چاپته‌رێكی‌ دیكه‌دا باس له‌ پێكهاته‌ی‌ كورد ده‌كات وه‌كو كۆمه‌ڵێك عه‌شیره‌ت و بنه‌ماڵه‌ و خێڵ و هتد. ئه‌و موناقه‌شه‌ی‌ چه‌مكه‌كه‌ وه‌كو فكر و سیاسه‌ت ده‌كات، ده‌گه‌ڕێنێـه‌وه‌ بۆ بنه‌ما ره‌سه‌نه‌كه‌ی‌ و بۆ سه‌ده‌ی‌ 16 كه‌ ئه‌وروپا به‌ ستایڵه‌ نوێخوزاییه‌كه‌ی‌ به‌رهه‌میهێنایه‌وه‌ و پراكتیكی‌ كرد له‌نێو سیاسه‌تی‌ ده‌وڵه‌ت و سیاسه‌تی‌ بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان كه‌ شۆڕشیان له‌ پێناو ده‌وڵه‌ت ده‌كرد. به‌ڵام دواتر له‌ سه‌ده‌ی‌ 20 و دواتر بوو به‌ چه‌مكێك خزمه‌تی‌ سه‌رمایه‌داری‌ كرد كه‌ ستایلی‌ شۆڕش و ده‌وڵه‌تی‌ گۆڕی‌.
ماوه‌ باسی‌ ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ سمكۆ محه‌مه‌د خاوه‌نی‌ 15 كتێبه‌ و 3 كتێبی‌ دیكه‌ی‌ ئاماده‌ن بۆ چاپ كه‌ له‌وانه‌ش 2 كتێبیان ئه‌ده‌ب و ره‌خنه‌ی‌ ئه‌ده‌بییه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

خاڵی پۆزه‌تیڤ له‌ مێژووی جیابوونه‌وه‌ و ئاوێته‌بوونه‌وه‌…

خاڵی پۆزه‌تیڤ له‌ مێژووی جیابوونه‌وه‌ و ئاوێته‌بوونه‌وه‌ له‌ حزبه‌ سیاسییه‌كانی ...