ناتۆی‌ عه‌ره‌بی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌گۆڕێت، به‌ڵام به‌دی‌ نایه‌ت – knwe.org
سەرەکی » راپۆرت » ناتۆی‌ عه‌ره‌بی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌گۆڕێت، به‌ڵام به‌دی‌ نایه‌ت

ناتۆی‌ عه‌ره‌بی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌گۆڕێت، به‌ڵام به‌دی‌ نایه‌ت

جیۆپۆلیتیكال فیوچه‌رز
جۆرج فریدمان

ئه‌مریكا پلانێكی‌ راگه‌یاند بۆ به‌ستنی‌ كۆنگره‌یه‌كی‌ باڵا له‌ مانگی‌ كانونی‌ دووه‌مدا، ئامانجی‌ كۆنگره‌كه‌ش دروست كردنی‌ (ناتۆ)ی‌ عه‌ره‌بی‌ ده‌بێت، كه‌ ناوه‌ ره‌سمییه‌كه‌ی‌ (هاوپه‌یمانی‌ ستراتیژیی خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست)ه‌. له‌ په‌راوێزی‌ كۆبوونه‌وه‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ گشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا كه‌ به‌م دواییانه‌ به‌ڕێوه‌ چوو، مایك بۆمبیۆ وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك گفتوگۆی‌ له‌گه‌ڵ وڵاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ په‌یوه‌ندیدار به‌و بابه‌ته‌وه‌ كرد كه‌ شه‌ش ئه‌ندامه‌كه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ هاریكاری‌ كه‌نداون له‌گه‌ڵ میسر‌و ئوردن‌و باسی‌ به‌ستنی‌ كۆنگره‌ باڵاكه‌یان كرد.
بیرۆكه‌ی‌ ناتۆی‌ عه‌ره‌بی‌ پێشتریش پێشنیاز كراوه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جاره‌ كه‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا پلان بۆ ئه‌وه‌ دابڕێژیت خۆی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ كۆبوونه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ دامه‌زراندنی‌ رێكخراوێك یان هاوپه‌یمانییه‌كی‌ له‌و جۆره‌ بكات. له‌ كاتی‌ كۆبوونه‌وه‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ گشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، ئه‌م هه‌واڵه‌ وه‌ك پێویست رووماڵ نه‌كرا‌و گرنگی‌ پێ نه‌درا‌و راگه‌یاندنه‌كان زیاتر بابه‌ت‌و چیرۆكی‌ تریان رووماڵ كرد‌و تیشكیان خستنه‌ سه‌ر، ره‌نگه‌ ئه‌گه‌ر له‌ كاتێكی‌ تردا بایه‌، هه‌واڵه‌كه‌ بكرایه‌ته‌ سه‌رتۆپی‌ هه‌واڵی‌ كه‌ناڵه‌كانی‌ راگه‌یاندن.
له‌ رابردوودا بیرۆكه‌ی‌ ناتۆی‌ عه‌ره‌بی‌، زیاتر خواستی‌ یه‌كگرتنی‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كانی‌ له‌ پشته‌وه‌ بۆ دژایه‌تی‌ كردن‌و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ جیهادییه‌كان، به‌ڵام رووداوه‌ سیاسییه‌كان وای‌ كرد، پێكهێنانی‌ یه‌كگرتنێكی‌ له‌و شێوه‌یه‌ دوابخرێت، ئه‌م جاره‌یان بیرۆكه‌كه‌ نیگه‌رانی‌ فراوانبوونی‌ هه‌ژموونی‌ ئێرانی‌ له‌ پشته‌وه‌یه‌، كه‌ مه‌ترسییه‌كی‌ راسته‌قینه‌ بۆ سه‌ر وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ دروست ده‌كات. هه‌ر به‌ راستیش ئێستا ئێران هه‌ژموونی‌ هه‌یه‌ به‌سه‌ر عیراقه‌وه‌‌و كاریگه‌ری‌ گه‌وره‌شی‌ به‌سه‌ر سوریا‌و لوبنانه‌وه‌ هه‌یه‌، پشتیوانی‌ له‌و گروپه‌ شیعانه‌ش ده‌كات كه‌ له‌ یه‌مه‌ن شه‌ڕ ده‌كه‌ن.
هه‌رچه‌نده‌ ئابووری‌ ئێران رووبه‌ڕووی‌ فشارێكی‌ زۆر بۆته‌وه‌، به‌ تایبه‌تی‌ به‌هۆی‌ زیاد كردنی‌ گه‌مارۆ ئابوورییه‌كانی‌ ئه‌مریكا بۆ سه‌ر ئه‌و وڵاته‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نزیكه‌ له‌وه‌ی‌ ببێته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی‌ راسته‌خۆ بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كان، ئه‌گه‌ر بتوانێ هه‌ڵوێستی‌ خۆی‌ به‌هێزتر بكات. گرنگیپێدانی‌ ئێران به‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیش له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ دێت كه‌ له‌لایه‌ك هه‌وڵ ده‌دات ئاسایشی‌ تایبه‌ت به‌خۆی‌ بپارێزێت‌و له‌ رووی‌ ئابووریشه‌وه‌ ده‌یه‌وێ ده‌ست بگرێت به‌سه‌ر كه‌نداوی‌ فارس‌و نه‌وتی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیشدا.
ئێران هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی‌ دوور مه‌ودایه‌، به‌ڵام ده‌بێ پێشوه‌خت حساب بۆ مه‌ترسییه‌ دوور مه‌وداكان بكرێت، نه‌ك چاوڕێی‌ روودانی‌ بكرێت، هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ دیداری‌ نێوان سه‌ركرده‌كانی‌ داهاتووی‌ وڵاتانی‌ ئه‌ندامی‌ ناتۆی‌ عه‌ره‌بی‌ گرنگی‌ په‌یدا ده‌كات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ كۆبوونه‌وه‌ی‌ لیستی‌ ناوی‌ به‌شداربواندا، كۆنگره‌ داواكراوه‌كه‌ رووبه‌ڕووی‌ یه‌كه‌م به‌ربه‌ست بۆوه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ سعودیه‌‌و ئیمارات زۆر به‌ توندی‌ دژایه‌تی‌ قه‌ته‌ر ده‌كه‌ن.
قه‌ته‌ر له‌ ئێرانه‌وه‌ نزیكه‌، له‌ رووی‌ سیاسی‌‌و جوگرافیشه‌وه‌، پێی‌ ده‌وترێ بای‌ كه‌نداو، هه‌ڵبه‌ت به‌هۆی‌ هاوسۆزییه‌كه‌یه‌وه‌ بۆ ئێران، ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی‌ قه‌ته‌ر هه‌ریه‌كه‌ له‌ سعودیه‌‌و ئیمارات به‌ ناپاكییان له‌قه‌ڵه‌م دا. جگه‌ له‌وه‌ش ساڵی‌ رابردوو هه‌ندێك بابه‌تی‌ تر كه‌ زۆر روون‌و ئاشكرا نه‌بوون قه‌یرانی‌ دیپلۆماسییان ته‌قانده‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌و كاته‌ بوو كه‌ گروپێك به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ سعودیه‌ گه‌مارۆیان خسته‌ سه‌ر قه‌ته‌ر، وا دیاره‌ ئه‌مریكاش ده‌یه‌وێ قه‌ته‌ر رازی‌ بكات به‌وه‌ی‌ ئه‌و هێزه‌ ئه‌مریكاییه‌ی‌ له‌ قه‌ته‌ر جێگیره‌، له‌ توانایدا هه‌یه‌ ئه‌و وڵاته‌ بپارێزێت‌و به‌مه‌ش قه‌ته‌ر له‌ ئێران دوور بكه‌وێته‌وه‌.
یه‌كێك له‌ سووده‌كانی‌ ناتۆی‌ عه‌ره‌بی‌، ئه‌گه‌ر دروست بكرێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ ده‌وری‌ یه‌كتر كۆ ده‌كاته‌وه‌‌و وا ده‌كات ئه‌و وڵاتانه‌ توندوتۆڵ‌و جێگیر بن، ته‌واو وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ په‌یمانی‌ ناتۆ له‌ ئه‌وروپا كردوویه‌تی‌، هه‌روه‌ها وه‌ك بنكه‌یه‌كی‌ به‌رگری‌ لێ دێت كه‌ یارمه‌تی‌ سه‌ربازی‌‌و ئابووری‌‌و سیاسی‌ پێشكه‌ش ده‌كات له‌ پێناو سنووردانان بۆ هه‌ژموونی‌ ئێران. دواتریش ده‌توانێ رۆڵی‌ هێرشبه‌ر ببینێت بۆ سه‌ندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ی‌ ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌ده‌ستی‌ هێناون.
به‌ڵام سه‌باره‌ت دامه‌زراندنی‌ ناتۆیه‌كی‌ له‌و شێوه‌یه‌ زۆر پرسیار هه‌یه‌ كه‌ تا ئێستا بێ وه‌ڵام ماونه‌ته‌وه‌. له‌وانه‌ تۆ بڵێی‌ پێكهێنانی‌ هاوپه‌یمانییه‌كه‌ به‌ندێكی‌ تایبه‌ت به‌ به‌رگریی به‌كۆمه‌ڵ له‌خۆ بگرێت؟ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ به‌ندی‌ پێنجه‌می‌ په‌یمانی‌ باكووری‌ ئه‌تڵه‌سیدا هاتووه‌‌و ده‌ڵێ: هێرش بكرێته‌ سه‌ر هه‌ر وڵاتێكی‌ ئه‌ندامی‌ په‌یمانه‌كه‌ وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ هێرش كرابێته‌ سه‌ر هه‌موو ئه‌ندامه‌كان‌و وڵاته‌ هاوپه‌یمانه‌كانی‌ تر ئه‌ركی‌ سه‌ر شانیانه‌ به‌رپه‌رچی‌ هێرشه‌كه‌ بده‌نه‌وه‌‌و له‌و وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌شدا رێگه‌چاره‌ی‌ سه‌ربازی‌ به‌كارهێنانی‌ هێزی‌ سه‌ربازی‌ رێگه‌یه‌كی‌ كراوه‌یه‌.
پرسیارێكی‌ تر ئه‌وه‌یه‌، داخۆ ئه‌مریكا پابه‌ند ده‌بێت به‌ به‌ڵێنێكی‌ له‌و شێوه‌یه‌؟ یان تۆ بڵێی‌ هاوپه‌یمانییه‌كه‌ په‌یكه‌رێكی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ پێكهاتوو له‌ هێزی‌ سه‌رجه‌م وڵاته‌كان هه‌بێت، كه‌ پابه‌ند بێت به‌ پلانی‌ جه‌نگه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ په‌یمانی‌ ناتۆ واته‌ باكووری‌ ئه‌تڵه‌سی‌ هه‌یه‌تی‌؟ زۆر پرسیاری‌ تری‌ ستراتیژی‌ هه‌یه‌ له‌ ئه‌گه‌ری‌ دروستبوونی‌ ناتۆیه‌كی‌ عه‌ره‌بیدا قوت ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ سه‌ر بگرێت، ئه‌و كاته‌ عه‌رب له‌ میلله‌تێكی‌ په‌رته‌وازه‌و ناكۆكه‌وه‌ ده‌بێته‌ قه‌واره‌یه‌كی‌ یه‌كگرتووی‌ به‌هێز، ئه‌و كاته‌ش ده‌رفه‌تێكی‌ راسته‌قینه‌یان بۆ ده‌ڕه‌خسێ بۆ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ توركیا‌و ئیسرائیل بكه‌ن، ئه‌و دوو وڵاته‌ش خاوه‌نی‌ سوپای‌ زه‌به‌لاحن، به‌و شێوه‌یه‌ش له‌ خراپترین دۆخدا هێزێكی‌ گه‌وره‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ به‌رامبه‌ر هێزی‌ ناعه‌ره‌بی‌ توركیا‌و ئیسرائیل‌و ئێراندا ده‌وه‌ستێ‌و هیچ دوور نییه‌ شه‌ڕ له‌ نێوانیاندا هه‌ڵایسێ.
من بۆ دوور ده‌ڕوانم، بۆ داهاتووی‌ رێكخراوێك ده‌ڕوانم كه‌ هێشتا دروست نه‌بووه‌، رێكخراوێك هێشتا له‌ ململانێی‌ ئه‌وه‌دایه‌ كه‌ نازانێ چۆن قه‌ته‌ر چاره‌سه‌ر بكات، قورسه‌ بتوانین هاوپه‌یمانییه‌كی‌ عه‌ره‌بی‌ زه‌به‌لاحی‌ سه‌ربازی‌ بهێنینه‌ به‌رچاوی‌ خۆمان، پته‌‌و یه‌كگرتوو بێت. به‌ڵام له‌ زانستی‌ جیۆپۆله‌تیكدا خه‌یاڵ ئامرازێكه‌ زۆر به‌هێزتره‌ له‌ لۆژیكی‌ ژیرانه‌، ئه‌وجا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ هه‌میشه‌ مێژوو لۆژیكی‌ ژیرانه‌ی‌ خستۆته‌ دۆخی‌ سه‌رسوڕمانه‌وه‌، ئه‌گه‌ری‌ دروستبوونی‌ هاوپه‌یمانییه‌كی‌ له‌و جۆره‌‌و به‌هێزبوونی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا زۆر كه‌مه‌، به‌ڵام ئه‌سته‌م نییه‌. خۆ ئه‌گه‌ر شتێكی‌ واش روو بدات، ئه‌و كاته‌ له‌ توانایدا ده‌بێت ناوچه‌كه‌ بگۆڕێت‌و هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هێزه‌كانی‌ تر بكات‌و ململانێ ده‌ست پێ بكات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

راپۆرتی بنكۆڵكاری «استقصائی» چییه‌و خه‌سڵه‌ته‌كانی كامانه‌یه‌؟

گۆران فه‌تحی رۆژنامه‌گه‌ری له‌ جیهان له‌چه‌ندین جۆر پێكدێت، كه‌ هه‌ندێكیان ...