سەرەکی » دۆسێ » باسێكی مێژوویی لە یادی سەد ساڵەی جەنگی یەكەمی جیهاندا 1914–1918

باسێكی مێژوویی لە یادی سەد ساڵەی جەنگی یەكەمی جیهاندا 1914–1918

پێشەكی :
ئەم نووسینە باس لە یەكێك لە ڕووداوەكانی مێژووی مرۆڤ دەكات لەسەر هەسارەیەك كە چەندین جۆری بوونەوەر لەسەر ئەم هەسارەیە ژیان دەگوزەرێنن ، هەندێك لەم بوونەوەرانە لەنێو خۆیاندا بە هاوكاریی و ئاشتیەوە دەژین و هەندێكیشیان لەبەرامبەر یەكدی دەجەنگن و كەمێكیش لەوانە لەجۆرەكەی خۆی دەكوژێت ، بەداخەوە مرۆڤ دەچێتە خانەی ئەو جۆرە لە بونەوەرەوە كە هەر لە سەرەتای دروست بونیەوە تا ئەمڕۆ لە كوشتن و لەناو بردن و تاڕادەیەك قڕكردنی برا مرۆڤەكەی خۆی ڕانەوەستاوەو وەك ئەوەی بوبێتە بەشێك لەسروشتی. بەڵام لەڕاستیدا جەنگ یان كوشتن بریتی نیە لەسروشتی مرۆڤ چونكە بەدرێژایی مێژوی مرۆڤ چەندین كەسی ئاشتی خواز و دژ بە جەنگ دەركەوتون نمونەی ئەوانە (گاندی) ڕابەری (بزوتنەوەی نەهێشتنی توندو تیژی ) كە ستراتیژی ( ئەهیسمای ) بەكار هێنا ئەو لەم بارەیەوە دەڵێت (من دژی ڕێبازێكم كە توندو تیژی لەگەڵدا بێت ، تەنانەت ئەگەر لەڕێی چاكەدا كەڵك لەم ڕێبازانە وەر بگیرێت ، چاكەیەك لەم ڕێیەوە بەرهەم بێت كاتی و كورت خایەنە ،بەڵام ئەوشەڕەی كەلێی دەكەوێتەوە بەردەوام و هەمیشەییە .. توندوتیژی هەرگیز توندوتیژی ناسڕێتەوە بەڵكو زیاتر پەرەی پێدەدات )) بێگومان وەك دەبینین جەنگ هەر جەنگی بەرهەم هێنا..جەنگی جیهانی یەكەم دووەمی بەدوای خۆیدا هێنا.
هەمو جەنگەكانی دنیا لە تێنەگەشتنو نا هۆشیاری مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێ كاتێك مرۆڤ باوەڕی بەو سنورە نامێنێ كە بۆی دیاری كراوە ئیدی دەچێتە سنوری ژیان یان پانتایی ئەویترو لەبەرامبەردا پارێزگاری كردن دێتە ئاراوە و لە ئەنجامی نا هۆشیاریی و تێنەگەیشتن جەنگ و ماڵوێرانكردنی یەكتر دەبێتە ئەنجام،بۆیە لەئەنجامدا مێژویەك بنیات نراوە لەجەنگ ،..
هەروەك ( ئەلبێر كامۆ ) ی نوسەری فەرەنسی دەڵێت ( مێژوو خوڵقێنراوە نەك خوڵقێنەرە (1) واتە ئەو مێژووەی كە مرۆڤ بە جەنگ و ماڵوێرانكردنی یەكتر دێڕی پەڕاوەكانی پڕكردۆتەوە، دەبێت هەر مرۆڤ خۆی مێژوویەكی نوێ بەبێ بوونی خوێن بخوڵقێنێت. ئەمەش بەهەڵگرتنی بەرپرسیارێتی ژیانی خۆیی و ئەوانیتر دەبێت ویلهیلم رایش دەڵێت: (خۆت لە ژیانی خۆت بەرپرسیاریت . ژیانی خۆت نەك سەربەرزی و ئابڕوی وڵاتەكەت).

ئامادەكردنی : دیاری عەلی

زۆرینەی جەنگەكانی دنیا بەشێوەیەكە كە ئەوانەی سەرەوە لەسەر شتە پڕوپووچەكان دەبێتە شەڕیان، پاشان ئەوانەی خوارەوە بەوە هەڵدەخەڵەتێنن كە ئەم جەنگە لەسەر پیرۆزییەكانە، خاك، نیشتمان، خودا، بیرو ئایدۆلۆژیا و .. هتد ، بەڵام دوای كوشتن و بڕین دەردەكەوێت لەسەر هیچ كام لەمانە نەبووە، بۆیە گرنگە ئێمە سوەد لە مێژوو وەربگرین، تەماشای ئاكامی جەنگی جیهانی یەكەم و دووەم و هەموو جەنگەكانی تر بكەین كە هاو مرۆڤەكانمان ئەنجامیان داوە تێبگەین و هۆشیارانە مامەڵە لەگەڵ ئەویدی بكەین و هەرگیز لەپێناوی (هیچ) دا دنیایەك قوربانی نەخەینەوە، هەروەك شاعیری كورد شێخ رەزا دەڵێت:
((جامەی حەیاتی عاریەت كورتە زینهار
ئاڵودە دامەنی مەكە بۆ پێچی مێزەرێ))
واتە ئەم دنیایە كە یەك دوو رۆژێكەو دەبڕێتەوە پێویست بەو هەمو دڵڕەقی و توندوتیژییە ناكات كە جەنگی وەك هاوتای ئەم جەنگی جیهانییەی لێ بكەوێتەوە.

بەر لەدەستپێكردنی جەنگ
لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا، ئەوروپا هەیمەنەی بەسەر جیهاندا كردبوو، پێشكەوتنی زانستی و زۆریی بەرهەم، وایانكرد ژیان ئاسانتر بێت، گواستنەوە لەڕێگەی ئۆتۆمبێل یان بایسكلەوە ئەنجام دەدرا، خۆشگوزەرانی زیادی كردو خواردنی هەمەچەشنیش هاتە ئاراوە، هەریەك لە فەرەنساو بەریتانیای مەزن و ئەڵمانیا، بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدا بوون هێز زیاد بكەن ، بۆیە لە پێناوی بەدەستهێنانی پێداویستیی مەوادە سەرەتاییەكان و دەرخستنی زەبروزەنگیان ، تەواوی جیهان داگیركرا.
بەم شێوەیە ئەوروپا، ئەفریقاو هیندستان و ئۆقیانیایان داگیركرد، ئیدی ململانێ و ركابەرییەكان بەردەوامبوو .
ئەوروپا هەر لەساڵی 1900ەوە گەشەكردنێكی ئابووریی مەزنی بەخۆیەوە بینی، سوودی لە پێشكەوتنی پیشەسازیی وەرگرت . بۆنموونە ماڵەكان بوونە خاوەنی مەكینەی درومان ، ئامێری چاپكردن و تەلەفۆن، ئەمانە كاری نووسینگەكانیان ئاسانتر كرد، بەكارهێنانی پاسكیل پێشوازییەكی زۆری لێكرا، ئۆتۆمبێل وەك ئامێرێكی خۆشگوزەرانیی تەماشادەكرا، فڕۆكە سەرەتاییەكان دەستیانكرد بە بەرزبوونەوەو دەوڵەمەندەكان رۆژگارێك دەژیان پێی دەوترا سەردەمێكی جوان یان سەرەتای سەدەی بیستەم.
وڵاتان بۆ بەگەڕخستنی كارگەكانیان پێویستیان بە مەوادی سەرەتایی ( لاستیك – مەتات دروستكرا) بوو، هەروەها شەكرو رۆن كە وەك پێویست دەست نەدەكەوت، بەرهەمهێنرا. سوپاكان و بازرگانەكان و رەوانەكراوەكان لەسەر زەمینێكی تازە جێگیربوون، سەرزەمینێك كە دەكەوتە لایەكەی تری جیهان بەبیانووی ئەوەی كە ئەو وڵاتانە دواكەوتوون و شارستانییەتیان بۆ دەگوازنەوە بەزەبری هێز ملكەچ كران. فەرەنسییەكان (هیندو چین و ئەفریقای باكووریان كۆڵۆنی كرد) .
بریتانییەكان ( هیندو میسڕو ئەفریقای باشوور)، هۆڵەندییەكان (لە ئەندۆنیسیا جێگیربوون)، روسیا بە زەوییە فراوانەكەی خۆی وازی هێناو ئەڵمانیاش مەیلێكی ئیمپریالیستیانەی هەبوو بەلای نەتەوە گەورەكانەوە .
زەویی بیانییەكان تەنیا سەرچاوەی مەوادی سەرەتایی نەبوو، بەڵكو سیمبولی هێز بوو، هەروەها لەكاتی ناكۆكییەكاندا پێگەی ستراتیژی بوون، هەمووان ئیرەییان بەپێگەی یەكتر دەبرد. سەردەمی جوان سەردەمی گەمەو رابواردنی دەوڵەمەندەكان بوو، كە دەچوونە كەنار دەریاو گازینۆكان و ئاهەنگی خوانی ئێواران و رۆژنامەو ئوتومبێلە سەرەتاییەكانیان لە شەقامی شارە گەورەكاندا دەبینران .

راگەیاندنی جەنگ دژ بە جەنگ
پێش جەنگ، جیاوازیی لەنێوان چینەكانی میللەتدا جیاوازییەكی یەكجار گەورە بوو، كەمینەیەكی كەم دەستی بەسەر دەسەڵات و پارەدا گرتبوو. كرێكارانی یەكێتیی سۆڤێت تێدەكۆشان بارودۆخی ژیان چاكتر بكەن، ئەمە وایكرد رۆڵی حزبە سۆسیالیستەكان مەزنتربێت، ئەو حزبانە پێشنیازی هێنانە ئارای چاكسازییان دەكرد تا سەروەت و سامانەكان بەشێوەیەكی دادپەروەرانەتر دابەشبكرێت. لێرەوە تەواوی ئەو حزبانە خەونیان بە شۆڕشێكەوە دەبینی كە تەواوی ئەوروپا بگرێتەوە: واتە شۆڕشی سۆشیالستیی ئەنتەرناسیۆنال. پێشبركێی وڵاتە ركابەرەكان بۆ خۆپڕچەككردن، حزبە سۆسیالیستەكانی تووشی نیگەرانی كردبوو ، بۆیە ساڵی 1907 (جەنگ دژبە جەنگ ) راگەیەنرا .

پێكهێنانی هاوپیمانێتیەكان
هەر دەوڵەتێك پێی وابوو كە دەوڵەتەكەی دیكە دەیەوێت زەرەرو زیان بە پێشكەوتنەكەی بگەیەنێت. هەمووان لەو بڕوایەدابوون بە دوژمن دەورە دراون، خوێندنگەكان خۆشەویستی نیشتمانیان فێری خوێندكاران دەكرد . بەلای فەرەنسییەكانەوە كە لەساڵی 1817 ناوچەی (ئەلزاس و لۆرینیان) لەدەست دابوو، پێیانوابوو هەمیشە مەترسییەكان لە رۆژهەڵاتەوە دێن، ئەڵمانەكان ترسیان لە سلاڤەكان هەبوو . روسەكان لە ئەڵمانەكان و رۆژهەڵاتییەكان دەترسان، ئیتالییەكان سڵیان لە نەمساییەكان دەكردەوە، ئەم وڵاتانە بۆ بەرژەوەندییە هاوبەشەكانیان چەند رێكەوتنێكیان بەست (ئەڵمانیاو نەمسا-هەنگاریاو ئیتالیا هاوپەیمانی سێقۆڵییان بەست . فەڕنساو بەریتانیای مەزن و روسیا رێكەوتنی سێقۆڵییان پێكهێنا.

پزیسكی جەنگ بەرزدەبێتەوە
بارودۆخی ئەوروپا لە ساڵی 1914، تابڵێی گرژو ناجێگیر بوو، تیروركردنی ئەرشەدۆق «فرانسوا فردیناند» میراتگری عەرشی ئیمپراتۆرییەتی نەمسا- هەنگاریا لەگەڵ هاوسەرەكەی لە سەرایڤۆ ئەو پزیسكەبوو كە گڕی لە هەموو شتێك بەردا. سەرەتا تیرۆركردنەكە وەك كێشەیەكی ناو باڵكان تەماشاكرا ، بەڵام بەلای نەمسا- هەنگاریا وە دەرفەتێك بوو بۆ یەكلاییكردنەوەی حساباتی خۆیان لەگەڵ سربیا. لەكاتێكدا ئەڵمانیا پشتگیریی نەمسا – هەنگاریای دەكرد ، كەچی روسیا پستگیریی سربیای دەكرد، لێرەوە پێكدادانی هاوپەیمانەكان دەستیپێكرد، ئەمەش بووە هۆی بەرپابوونی جەنگ كە ماوەی چەند ساڵێك بوو ئامادەباشی بۆ دەكرا .

رووداوی تیرۆركردنەكە لە سەرایڤۆ
ئیمپراتۆری نەمسا هەنگاریا سووربوو لەسەر ئەوەی رێگە نەدات بە سربیا، دەوڵەتانی سلاڤی كە كەوتبووە باشووری ئیمپراتۆرییەتەكەیەوە، بخاتە ژێر ركێفی خۆی، تاكو ئەوەی دواتر پێی دەوترا یۆگۆسلاڤیا دروست نەكات.
لە سربیا بۆ دژایەتیكردنی هێزەكانی نەمسا هەنگاریا، چەندین كاری تیرۆرستی رێكخرا، سەردانی ئەرشەدۆق (فرانسوا فیردیناند) بۆ سەرایڤۆی، پایتەختی بۆسنیا لە 28/6/1914 كە بەرواری جەژنی نیشتمانیی سربیابوو، وەك جۆرێك لە تەحەدیی وابوو، ئەم ژن و مێردە شاهانەیە سەرەتا لە ئۆتومبێلێكی ئاشكرای سەركراوەدا لەنارنجۆكێكی دەستی رزگاریان بوو، پاشان كوڕێكی گەنجی بۆسنی ئەو حاڵەتی پشێوییەی دروست بوو قۆستەوەو لەنێوان خەڵكەكەوە هاتە دەرەوەو دوو فیشەكی نا بە ئەرشەدۆق و هاوسەرەكەیەوە . ئیتر لێرەوە پێكدادانێك لەنێوان هاوپەیمانەكاندا روویداو سەرەتایەك بۆ یەكێك لە جەنگە جیهانییە قڕكەرەكان دەستیپێكرد .

مانگەكانی سەرەتای جەنگەكە

لە 1/8/1914، ئەڵمانییەكان چوونە ناو لۆكسمبۆرگ و لە 2/8/1914 گەیشتنە ناو بەلجیكا كە بێلایەنیی خۆی راگەیاندبوو.
فەرەنسییەكان هێڵەكانی بەرگریكردنی خۆیان لە ناوچەكانی رۆژهەڵات ( فوج و ئاردن ) چڕكردبووەوە، بەڵام ئەڵمانییەكان هێزەكانی خۆیان لەوپەڕی باكوورەوە بەلای بەلجیكادا كۆكردبووەوە. ئەمە وایكرد سوپای فەرەنسا بكەوێتە ژێر هەڕەشەی ئەوەی زۆر بەخێرایی گەمارۆ بدرێت. لەرۆژهەڵات، روسەكان موفاجەئەیەكیان دروستكرد، ئەویش ئەوەبوو زۆر بە خێرایی هێرشیان دەستپێكرد. ئیدی دەم و دەست جەنگ وەرچەرخانێكی چاوەڕواننەكراوی بەخۆیەوە بینی. لە رۆژانی یەكەمی جەنگەكەدا، دوای چەندین هێرشی خوێناوی، بەرەكانی جەنگ تاڕادەیەك كپ و جێگیربوون.

دۆڕاندنی هاوپەیمانان
بەپێی پلانی (شلیفن)، سوپای ئەڵمانیا دەبوایە گورزێكی كەمەرشكێن بسرەوێنێتە فەرەنسا. ئەگەرچی سوپای ئەڵمانیا روبەڕوی بەرگرییەكی سەرسەختی بەلجیكییەكان بووەوە، بەڵام وەك بلدۆزەر سەنگەرەكانی ( لییج ) ی تێكوپێك شكاندو بەرەو ( نامۆرو شارلوا) كەوتەڕێ و سوپای بەلجیكا تەنها ئەوەی پێكرا بۆ پشتی (ئەنفرس) بكشێتەوە.
فەرەنسییەكان بەپێی نەخشە و پلانە سەرەكییەكەیان هێرشیان كردە سەر ناوچەی (ئەلزاس لۆرین)، لێ سەربازە فەرەنسییەكان لە ژێر ئاگربارانی سوپای ئەڵمانیادا، وەك مێش بەردەبوونەوە.
دوای جەنگی مارن ، ناوچەی شەڕەكە بەرەو باكوور گواسترایەوە، ئامانجی ئەڵمانیا بریتی بوو لەوەی دەستبگرێت بەسەر ئەو بەندەرانەدا كە بەریتانییەكان سەرباز و چەك و تەقەمەنیی تێدا دابەزاندبوو.
لە كۆتایی ساڵی 1914 نەتوانرا ئەو بەندەرانە داگیر بكرێن. سوپای ئەڵمانیا لە رۆژئاوای بەندەرەكان و بە دووریی 700 كیلۆمەتر راوەستابوون. پێكدادانەكە پەلی هاویشت بۆ ئەو موڵكانەی ئەڵمانیا، ئیتر ئەڵمانیا هاتە ناو جەنگەكەوەو توركیا دژ بە هاوپەیمانە نەیارەكانی ئەڵمانیا بەشداریی لە جەنگەكەدا كرد.
لەم سەروبەندەشدا هێزەكانی ئەڵمانیا بەردەوام بوون لە بەرەوپێشچوونیان بۆ باكوور. ئەو بەریتانیانەی لە هافەرو پۆڵۆنیا دابەزیبوون،تێكشكان.لە بەلجیكا ( لیج و نامۆر) كەوتنە دەستی دوژمنەكان. لە 21/8/1914شدا جەنگی ( شارلوا ) ی ترسناك دەستیپێكرد.

پاریس لە ژێر هەڕەشەدایە
هاوپەیمانان سوپاكانیان لە پاشەكشەدا بوو، پاشەكشەكەیان كارەسات بوو: سەربازەكان شەكەت و ماندو، برسی و تینو. 15 رۆژ بەس بوو بۆ ئەڵمانیا تا هەڕەشە لە پاریس بكات و داگیری بكات. دانیشتوانی سڤیلی پاریس، بەوە شێت و هاربوون و زەندەقیان چوو. لە 28/8/1914 دەسەڵاتدارانی پاریس قەناعەتیان بە دانیشتوانەكەی كرد كەوا سوپای فەرەنسا هێشتا سنوورەكانی لە ژێردەستدایەو پارێزگاریی لێدەكات، بەڵام لە 31/8/1914، خەڵك زانییان سوپای دوژمن خەریكە دەگاتە بەردەرگای پایتەخت. لە 2/9/1914 حكومەتی فەرەنسا پاریسی بەجێهێشت و رۆیشت بۆ بۆردۆ.

جەنگی ماون
ئەڵمانیا وازی لە پلانی (شلیفن و داگیركردنی پاریس هێنا. دواتر ئامانجیان ئەوەبوو سوپای فەرەنسا بە گەمارۆدان لە ناوبەرن. بۆ ئەو مەبەستە تیپە ئەڵمانییەكان بەرەو رۆژهەڵات و بەئاراستەی ( مو ) كەوتنەڕێ. جەنەڕاڵ گالیانی فەرەنسی كە ئەركی بەرگریكردنی لە پایتەخت پێسپێردرابوو، پێویست بوو لەسەری بە درێژایی مارن خۆی بۆ هێرشێكی پێچەوانە ئامادەبكات، هەموو هێزەكان كۆكرانەوە. هاوپەیمانان سوودێكی زۆریان لە تۆڕی هێڵی ئاسنین بینی كە بۆ كۆكردنەوەی سوپا ئامادەكرابوو. تەنانەت ئۆتۆمبێلە گشتییەكانی پاریس، دەستیان بەسەرداگیرا، تا سوپاكانی پێ بگوێزنەوە. جەنگەكە لە 5/9/1914 دەستیپێكرد و لە 9/9/1914 كۆتایی پێهات. هەردوولا زەرەرو زیانێكی زۆریان لێكەوت، بەڵام هێرشیی ئەڵمانیا راوەستا. ئەمە بۆ هاوپەیمانان سەركەوتنێكی ستراتیژی بوو.
سوپای روسیا دەیتوانی لە زەمەنی جەنگەكەدا 26 ملیۆن پیاو بكات بە سەرباز، ئەمەش گەنجینەیەكی مرۆیی گەورەبوو بۆ هاوپەیمانان.لە نێو ئەو سەربازانەدا، سەربازە قەوقازییەكان نموونەی یەكەی نوخبە بوون.

جەنگە گەورەكە
ساڵی 1915 ساڵی هاوسەنگی بوو، زیانە مرۆییەكان لە هەردوو بەركە هێجگار زۆر بوو، چەك و تەقەمەنی كەمببووەوە، فەرەنسییەكان و بەریتانییەكان لە ناوچە كۆڵۆنیكراوەكانی ژێردەستی خۆیانەوە ،چەكداریان هێنا. لە رۆژئاوا بەرەو شەڕەكان لە جێگەی خۆیدا بوو. لە شەڕی خەندەقەكاندا، بەرگریكاران بەسەر هێرشبەراندا سەردەكەوتن. لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باڵكاندا بەرەی جەنگی تازە كرایەوە. ئیتالیا و رۆمانیا و بولگاریا هاتنە ناو ململانێكەوە. ساڵی 1916 بە ساڵی هێرشە گەورەو بەربڵاوەكان ناسراوە.

لە بەرەی رۆژئاوا هیچی نوێ نییە
بەرەی رۆژئاوا نزیكەی 700 كیلۆمەتر بوو،لە سویسراوە درێژدەبووەوە بۆ دەریای باكوور. دوژمنەكان هەندێجار چەند كیلۆمەترێك لە یەكترەوە دووربون، هەندێكجاری دیكە لەوەش كەمتر.پیاوەكان بۆ ئەوەی بە زیندویی بمێننەوە، خۆیان وەك مردوو پیشاندەدا. هاوپەیمانان هەوڵیاندا چەند درزێك ( كونێك ) بكەنە هێڵی بەرگریی نەیارەكانیان، بەڵام سەربازەكان پێش ئەوەی بگەنە خەندەقی نەیارەكانیان، بە هەزارانیان لێ دەكوژرا.
ئەوان لە سەرەتای هەموو هێرشێكدا لەو بڕوایەدا بوون سەركەوتن بەدەست دەهێنن، كەچی هەموو جارێك روبەڕووی شكست دەبوونەوە. ئەڵمانیا سووربوو لەسەر ئەوەی لە بەرەی ئەوروپای رۆژهەڵاتەوە، روسەكان تێكوپێك بشكێنێت، روسەكان بە خەنجەر ( حراب ) لە بەرامبەر رەشاشی ئەڵمانییەكاندا شەڕیان دەكرد. گەرچی ئەڵمانەكان لەم بەرەیەدا 500 كیلۆمەتر هاتنەپێشەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا روسەكان شكستیان نەهێناو نەدۆڕان.

لە تەنگەی دەردەنیل
هاوپەیمانان بۆ ئەوەی بتوانن رێگای كۆمەك گەیاندن بە روسیا بكەنەوە، ویستیان تەنگەی دەردەنیل،كە ئەوروپای لە ئاسیا جیادەكردەوە، لە دەست توركەكان دەربێنن. هەروەها خۆبەدەستەوەدانی توركیا وادەكات گوشار لەسەر روسیا كەمببێتەوە. ئەمەش هانی بولگاریا و رۆمانیا دەدا بێنە ناو هاوپەیمانانەوە.بەڵام توركەكان توانیان بەرگریی بكەن و كەشتیگەلی هاوپەیمانان نەیتوانی ئەو تەنگەیە (دەردەنیل) داگیر بكات. هاوپەیمانان هێرشی وشكانییان دەستپێكرد، بەڵام لەبەرئەوەی نە نەخشە و نە فڕۆكەخانە بۆ نیشتنەوەی فڕۆكەكان و نە خەستەخانە بۆ چارەسەركردنی بریندارەكان نەبوو، ناچار هاوپەیمانانان لەكاتی شەڕەكەدا، كشانەوە و پەنایان بردە بەر شاری ( سالۆنیك ) ی یۆنانی.

لە بەرەكانی دیكەوە
لە مانگی ئایاری 1915، ئیتالیا لە بەرامبەر كۆمەڵێ پەیمان بەوەی زەوی و زاری دەدەنێ، بەشداریی جەنگی كردوو چووە پاڵ هاوپەیمانان، ئیدی ئیتالیا پەلاماری نەمسای دا، بەڵام جەنگ كەوتە ناو خەندەقەكان و لەوێدا چەقیبەست. بەریتانیا بەنیازی پارێزگاریكردن لە بیرە نەوتییەكان، هێرشی كردە سەر وڵاتی نێوان دوو زێ (عیراق )، وەلێ ئەم هێرشە شكستی هێناو ئەزموونێكی دژواربوو بۆ سەربازانی بەریتانیا. توركەكان بەریتانییەكانیان دەركردو بۆ ماوەی چەندین مانگ لە شاری كوت گەمارۆیاندان، دواجار لەوپەڕی شەكەتی و ماندووبوندا خۆیاندا بەدەستەوە.
لە باڵكان 200 هەزار پیاو لە سوپای سربیا،چاوەڕوانی ئەوەبوون هاوپەیمانان بە دڵسۆزییەوە بە هانایانەوە بچن،چونكە كەوتبوونە نێوان بەرداشی دوو هێزەوە: هێزی بەرەی میحوەر ئەڵمانیا و نەمسا لە بەرامبەر بولگارییەكان كە چووبوونە پاڵ هاوپەیمانانەوە. ئەو پیاوانە بە ناچاری لە چلەی زستاندا لە شاخەكانەوە رایانكردو هەزاران پەنابەریشیان لەگەڵ خۆیاندا هێنابوو.

1916 : ساڵە ترسناكەكە
هێرشەكان لە بەرەی رۆژئاواوە دەستیانپێكردەوە، كۆمەك و یارمەتییە بەریتانییەكان تا دەهات ژمارەیان زیاتر دەبوو. بەرهەمهێنانی چەك و تەقەمەنیش زیادیكرد. هاوپەیمانان بڕیاریندا لە (سۆم) درزێك بكەنەوە. ئەڵمانیا ویستی بە پەلاماردانی شاری (رامزا)، سوپای فەرەنسا سەرقاڵ و پەرێشان بكات و فەرەنسییەكانیش تا دواسات بەرگرییان لە شارەكە كرد، سوپای فەرەنسا چووبووە ناو قەڵای (ڤێردان) ەوە.

دۆزەخی ڤێردان
لە 21/2/1916 و بۆماوەی نۆ كاتژمێر، 1500 تۆپ بۆردومانی سەنگەرەكانی سوپای فەرەنسایان كرد. ئەو سەنگەرانە لە ژێر زەبری تۆپبارانەكەدا تێكوپێك شكان. دواتر سەربازانی پیادەی ئەڵمان بە خۆیان و قازیفە ئاگر هاوێژەكانیانەوە، بەرەو پێشەوە رۆیشتن. لە 25/2/1916 ((دومۆنت )) كە بەهێزترین هێڵی بەرگریی ڤێردان بوو، داگیر كرا. فەرمانەكان بریتی بوو لە (داگیری بكەو چاوەڕوانبە)، تیپە سەربازییە نوێبەكانی فەرەنسا، بێ راوەستان لە ڕێگای ( بار–لو – دۆك) ی پیرۆزەوە، پەیتا پەیتا دەگەیشتنەوە ڤێردان. جەنگ بۆ ماوەی شەش مانگ بەردەوامبوو، لەو ماوەیەدا لە هەر پێنج دەقیقەیەكدا كەسێك دەكوژرا، نزیكەی 700 هەزار كەس بوونە قوربانی.

جەنگی سۆم
لەكاتێكدا ئەڵمانییەكان لە ڤێردان هەناسە بڕكێیان پێكەوتبوو، بەریتانییەكان و فەرەنسییەكان هێرشێكی گەورەیان كردە سەر سوم. لە 24/6/1916 تۆپبارانێكی چڕ گۆڕەپانەكەی بۆ شەڕو پێكدادان ئامادەكرد. نەشارەزایی سەركردە بەریتانییەكان، قەسابخانەیەكی راستەقینەی لێكەوتەوە. لە كاتژمێرەكانی سەرەتادا، بەریتانییەكان 20 هەزار كەسیان لێ كوژرا، دوای چوار مانگ و نیو لە شەڕو پێكدادان، رووبەری ئەو زەوییەی داگیركرابوو تەنها 12 كیلۆمەتر بوو !.

هێرشی برۆسیلۆب
روسەكان لە بەرەی رۆژهەڵاتەوە و بە چەكی باشتر،لە 4/6/1914،هێرشێكیان دەستپێكرد. هێرشەكە بە سەركردایەتی جەنەڕاڵ (( برۆسیلۆ ))، توانیی بەرەی نەمسا لێك هەڵوەشێنێتەوە و لە ماوەی تەنها مانگێكدا 96 كیلۆمەتر نەمساییەكان بۆ دواوە پاشەكشە پێبكات. ئەوە مەزنترین سەركەوتن بوو بەدەستیانهێنا، 150 هەزار پیاویان بەدیل گرت و دەستیانگرت بەسەر 400 تۆپدا،ئەم هێرشە بووە هۆی ئەوەی هێرشی دوژمنەكان لەبەرەی رۆژئاوادا لاوازببێت.

جەنگ لە دەریاو لە ئاسمانیشدا
جەنگ لە دەریاو لە ئاسمانیشدا روویدا.هاوپەیمانان هەر لەساڵی ( 1914) وە، ویستیان بازرگانیی دەریایی دوژمنەكانیان (بەرەی میحوەر) لە ناوبەرن، ئەمەش بۆ ئەوەی ئابوورییان پەكبخەن و ئەوەی پێی دەوترێت گەمارۆی ئابووریی،بەسەریاندا بەسەپێنن. ئەڵمانیا هەوڵیدا لە ڕێگەی شەڕی ژێر دەریاوە ( غەواسات ) ئەو گەمارۆیە بشكێنێت، بۆ ئەو مەبەستە هێرشی كردە سەر هەموو كەشتییە جەنگی و بازرگانییەكانی هاوپەیمانان و ئەو كەشتییە بێلایەنانەی دیكەش كە بەرەو بەریتانیا دەڕۆشتن. لە ئاسمان باڵۆنەكانی ئەڵمانیا (زپلین) شارەكانی بۆردومان دەكرد،وەلێ فڕۆكەكان ئەوەندەی نەبرد لە گۆڕەپانەكەدا دەركەوتن.
لە پێناو برسیكردنی بەریتانیای مەزن، ئەڵمانیا جەنگی غەواسەكانی دژ بەهەموو ئەو كەشتییە بازرگانییانە راگەیاند كە لە ئاوەكانی بەریتانیادا دەهاتنە پێشێ، چ كەشتی دوژمنەكانی بێت یاخود كەشتییە بێلایەنەكانیش بێت. لەساڵی 1917دا غەواسە ئەڵمانییەكان هێرشەكانییان دەستپێكردەوە. بەم هۆیەوە لە بەریتانیا بارودۆخی بژێویی ژیان خراپ بوو، بۆیە داوا لە كەشتییە جەنگییەكانی بەریتانیا كرا پارێزگاری لە كەشتییە بازرگانییەكان بكەن.
لە ساڵی 1915، ئەڵمانیا كەشتی گواستنەوەی (لۆزیتانیا) ی تەقاندەوە، ئەوە بووە هۆی نقومبونی 1158 كەس، لە نێوانیاندا 128 ئەمریكی هەبوو. ئیدانەكردنی جیهان بۆ ئەو كردەوەیە، ئەڵمانیای ناچار كرد دەست لە جەنگی غەواسەكان تا ساڵی 1917 هەڵگرێت.

گەمارۆدانی ئابووریی ئەڵمانیا
بەلای هاوپەیمانانەوە قەدەغەكردنی هاتوچۆی كەشتییە بازرگانییە ئەڵمانییەكان،مانای وێرانكردنی ئابووریی ئەڵمانیای دەگەیاند، چونكە ئەوە بازرگانیی دەریایی بوو لۆكەو رۆن و قەڵایی بۆ ئەڵمانیا دابین دەكرد. ئەڵمانیا بۆ روبەڕووبونەوەی ئەو حاڵەتە، سەرەتا لە ڕێگەی پەڕینەوە لە وڵاتانی بێلایەنی وەك دانیمارك، هۆڵەنداو سویسرا،كارەكانی خۆی رایی دەكرد.بەڵام هێندەی پێنەچوو هاوپەیمانان بە خێرایی ئەو رێگایانەشیان كۆنترۆڵ كرد، ئیدی ئەمە وایكرد ئەڵمانیا بە دەست ئەو گەمارۆیەوە گرفتار ببێت. بەروبومی دانەوێڵە بەهۆی نەبوونی پەینەوە خراپ ببوو،پیشەسازیی رستن و چنین بەهۆی نەبوونی لۆكەوە تەواو كزببوو.

جەنگی دەریایی
بە ماوەیەكی درێژ پێش ساڵی 1914، هێزە مەزنەكان كەشتیگەلی دەریایی خۆیان گەشە پێدابوو. بەریتانیای مەزن یەكەم كەشتیگەلی دەریایی لە جیهاندا هەبوو، دوای ئەو ئەڵمانیا. ئەو دوو كەشتیگەلی دەریاییە، لە ساڵی 1914 لە ناوچەكانی دەریای باكوور و دەریای ناوەڕاست و زەریای باسفیك و ئەتڵەسی، لەبەرامبەر یەكتر راوەستابوون. وەلێ لەماوەی هەر چوار ساڵی جەنگەكەدا، تەنها یەك جەنگی دەریایی گەورە روویدا،ئەویش جەنگی دەریایی ( جوتلند ) بوو لە مانگی ئایاری 1916. لەو جەنگەدا كەشتیگەلی بەریتانی گەرچی زەرەو زیانێكی زۆری لێكەوت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا باڵادەستیی خۆی سەلماند.

چاودێریكردنی جەنگەكە لە ئاسمانەوە
كاتێ جەنگەكە دەستیپێكرد، فڕۆكەوانی هێشتا تەمەنی نەگەیشتبووە یازدەساڵ. لەكۆتاییەكانی سەدەی نۆزدەهەمدا، هەندێك خزمەتگوزاریی فڕۆكەوانی جەنگی هاتبووە ئاراوە، ئەویش لە رێگەی باڵۆنی ئاراستەكراو، هەروەها لە رێگەی جۆرێكی دیكە لە باڵۆنی سنوردار كە پێیدەوترا (النقانق)، ئەم باڵۆنانە بۆ چاودێریكردن بەكاردەهێنران. چاودێریكەرەكە لەناو سەبەتەی باڵۆنەكەدا دادەنیشت و رێنمایی ئاراستەكردنی تۆپەكانی سەر زەویی دەكرد. باڵۆنی (زپلین) خاڵی بەهێزی ئەڵمانەكان بوو. ئەم جۆرە باڵۆنە دەیتوانی لە فڕۆكەكان زیاتر بەرز ببێتەوەو باری قورسیش هەڵبگرێت. ئەم باڵۆنە نەفرەتلێكراوانە بەهۆی ئەو توانایەی لە بۆردومانكردنی شارەكاندا هەیانبوو، ترسێكی زۆریان بڵاودەكردەوە.
ئەڵمانەكان هەر لە مانگەكانی سەرەتای جەنگەكەوە، هێرشی ئاسمانیی كاریگەریان ئەنجامدا، لە 19 كانونی دووەمی 1915، شەش باڵۆنی ( زپلین ) بەسەر دەریای باكووردا پەڕینەوە تاكو موشەكەكانیان بەسەر لەندەن-دا ببارێنن، ئەو باڵۆنانە ئەركەكانیان بەجێ هێناو بە سەلامەتی گەڕانەوە بنكەكانیان.

مەزنترین پاڵەوانە فڕۆكەوانییەكان
داهێنانی تەقەكردنی فڕۆكە لە مینای باڵەكانییەوە، وایكرد ساڵی 1915 جەنگی ئاسمانی پێشكەوتن بەخۆیەوە ببینێت…
لەو وادەیەشەوە دەستكرا بە دروستكردنی فڕۆكە، بە تایبەتی فڕۆكەی جەنگی. ئەو فڕۆكانە بۆ خستنە خوارەوەی فڕۆكەی نەیارەكانیان، لە ئاسماندا كۆمەڵێ جووڵەی پاڵەوانانەیان دەكرد. فڕۆكەوانە لێزان و شارەزاكان، ئەوانە ئەفسانە زیندووەكانن. فڕۆكەكان بۆئەوەی ببێت بە پاڵەوانی فڕۆكەوانی، پێویست بوو بەلای كەمەوە 10 فڕۆكە بخاتە خوارەوە.

چاودێریی و وێنەگرتن
فڕۆكە لەسەرەتای جەنگەكەدا بۆ شەڕكردن بەكار نەدەهات، بەڵكو تەنها بۆ دیاریكردنی جموجوڵ و هاتوچۆی دوژمن بەكاردەهات، كاتێك بەرەكانی جەنگ هێور دەبوونەوە، ئەركی فڕۆكەكان گرتنی وێنەی بنكە و بارەگاكانی دوژمن بوو. ئەگەرچی فڕۆكەكان بە شێوەیەكی باش بۆ جەنگی ئاسمانی ئامادە نەكرابوون، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا یەكەمین جەنگی ئاسمانی ڕوویدا. فڕۆكەوانەكان لە شوێنی دانیشتنە سەربەرەڵاكەیانەوە، بە دەمانچەكانیان تەقەیان لە دوژمنەكانیان دەكرد، یاخود هەوڵیان دەدا بەبەرد، ئەو بەشە لە پەیكەری فڕۆكەی نەیارەكەیان كە لە قوماش دروستكرابوو، كون كون بكەن!
سوپایەكی تەواوی پڕ چەك
لە ساڵی 1917دا چیتر شەڕە فڕۆكەی نێوان دوو فڕۆكە گونجاو نەبوو. فڕۆكەكان بە پۆلی پەنجا فڕۆكەیی یان زیاتر دەفڕین، ئەو فڕۆكانە پاڵپشتی جەنگەكانی سەر زەوییان دەكرد، فڕۆكەكان دەچوون هێڵەكانی پشتەوەی بەرەكانی جەنگیان بۆردومان دەكردو هێڵی ئاسنینی شەمەندەفەرەكانیان تێكدەدا. لەو سەردەمەدا باڵۆنی (زپلین) تەنها بۆ كاری چاودێریكردن ئامادەكرابوو. ئەوە فڕۆكەكان بوو لەندن و پاریسیان بۆردومان كرد. بەڵام تەنها لە مانگی نیسانی ساڵی 1918 هێزی فڕۆكەوانی بووە هێزێكی سەربازیی كاریگەر و یەكەم سوپای ئاسمانی: واتە (هێزی ئاسمانیی پاشایەتی) دروستكرا.

ژیان لە ناو خەندەقەكاندا
تەنها دەرفەتێك بۆ زیندوومانەوەی ئەو سەربازانەی لە بەرەكانی پێشەوەی جەنگدا بوون، مانەوەیان بوو لە ژێر زەویدا. سەربازەكان بۆ خۆپاراستن لە ئاگری دوژمن، بە پاچ و خاكەناز خەندەقیان هەڵدەكەند. خەندەقەكانی بەرەكانی جەنگ، بەشێوەیەكی تەسك و باریك دروست دەكران و لە رێگەی راڕەوی تەنگی پێچاوپێچەوە، بە هێڵەكانی پشتەوە بەسترابوونەوە. سەربازەكان بۆ ماوەی 10 ڕۆژ، بەردەوام لە بارودۆخێكی زۆر سەخت و دژواری ژیاندا، لەناو خەندەقەكاندا دەمانەوە. سەربازەكان لە كاتی راوەستانی هێرش و پەلامارەكاندا، دەبوایە چاوەڕوانبن، چاوەڕوانی هێرشی نوێ و هاتنی ئازروقە و پۆستە بكەن. دەنگی بۆردومان و بیركردنەوە لە مردن، رێگەی نەدەدا سەربازەكان بۆ تاوێك بخەون. ئەمە جگە لەوەی جرج و قوڕ و چڵپاو بەشێك لە دیمەنەكەیان پێكدەهێنا.

خواردن و ئیشی دەستی
قژدرێژەكان (بەو سەربازە فەرەنسییانە دەوترا لە بەركانی پێشەوەی جەنگبوون) ، ئەوانە لە كاتی راوەستانی هێرشەكاندا، خۆیان بە ئیشی دەستییەوە خەریك دەكرد، كانزاكانیان هەڵدەكۆڵی، تێڵایان لە تەختە دادەتاشی. ئەو خواردنەی دەستیان دەكەوت، بریتی بوو لەوەی پێی دەڵێن: (گۆشتی قوتو)، واتە خواردنی قوتوبەند و نان . بەڵام لەكاتی گەشتنی ئازوقەدا، ئەوا برنج و فاسۆلیا و گۆشتی كوڵاو و بڕێك شەراب و قاوە و توتنیان وەردەگرت. زۆربەی جار پێش دەستپێكردنی هێرشەكان، شەرابێكی بەهێزیان بەسەر سەربازەكاندا دابەش دەكرد.

تەڵەیەكی كوشندە
زەوی پشتەوەی خەندەقەكان ، زەوییەكی كراوەی ئاشكرا بوو. دیمەنەكە دیمەنی وێرانەیەك بوو نە درەختی تێدابوو نە گژوگیا، رۆكێتەكان زەوییەكەیان كێڵابوو. تەرمەكان بەو ناوەدا بڵاوببوونەوەو فریا نەكەوتبوون بیاننێژن، چونكە هێرشێكی نوێ بەڕێوەیە. لەو وێنەیەدا دیارە فەرەنسییەكان سەرقاڵی هەڵكەندی تونێلێك بوون تا بگەنە خەندەقی دوژمن، پاشان لە ڕێگەی دانانی مینەوە خەندەقەكە بتەقێننەوە. پێویست بوو ئەو كارە زۆر بە نهێنی بكرێت.

بۆ پێشەوە
فەرمانی هێرشبردن دەركرا، بۆ هاتنە دەرەوە لە خەندەقەكانی سەركەوتن بەسەر سەنگەرە خوڵاوییەكاندا ، پێویستە بەسەر پلیكانەكاندا سەركەون. هێرش بۆ سەر هێڵی بەرگریی دوژمن كە بە تەلی دڕكاوی پارێزراوە ، دەستپێدەكات. بەختەوە ئەو سەربازەیە كە پلایسێكی پێیەو تەلە دڕكاوییەكە دەقرتێنێت. لەلاكەی دیكەوە ، واتە لە بەرەی دوژمنەوە رەشاشەكان دەست دەكەن بە تەقە كردن. ژمارەیەكی زۆری سەرباز ، پێش ئەوەی بگەنە تەلە دڕكاوییەكان بەردەبنەوە و دەكوژرێن. ئەوانەشی دەگەنە تەلە دڕكاوییەكەو دەیقرتێنن ، باز دەدەنە ناو خەندەقەكەی دوژمنەوە ، ئیدی تفەنگەكانیان فڕێدەدەن و بە قەمەو خەنجەر شەڕ دەكەن ، ئابەم شێوەیە قەسابخانەیەكی راستەقینە دەست پێدەكات.

ترس و تۆقین
لەكاتی جەنگدا بەملیۆنان كەس بریندا دەبن ، هەیانە بە گازی ژەهراوی بریندا بووە، هەیانە كەم ئەندام بووە، هەیانە رووخساری شێواوە . هەندی لەوانەی بریندار دەبن ، گەرچی برینەكەیان سەخت و مەترسیدارە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بە خۆ راكێشان و سكە خشی دەگەنەوە خەندەقەكانی خۆیان. بەڵام هەندێك برینداری دیكە ، دوای ململانێكی درێژ لەگەڵ برینەكانیان، لە جێگەی خۆیاندا دەمرن. هەندێكجار بریندارەكان پێش ئەوەی بگوێزرێنەوە بۆ ناوەندەكانی فریاكەوتن، چەندین كاتژمێر چاوەڕوان دەبن. دواتر دەخرێنە پشتەوەی ئۆتۆمبێلەكان یان عەرەبانەكان یاخود لە فارگۆنی شەمەندەفەرەكاندا دادەنرێن و رەوانەی نەخۆشخانە سەربازییەكان یان نەخۆشخانەی خاچی سوور دەكرێن.
بریندارەكان دوای چارەسەركردنیان ، دەگەڕێنەوە بۆ بەرەكانی جەنگ. هەندی سەرباز لەبەر سامناكیی شەڕەكان و لە ترساندا ، شێت دەبوون.
لەبەرەكانی جەنگ ناوەندەكانی فریاكەوتن بۆ گواستنەوەی بریندارەكان دروست دەكرێن، بەڵام زۆربەی جار ئەو ناوەندانە وەك پێویست باش نین و بچوك و قەرەباڵغن.

سەركەوتن لەئاسۆدا دەیبنرێت
دوای سێ ساڵ لە جەنگێكی نەبڕاوەی دورودرێژ ، بارودۆخی ئابووریی تێكچوو ، زیانە مرۆییەكان یەكجار گەورەبوون ،كەچی لەگەڵ ئەوەشدا بنكەو بارەگای بەرەكانی رۆژئاوا ، تاڕادەیەكی زۆر وەك خۆیان مابوونەوە، دانوسانی ئاشتی نێوان ئەڵمانیاو روسیا كە لەساڵی 1917 دەستیپێكردبوو ، رێكەوتننامەی ئاشتی (بریست – لیتوڤسك) ی 3 ئازاری ساڵی 1918 لێكەوتەوە، وەستانی شەڕ لە بەرەكانی رۆژهەڵات ، دەرفەتی دا بە ئەڵمانەكان بەشی هەرە زۆری سەربازەكانی رەوانەی بەرەی رۆژئاوا بكات، هەرچی هاوپەیمانان بوو، لەمەسەلەی ژمارەی سەربازو چەك تەقەمەنیدا پشتیان بە ئەمریكا بەستبوو، ساڵی 1918 بەوە جیادەكرێتەوە كە سەرلەنوێ دەستكرایەوە بەجموجۆڵی جەنگی (الحرب المتحركە).

هێرشی ئەڵمانییەكان
پێش گەیشتنی ئەمریكییەكان ، ئەڵمانەكان لەبەرەی رۆژئاواوە ، خۆیان بۆ هێرشێكی گەورەو بەرفراوان ئامادەكرد. هێرشەكە لە 21 ئازاری ساڵی 1918 بۆ سەر (سۆم) لە فەرەنسا، دەستیپێكرد. هێرشەكە بە تۆپبارانێكی خەست و پاڵپشتی فڕۆكە دەستیپێكرد، ئەڵمانەكان توانیان (سۆم) بگرن و هەڕەشەیان لە پاریس كرد تۆپێكی دوورهاوێژ كەپێی دەوترا (ماكس درێژ) یان (تۆپی پاریس) و لەناو دارستانێكدا شاردرابوەوە ، پایتەختی فەرەنسای بۆردمان دەكرد، لە 29 ئازار كڵێسای سان – جرڤییە پێكرا، 88 كەس كوژراو سەدانی دیكەش برینداربوون، ئەم تۆپە بەلای پاریسییەكانەوە ببووە كێشە، چونكە پێانوابوو ئەمە تۆپە ئەڵمانییەكەیە كەپێی دەوترا (بارتای زبەلاح) .
لە 29ئازاری ساڵی 1918 گوللە تۆپێكی ئەڵمانی كە كێشی 108 كیلۆگرام بوو ، لەكاتی ئاهەنگی هەینی پیرۆز بەر كێلسای سان – جرڤییە كەوت .

بانگەواز بۆ ئاشتی
روسیا لە میانەی ساڵی 1917 داوای ئاشتی كرد ، بەبێ ئەوەی هیچ لایەك زەویی لایەكی دیكە بۆ خۆی ببات و هیچ لایەكیش داوای قەرەبووكردنەوە نەكات ، بۆ ئەو مەبەستە داوای لە هەموو وڵاتانی بەشداربووی جەنگەكە كرد، بێنە سەر مێزی دانوستان ، لە 8 كانونی دووەمی ساڵی 1918، سەرۆكی ئەمریكا (وێڵسۆن) بەشێوەیەكی فەرمی ئەو 14 بەندەی راگەیاند كە بۆ رێخستنی ئاشتی دانرابوو ، بەڵام بۆ بەدبەختی ، نەیارەكان لەسەر ئەو بەندانە رێك نەكەوتن . پاریس و لەندن و بەرلین ، بەبێ بەدیهێنانی سەركەوتن بیریان لەئاشتی نەدەكردەوە . لە 3 ئازاری ساڵی 1918 ، روسیا دوای دانوستانێكی دوورو درێژ لەگەڵ ئەڵمانیا و نەمسا – هەنگاریا و بولگاریا ، پەیماننامەی ئاشتی (بریست – لیتوڤسك) ی مۆركرد . روسیا لەو پەیماننامەیەدا دەستیگرت بەسەر بەشێك لەو زەویانەی پۆڵنیا و وڵاتانی باڵتیك كە لەدەستیان دابوو، بەڵام هێزە ئەوروپییەكان لەلای خۆیانەوە بەو ئاشتییە رازیی نەبوون، چونكە دانوستانەكانی بەشێوەیەكی فەردی و تاك لایەنانە بەڕێوەچووبوو.

كۆتایی جەنگ
دوای چوار ساڵ لە كوشتن و بڕین، دێوەزمەی جەنگ كۆتایی پێهات . ژیانی مرۆڤایەتی راچڵەكی و ناوچەیەكی بێ شومار خاپوور ببوو، جەنگ دەستی لە هیچ نەپاراستبوو، ئەو سەربازانەی بە زیندویی مابوونەوە قورسی و سەختیی شەڕەكان ژیانیانی تێك شكانبوو، بە ملیۆنان ئافرەت بوونە بێوەژن و بەهەمان ئەندازەش منداڵان هەتیو كەوتن، لەكانونی دووەمی 1919 لەپاریس كۆنگرەی ئاشتی كرایەوە، بەبێ ئەوەی دەوڵەتە دۆڕاوەكان بانگ بكرێن، ئیمپراتۆریەتە گەورەكانی ئەڵمانیا ، نەمسا-هەنگاریا ، روسیا ، سەڵتەنەتی عوسمانی ، نەمان و لەناوچون . كۆمەڵێ دەوڵەتی دیكە دروست بوون. بەبێ ئەوەی رەچاوی كێشەی كەمە نەتەوایەتییەكان بکرێت.

دەرئەنجام
دەرئەنجامی جەنگ و كوشتارگەكانی، ترسناك و تۆقێنەرەو زەحمەتە بەوردیی دەستنیشان بكرێت. ژمارەی كوژراوەكان بە 10 ملیۆن كەس مەزەندە دەكرێت ، ژمارەی بریندارەكان لە 20 ملیۆن زیاترە، ئەمە جگە لەوەی ژمارەی ئەو سەربازانەی تێدابێت كە بەهۆی بینینی كارەساتەكان و ناخۆشییەكانەوە چیتر نەیان توانی بگەڕێنەوە بۆ ناو ژیانێكی ئاسایی.
جگە لەوانەش ملیۆنان ژن بێوەژن بوون و منداڵی هەتیوو و خێزانی تێكو پێك شكاو بوونە قوربانی دەستی جەنگەكە. ژمارەیەكی زۆری پیاوان كەمئەندام بوون و ئەوانەی پێیان دەوترا (دەمە تێكشكاوەكان) برینێكی زۆر لە دەموچاویاندا بوو . هەندێك لەكەمئەندامەكان ئەوانەی كە نەیاندەتوانی ئیش بكەن، ناچار كەوتنە سواڵكردن و دەستپانكردنەوە.
هەرچۆنێك بوو جەنگ كۆتایی هات، بەڵام لە تۆماری رەوڕەوەی مێژوودا ئەم جەنگە بە جەنگی یەكەمی جیهان ناسراو چوارساڵ مرۆڤ لە رەگەزەكەی خۆی كوشت و رەنگی سوورو رەش لە لاپەڕەكانی نووسینەوەی ئەم مێژووەدا بەكاردێت.
دوای ئەم هەموو ماڵوێرانییەی كە جەنگی یەكەمی جیهان بەدوای خۆیدا هێنا، كەچی هێشتا ئەم رەگەزە لەبوونەوەر تێر خواردەی خوێنی براكەی نابێت و خۆی بۆ جەنگی دووەمی جیهان ئامادەدەكات و پاش ئەویش هەتا ئەمڕۆ لەهەر لایەك لە لایەكانی جەستەی ئەم هەسارەیەدا مرۆڤ مرۆڤ دەكوژێت .

سەرچاوەكان
1-كریستین سانییا – ئینسایكلۆپیدیایەكی مێژویی – وەرگێڕانی هەورامان وریا قانع – ناوەندی ڕۆشنبیری ئەندێشە – چاپی یەكەم 2014
2- عمر الدیراوی – جەنگی جیهانی یەكەم – وەرگێڕانی سەفین لاوچاك – چاپخانەی چوار چرا – ساڵی چاپ 2015
3- مەسعود لەعلی ، موعجیزەكانی عەشق – و: سەردار حەسەن خاڵی – ناوەندی سایە – چاپی سێیەم 2014
4- ئەلبێر كامۆ – مرۆڤی یاخی – و: ئازاد بەرزنجی – ناوەندی ڕۆشنبیری ئەندێشە – نۆبەتی چاپ :دووەم 2016
5- ویلهیلم ڕایش – گوێبگرە پیاوی بچوك – و : خەبات عارف – چاپی چوارەم 2015

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەوروپا میكانیزمێك بۆ خۆلادان لە سزاكانی سەر ئێران دەدۆزێتەوە

فیدریكا موگرینی، نوێنەری باڵای ئاسایش و سیاسەتەكانی دەرەوەی یەكێتی ئەوروپا ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort