سەرەکی » ئاراستە » ئەمریکا لە گەمەی سێگۆشەی ستراتیجیدا: پانۆراما و لێکۆڵینەوەیەك

ئەمریکا لە گەمەی سێگۆشەی ستراتیجیدا: پانۆراما و لێکۆڵینەوەیەك

سەربەست کەرکوکی

2-2

– لە ناکاو، بەبێ گەڕانەوە یا پرس و رایەکی کۆنگرێس و یاخود هەتا حیزبی کۆماریی، بڕیاری قەدەغەکردنی فیزەی بۆ هاووڵاتیانی کۆمەڵێ لە وڵاتی ئیسلامی دەرکردووە !
– بڕیاری کێشانەوەی ئەمریکای لە پەیمان و رێکەوتنەکانی پاراستنی ژینگەی جیهانی دەرکردووە. لەمەدا هەندێ بڕوبیانووی دوورە زانستی هێناوەتەوە سەبارەت بە ژینگە و رۆڵی ئینسان لە قڕێژکردنی سروشت، کە بەڵگەن بۆ کەمیی و هەژاری زانیاری ئەم سەرۆکە دەربارەی بابەت و کێشەی ژینگە.
– بە بەردەوامیی دەربڕینی بۆچوونی گوماناوی و بێ بەڵگە، کە گوایە لە ئەمریکا و لە جیهاندا زیاتر لە ٢٤٠ لایەنی سیاسی و دەوڵەت دژایەتی کەسێتی ئەو دەکەن.
– بەکارهێنانی وشەگەلی دوور لە ئەتەکێتی سیاسی و مۆراڵ، بەرامبەر بەو کەسانەی لە ئەفریقیاوە نیازی هاتنی ئەمریکایان هەبووەو وڵاتانی ئەفریقی بە (وڵاتانی بیری ئاودەست) وەسفکردووەو سەرۆکی کوریای باکوور بە (پیاوە بچکۆڵە موشەکیەکە) ناوزەدکردووە!
هەڵبەتە ئەگەر بە خوێندنەوەیەکی بە پەلەو بە سەرنجدانێکی راگوزەر بێت، بڕیاردان لە سەر سیاسەت و هەڵوێستەکانی ترامپ، لەوەیە مرۆڤ بخاتە سەر هەمان بیروبۆچوونی ئەو دوو مێژوونووسەی لە دێڕەکانی سەرەوەدا ئاماژەمان پێکردن، بەڵام لە راستیدا بنەمای دیاردەی ترامپ، لە سەر ئەم راستی و خەسڵەتە زۆر زەقانە کار و رەفتار دەکات، کە تا رادەیەکی زۆر ویست و بۆچوونی زاڵی سەر هۆش و هزری پۆپۆلیستایەتی جەماوەری ئەمریکان:
١ – هەر هەموو ئەو وتەو کردارانەی تا ئێستا ترامپ پێشکەشیکردوون، خۆشبەختانە کارهایەکی یارمەتیدەرە، هەتا بۆ تێگەیشتنی ئێمەمانی سادەی دوورە پەتپەتێنی سیاسەتە نێودەوڵەتیەکانی ئەمریکای پاش سەرکەوتنی جەنگی دووەمی جیهانی و مەبەست و ئارمانجە سیاسی و ئابورریەکانی ئەو وڵاتە (ماکارپی)ـە سەرمایەدارە. ترامپ لە گەڵ گوێنەدانی بە ئەتەکێتی کاری سەرۆکایەتی و، لەگەڵ پشتگوێ خستنی کەنالە شارراوەکانی کارە دبلۆماسیەکانی وڵاتەکەی، پڕ بە ئەندازەی دەسەڵاتی رەهای سەرۆکایەتێکەی بواری داوە بە خۆی کە بەبێ دەمامك، رووی راستەقینەی مەبەستە شارراوەو نا شارراوەکانی ئەمریکای زلهێز بخاتە سەر مێزو یا لە دووتۆی تویتەرە یەك لە دوای یەکەکانیدا پەخشیان بکات. ترامپ لە کارەکانیدا لای نەداوە لە مەبەست و ئامانجەکانی وڵاتەکەی، ئەو تەنیا میکانیزم و ئالیەتی ئیدارەدانەکەی بە جۆرێکی تر دیکۆراندووە.
٢ – ترامپی سەرۆك، بە پێی ئەو باوەڕ و رێبازگەیەی کە لە منداڵیەوە لە کۆمەڵگەی محافیزکاری ئەمریکاییەوە چووەتە هزرییەوە، بێ پێچ و پەنا کارتە ئەمریکییە بەناو (پارێزەری شارستانیەتی مرۆڤی رۆژئاوایی) یەکە، بە زەقی، بە زەبری، بەبێ رەچاوکردنی ئەخلاقیەتی کارە دبلۆماسییەکان، بەکار دەهێنێت. باوەڕ و رێبازگەیەكی هەیە کە وەکو (ستیڤن برانن)ی کۆنە راوێژکاری ترامپ تاکیدی لێ دەکاتەوە کە ( رێبازگەی پاراستنی شارستانیەتی رۆژئاوایی جوولەکەو کرستیانەکانە). لەمەشەوە دروشمە واڵاکەی (ئەمریکا لە پێش هەموو شتێکەوە)ی هەمیشە بۆ جەماوەرە محافیزکارەکەی ئەمریکا بەرزو بڵند شەکاندۆتەوە.
هێڵی گشتی دەستنیشانکردنی سەرچاوەکانی هەڕەشەی سەر ئەو (شارستانیە رۆژئاوایە) ش، وەکو زۆربەی بیرمەندانی محافیزکاری ئەو رێبازگەیە بۆی دەچن، هەر لەگەڵ تەواوبوونی جەنگی دووەمی جیهانیەوە لەلایەن بلۆکی کۆمەنیستیەوە بووە. بۆیە ئازینهاوەری سەرۆکی ئەوێ رۆژی ئەمریکا، بۆ پاراستنی ئەو شارستانیەتە رۆژئاواییە – کە لە راستیدا جگە لە پاراستنی سیستەمی سەرمایەداری نەبووبێت چی تر نەبووە- پێشنیاری دامەزراندنی هاوپەیمانی ناتۆی کردووە. ئێستاش ئەمریکا بۆیە بارگەی هێزی عەسکەری و دبلۆماسی خۆی لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خستووە، تا بتوانێت لە نزیکەوە هایداری پیلانە شەتیانیەکان بێت کە لەو ناوچەیەدا دژی هەموو بناخەکانی ژیاری بەشەریەت و شارستانیەتی رۆژئاوایی نەخشەیان بۆ دائەرێژرێت.
٣- دەستێوەردانی سیستەمیی خوڵقاندنی سیاسەتی دەرەوەیی ئەمریکا، بە شێوەیەك کە لەمەودوا راستەوخۆ لە کاری بەستنی رێککەوتنی بازرگانی بچێت.
٤- هەڵبژاردنی رێڕەوی سیاسی تاکلایەنی گۆشەگیر،بە مەبەستی گێڕانەوەی هەیبەتی ئەمریکا وەکو تاکە پێشەنگی ستراتیجی سیاسەتی نێونەتەوەیی.
هەڵبەتە شارەزایان پێیان وایە کە وەکو باککراوندی پیشەیی، ترامپ گرنگی و پرایۆرەتی زۆرتری داوەتە بنەمای سێیەم ، بە مەبەستی ئاراستکردنی بازرگانی جیهانیی و چۆنیەتی بەکارهێنانی وڵاتانی جیهان بە چین و رووسیاشەوە، لە خزمەتی بەرژەوەندی ئابوری و بازرگانی ئەمریکا.
لە گەمەی سێگۆشەی ستراتیجی ئەم ساڵانەدا، ئەمریکای ترامپ ویستوویەتی لە سەر سێ جوغزو بازنەدا هاوپەیوەندییەکانی خۆی ئیدارە بدات؛ سێ جوغزی هاوسەنگیی بە یەکترا تێکچڕژاو؛ بە جۆرێك کە هەر جوغزێك کاریگەری ئەرینی و نەرێنی لەسەر هاوسەنگییەکانی بازنەو جوغزەکانی تر بەجێ دەهێڵێت. واتە لە هەر جوغزێکدا هەبوونی کاریگەری ئەوانی تر، هەمیشە دیارو روونن:
١ – جوغزی پەیوەندی نێونەتەوەیی ئەمریکا و رووسیای فێدراڵ.
٢ – جوغزی پەیوەندی نێونەتەوەیی ئەمریکا و چین( و وڵاتانی هیندۆ- چینی).
٣ – جوغزی پەیوەندی نێونەتەوەیی ئەمریکا و رووسیا لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
١– جوغزی پەیوەندی نێونەتەوەیی ئەمریکا و رووسیای فێدراڵ:
کرۆنۆلۆژی ئەم چەند ساڵەی پێش سەرۆکایەتی ترامپ، پیشانمان دەدات کە لەگەڵ هەموو هەوڵێکی کرانەوەو خاوکردنەوەیەکی گرژی نێوان وڵاتانی زلهێز، لەگەڵ ئەو وردە دەستێکەڵاوکردنانەی کە لە دێڕەکانی تردا بە پەلە ئاماژەمان پێدان، بەڵام رووداوە ناوخۆییەکانی ئەو وڵاتانەی لە پێشدا بەشێك بوون لە ئیمپراتۆڕیەتی سۆڤیەتی، وەکو چەقەکانی کێشەی جۆرجیا و ئۆکرانیا و قرمییا، هەروەها کێشەی مانەوەی ناوچەی فیدراڵی (کالینینگراد) لەناوچەرگەی تازە وڵاتێکی ناتۆدا (پۆلەندا)، هەموو هۆکارن بۆ سەرەتای سەرهەڵدانەوەی گرژی و فەترەیەکی تری جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و رووسیا. وە گۆڕینی شیوازی بارودۆخی شەڕی نێوان ئەو دەوڵەتە زلهێزانە لە بەرەو رووبوونەوەی راستەوخۆوە بۆ شەڕ و جەنگی بە وەکالەت؛ ، بۆیە لە پاش هێرشی رووس بۆ سەر ئۆکرانیا و هەروەها داگیرکردنی نیمچە دوورگەی (قرمییا) لەلایەن لەشکری رووسیەوە (٢٠١٤) ، کۆشکی سپی هەوڵێکی دبلۆماسی دا، تاکو دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ هانبدات بیانکاتە وەکیل، بۆ خۆ رێکخستنەوەو خەرجکردنی بودجەی زیاتر بۆ کاروباری ئامادەباشی و ئەگەری لەشکرکێشی رووبە رووبوونەوەی مەترسییەکانی رووسیای فیدراڵی. بەڵام ئەو هەوڵانەی تا کۆتایی ٢٠١٧ یش وەڵامدانەوەیەکی ئەرێنی ئەوتۆی نەبوو، چونکە زۆربەی هەرە زۆری وڵاتانی تازەی ناتۆ، نە جێگەو شوێنی جیوگرافیان شیاوە، نە توانای عەسکەریان تەواوە و نە بودجەی نەتەوەییان یارمەتیدەری پلانی لەو جۆرەن، وە بە گشتیش هیچ یەکێ لە وڵاتانی ناتۆ ئامادەنەبوون بودجەی لەشکری و خەرجی سەربازی خۆیان زیادبکەن، بەڵکو بە پێچەوانەوە بودجەی ناتۆ بەگشتی لە ٣.٠٣٪ ی ٢٠١٠ دابەزی بۆ ٢.٤٢٪ لەساڵی ٢٠١٧ دا.
سەیر لەوەدایە ترامپ لە کاتی هەڵمەتی هەڵبژاردندا، بە ئاشکرا خوداری دەکرد کە رەخنەگری رووسیا و پوتینی سەرۆکی رووسی بێت. ئەو هەڵسوکەوتەی، چ لەلایەن شارەزایانی کاروباری سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا و چ لەلایەن سەرانی حیزبی کۆماریشەوە مایەی پرسیاری بێ وەڵام بوو. بەڵام وردە وردە پەرەسەندنی دەنگۆی دەستێوەردان و هاککردنی سیستەمی کۆمپیوتەری بەکارهاتوو لە هەڵبژاردنی ئەمریکادا لەلایەن رووسیاوە، وە گرنگیدانی میدیای ئازادی ئەمریکی بەم دەنگۆیانە، بە گرنگی وەرگرتنی مەسەلە وروژێنراوەکە لەلایەن دەسەڵاتی دادوەری گشتی ئەمریکیی و پاشان دادگاییکردنی چەندین کارگوزاری باڵای هەڵمەتی هەڵبژاردنی ترامپ ، دەرکەوت کە بە جۆرێ لە جۆرەکان، بە هاندانی کوڕ و زاوای ترامپ، پیاوانی نزیك بە سەرۆك رۆڵیان هەبووە لە تێوەگلانی هاککارانی رووسی لە دەستکاریکردنی ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بە بەرژەوەندی خودی ترامپ. بۆیە کەسێکی وەکو (پۆل مانافۆرت) ی بەرپرسی باڵای هەڵمەتەکەی ترامپ بۆ سەرۆکایەتی، ٣٢ تومەتی بە سەردا سەپێنرا، کە دووانیان راستەوخۆ پەیوەستن بە رۆڵی رووس لە هاککردنی هەڵبژاردنەکە. لە دادگایی دوومیشدا (پۆڵ مانافۆرت) روونی کردەوە کە دەزگای هەواڵگری رووسی بە جدی رۆڵیان هەبووە لە گۆڕینی ئاکامی هەڵبژاردنەکە لەبۆ بەرژەوەندی ترامپ.
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ترامپ هەر لە پاش ساڵێکی سەرۆکایەتیدا، چ لە وتارەکانی گروپی جی ٢٠ و چ لە کۆبوونەوە باڵاکەی ناتۆ لە وارشۆی پۆلەندا، بە هۆکاری ئەوەی گوایە رووسیا ئەو گفتانەی جێبەجێ نەکردووە سەبارەت بە ئۆکرانیا و قرمییا، بۆیە ئەمریکا بیری لەوە کردۆتەوە کە خۆی بکێشێتەوە لە پەیمانی ناوەکی ساڵی ١٩٨٧ کە لەگەڵ رووسیادا مۆرکرابوو. ئەم کارە لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی رووسیا لەسەر زاری (خاتوو ماریا زاخارۆفا)ی قسەکەرەوە، بەم شێوەیەی خوارەوە بەرپەچدرایەوە:
– ( ئەم بڕیارە لە پڕەی ئەمریکا بێگومان دەبێتە هۆکارێ بۆ دروستکردنی نا سەقامگیری نێونەتەوەیی و زیادبوونی بێ متمانەیی نێوان رووسیاو ئەمریکا).
– دەبێتە هۆی گەڕانەوەی هەردوو وڵاتەکە بەرەو خاڵەکانی سفر و سەرهەڵدانەوەی بارودۆخی ماوەکانی جەنگی ساردی پێشووی دوو بلۆکی رۆژئاوایی و رۆژهەڵاتی.
– دەبێتە هۆکارێ بۆ دەستکردنەوە بە پێشبڕکێی پەرپێدان و دانانی موشەکی جۆراوجۆری گەورەو مامناوەندی. ئەمەش بیانوویەك دەداتە رووسیا کە هۆشداری بدات بەو وڵاتانەی کە بواردەدەن بنکەی موشکەکان لە وڵاتەکانیاندا بێت و، دەبنە هەنگاوێ بۆ نزیكبوونەوە لە ئەگەری بەرپابوونی جەنگی کاولکاریی جیهانی.
وە هەر بەراستیش، سەرەتاکانی ئەو دوا قسەیەی ماریا زاخارۆفا، لەم دواییەدا بەدەرکەرت، کە لەشکرەکانی ناتۆ بە تەمان لە کۆتایی مانگی رابردووەوە لە نزیك سنوورەکانی رۆژئاوای رووسیادا یەکەم مانۆری فراوانی خۆیان دەست پێبکەن. لەم مانۆرەدا کە بە یەکەم مانۆری گەورەو فراوانی عەسکەری پاش نەمانی جەنگی سارد حسێب دەکرێت، بڕیارە نزیکەی ٥٠ هەزار سەرباز و ١٥٠ فرۆکەو ٦٠ پاپۆڕی جەنگی و ١٠ هەزار تانک و زرێپۆشی ٢٩ دەوڵەتی ناتۆ بەشداری بکات!
٢ – جوغزی پەیوەندی نێونەتەوەیی ئەمریکا و چین و(وڵاتانی هیندۆ- چینی):
هەرچەندە ئیدارە یەک لەدوای یەکەکانی کۆشکی سپی، لەم دوو دەیەیەی دوایدا، سەبارەت بە ئاسیای ناوەڕاست و وڵاتانی هیندۆ چاینی، ویستوویانە هاوکێشەی پەیوەندیە ستراتیجیەکانی ئەمریکا لەگەڵ چین، بەرامبەر بە هەر چالاکیەکی سیاسی و کردەیەکی عەسکەری و بازرگانی رووس، لە ئاستی بەرزی بەرچاودا رابگرن. بەڵام لەگەڵ پەیڕەوکردنی هەوڵی خاوکردنەوەی بارگرژیشا، هەندێ هەوڵ و تەقەلای چین لێرەو لەوێی ناوچەکەدا، بەهانەو بیانووی دروستکردووە بۆ ئیدارەی ترامپ، کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ چیندا هەندێ بەرەو بارگرژی و ناسەقامگیری ببرێت. بە مەبەستی وەدەستخستنی هەندێ ئیمتیازاتی گومرگی و بازرگانی. لێرەدا ئاماژەیەکی کورتی ئەو هەوڵ و تەقەلایانەی چین، کۆمەککاری روونکردنەوەکەمانن:
١- لەم چەند ساڵەی دواییدا، بەشێکی گرنگی سیاسەتی چین لەگەل وڵاتانی جیهانی سێیەم، لە چوارچێوەی پرۆژەی (دەستپێشخەری دانانی پشتێن و رێگاوبان)
The Belt and Road Initiative
کە پرۆژەو بانگەوازێکی سەرۆکی چینیە بۆ بنیاتنانی چەندین بەندەر، فرۆکەخانە، هێڵی شەمەندۆفێر، رێگاوبان و پردە لە ٦٥ وڵاتی جیهاندا.
٢- سەرۆکی چینی هەر لە سۆنگەی جێبەجێکردنی ئەو پرۆژەیەدا لە ١٠/٥/٢٠١٨ دا داوای لە وڵاتانی جیهانی سێیەم کردووە، کە هەموو پێکەوە هەوڵ بدەن بۆ بەهێزکردنی تێڕوانینێکی هاوبەشیی گشتگیر، بۆ سەقامگیرکردنی ئەمنیەت و ئاسایشی بەردەوام.
٣- میدیاکانی نزیك بە ئیدارەی محافیزکاری ئەمریکی، لە کۆتایی مانگی هەشتی ئەم ساڵەوە، وەکو هوشدارییەك بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەو موشەکانەی لە سەر ئەرزی چیندا رووەو هەموو لایەکی دەریاو ئۆقیانۆس ئاراستەکراون و مەوداکانیان نزیك بە ٢٠٥٠ میلە….، بە تەواوی هەڕەشەی سەر بەرژەوەندی بازرگانی و لەشکری ئەمریکا و کۆریای باشوور و یابانن.
٤- نزیکبوونەوەی لە رادە بەدەری چین لەبۆ هاوکاریکردنی دوو پایگەی ستراتیجی کۆریای باکوور؛
– پایگەی رۆچوونی کۆریای باکوور بۆ ناو بازنەی ستراتیجیی ئابوری چینی.
– پایگەی بەردەوامیی پرۆژەی چەك و موشەکی ئۆتۆمی و ناوەکی کوریا. ئەمانە هەردوو هەڕەشەی سەر بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا و هاولفیەکانین لەو دەڤەرەی دنیادا.
چین، ئەم پروپاگەندە بەردەوامانەی ئەمریکا بە هۆکارو پاڵدەری کزبوونەوەی متمانەی نێوان چین و ئەمریکا دەزانێت. لە ٢١/٨/٢٠١٨ دا لەسەر لاپەرەکانی رۆژنامەی حکومەتیی (گلۆبەڵ چاینا تایمس) دا (وو قا ئین) ی وەزیری سوپای رزگاریخوازی گەلی چین، گوتوویەتی: ( وڵاتەکەی داوا دەکات لە ئەمریکا، ئەو شێوازە جەنگی ساردە دژ بە چین رابگرێت. متمانەی ئیجابی و رەفتاری ژیرانە بنوێنێت بەرامبەر بە چین و لەشکری چینی، بە مەبەستی بنیاتنانی حاڵەتی سەقامگیریی گشتی و گەشەپێدانی هاوپەیوەندی نێوان هەردوو وڵات لە ناوچەکەو لە جیهاندا……).
بەڵام ئیدارەی ترامپ، کە سیاسەتی بەرژەوەندی ئابوری خستۆتە پێش هەر بوارێکی تری سیاسەتی نێودەوڵەتی وڵاتەکەی، پێی وایە کە پەکین بە پەیڕەوکردنی ئەو پرۆژەو سیاسەتەی گرتوویەتە بەر، دەیەوێت تۆڕ و بازنەیەکی تری ئابوری جیهانی دروست بکات، کە پایتەختەکەی پەکین بێت و سەرانی رژێمی کۆمەنیستی چین بە پێی بەرژەوەندی خۆیان ئاراستەی بکەن. ترامپ، وەکو لە دێڕەکانی پێشووتر ئاماژەم پێدا، ریچەی سیاسەتی راستەقینەی ئەمریک، بێ رتووش، بێ دەمامك پیشان دەدات و هەر وەکو (ستیڤن موور)ی راوێژکاری پێشووی هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی، تاکیدی کردووە، لای ترامپ 🙁 گەورەترین پایگەی سیاسەتی نێودەوڵەتی، سەقامگیریی و ئاسایشی دنیا نییە، بەڵکو هەوڵی مسۆگەرکردن و وەدەستخستنی زۆرترین بەرژەوەندی ئابوری و بازرگانییە).
بۆیە پێشبڕکێی سێگۆشەکە، لەم جوغزەی پەیوەندییانەدا، لەگەڵ سەرەتای دووەم ساڵی سەرۆکایەتێکەی، بە بڕیارێکی لەناکاوی ترامپ دەستی پێکرد، کە بڕیاری زیادکردنی رێژەی گومرگی سەر کاڵاو هاوردەکانی چاینایە بە رێژەی ٢٥٪ . ئەم بڕیارە بێ پاشخانە ئابووریە، چەند ماوەیەکە بووەتە هۆکارێکی راستەوخۆی پێکدا هەڵشاخانی ئەو دوو وڵاتە. بەڵام لەوە دەچێت کە دەرهاویشتە ئابورییەکانی ئەم زیادکردنە، بە پێچەوانەی خوێندنەوەی ترامپ و راوێژکارانی بێت، ببێتە هۆیەك بۆ گەیاندنی زەرەرێکی بەرچاو بە کڕیارانی ناوەوەو زیانێکی گەورەی بازاڕی دارایی ئەمریکا. ترامپ هاوکات لەگەڵ ئەم شەڕە بازرگانیەی، کۆشکی سپی بەرەو شەڕیکی تری بازرگانی لەگەڵ وڵاتانی رێکخراوەی بازرگانی (نەفتا) بردووە، واتا کێشەی لەگەڵ کەنەداو مەکسیك گەرمکردووە.
بۆ بەرپەچدانەوەی ئەم بار لە خۆ ئاڵۆزکردنانە، جگە لە سەنگ خستنە سەر گوشاری بازرگانی و ئابوری، ئیدارەی ترامپ بۆ ئەوەی سەنگی بەرژەوەندی ستراتیجی خۆی لە رۆژهەلاتی چین و لە ئۆقیانۆسی ئارامدا، لەدەست نەدات و بەجێی نەهێڵێت بۆ دەستەباڵایی پەکین، ماوەیەکە بە دوو دەستە چ لە یابان و چ لە کۆریای باشووردا هەوڵی شێللگیرانە دەدات :
– لە لایەکەوە، بە وەی هاوکاری (شینزۆ ئابی) سەرۆکوەزیرانی چاپانی بکات لە دانانی موشەکی مامناوەندی لە دوو بنکەی (یاما گوجیا) و (ئەتیکا) ی بەرەو رووی کۆریا باکوور و دەوڵەتی چین.
– لە لایەکی ترەوە، بە کردنەوەی لاپەڕەیەکی نوێی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەت و سیستەمی کۆمەنیستی کۆریای باکورور، کە ماوەی زۆر بوو سەرۆك بوش، لەگەڵ عێراقی سەدام و ئیران دا بە سێکوچکەی شەیتانی ناونابوون. هەڵبەتە لە پاش جەنگی کۆریا لە ساڵانی ١٩٥٠ – ١٩٥٤ ەوە، مۆڕەکردنی ئەمریکا لە کۆریای باکوور، هەر بەردەوام بووەو هەندێ جاریش بەرەو ئەگەری مەترسی نوێبوونەوەی شەڕ و مەترسی بەکارهێنانی چەکی ناوەکی هەڵکشاوە.
رژێمی سیاسی کۆریای باکوور، هەرچەندە لە ساڵی ١٩٤٨ ەوە سیستەمێکی کۆمەنیستی و تۆتالیتاری خانەوادەیەكە بە ناوی خانەوادەی (کیم)، بەڵام لەبۆ گەیشتن بە ئامانجی ئەو هەوڵانەی باسمان کردن، بۆ وەستاندن و پاشانیش لابردنی تەواوی پرۆگرامی موشەکی ئۆتۆمی و ناوەکی کۆریا، هەروەها بۆ گێڕانەوەی خەونە دێرینەکەی ئەمریکا بۆ ئەوەی ببێتە یەکە دەسەڵاتی جیهانیی. ترامپ کەوتە نمایشی هەوڵی شەخسی بۆ سازاندنی دیدارو گفتۆگۆ لەگەڵ ئەو سەرۆکەی کە چەند مانگێ لەمەوپێش بە پیاوە بچکۆڵە موشەکییەکەی ناوزەدکردبوو، واتا لەگەڵ (کیم جۆنگ ئۆن) ی سەرۆکی کۆریای باکوور. ئەوەبوو لە ١٢/٦/٢٠١٨ دا لە هوتێلێکی دوورگەی (سانتۆزا) ی سەنگافورا دیداری باڵایان بەست، وەکو فۆرمۆلەیەك رێکەوتنی داماڵینی چەکی ناوەکی دوورگەی کۆریایان واژۆکرد. لە راستیدا ئەم هەوڵەی ترامپ، بەکارهێنانێکی میدیایی بوو بۆ بانگەشەکردنی کارێك تاکو بە شاکاری هاوپەیوەندییە نێونەتەوەییەکانی ئیدارەی ئێستای واشنتن هەژمار بکرێت. بەڵام ئەم کارەی ترامپ، لە دووبارەکردنەوەی کارە میدیاییەکەی (ناڤیل چامبەرلین) سەرۆکوەزیرانی بریتانیای ١٩٣٨ زیاتر نەبوو، کاتێ لە پاش دیداری لەگەڵ هیتللەر، لە فرۆکەخانەدا کاغازی رێکەتنی ئاشتی جێبەجێنەکراوی پیشانی میدیاکارانی بریتانیا و جیهاندا. بۆیە دبلۆماتکاری پێشووی بریتانی (ئیدوارد هۆوار) ئەم دیدارەی ترامپی تەنیا بە رستەی ( ئەو دیدارە شانۆگەرییە) وەسفکرد. لە راستی بابەتەکەش هەر وا دەرچوو، چونکە لە پاش نۆ رۆژی واژۆکردنەکەدا، سەتەلایەتی (نۆرپ ٣٨) هەندێ وێنەی سەتەلایتی رۆژی ٢١/٦/٢٠١٨ سەنتەری لێکۆڵێنەوەی ناوەکی ناوچەی (یۆنگ بایۆن) ی کۆریا پیشان دا، کە تاکید لەوە دەکات (کیم جۆن ئۆن) بە ئیسرارەوە بەردەوامە لە کاری پرۆگرامە ناوەکی و ئۆتۆمێکەی کۆریای باکوور.
٣ – جوغزی پەیوەندی نێونەتەوەیی ئەمریکا و رووسیا لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا:
پەیوەندییەکانی ئەو دوو لایەنە، هەرچەندە هەندێ سەوابت و ستراتیجی جێگیریان لەم ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەدا هەیە، بەڵام ماوەی چەند ساڵێکە بە مەبەست بێ یا خود نە‌و، تووشی گێژاوێکی سەیربوون، کە وایان لێهاتووە هەندێ جار سەرە دەزووی دۆست و نەیارەکانی خۆیان لێ بووەتە مڵۆزم! لەم ناوچەیە هەندێ لە سیاسەتە جێگیر و سەوابتە ستراتیجییەکانیان ئەمانەی خوارەوەن:
– پشتیوانی سترتیجی مێژوویی ئیدارەی ئەمریکی (وە ئاشکراترینیان ئەم ئیدارەیەی ترامپ) بۆ دەوڵەتی ئیسرائیل و سەرخستنی ئیسرائیل لەهەر پیلانێکی هەواڵگری و پشتیوانیکردنی لە هەر پلانێکی لەشکری و ئابوریدا.
– لەبەر پاراستنی هاوکێشەی هەستیاریی هاوسەنگی جیوسیاسی هەڵکەوتەی تورکیا، ئەمریکا بە هیچ شێوازێ ناتوانێت دەست بەرداری تورکیا و رۆڵی تورکیا بێت، چ وەکو ئەندامێکی ناتۆ و چ وەکو دەوڵەتێکی خاوەند قودرەتی لەشکریی. شایانی باسە بە هەوڵ و هیمەتی مێژینەی محافیزکاران و سەرمایەدارانی ئەمریکا، راستییەك یا بۆچوونێک چەسپیوەتە ناو مێشك و هزری دەسەڵاتدارانی گەمەی پەیوەندی نێودەوڵەتی ئەمریکا، ئەوەیە کە ئەگەر ئەمریکا خۆی بە بڕبڕەی پشتی ناتۆ دەزانێت، دەبێت ئەوە فرامۆش نەکات کە تورکیا ماسولکەی بەهێزی سەرەکی پەیمانەکەیە) .
– ئەمریکا قایلبوونێکی تیا چەسپاوە کە پێی ناکرێت، ناتوانێت تورکیا پشتگوێ بخات، چونکە هەر پشتگوێ خستنێك کاریگەری زەرەرمەندانەی دەبێت لە هەبوونی عەسکەری ئەمریکی لە ناوچەکەو هەروها بۆ هەموو ئەوانەی ئەمریکا بە هاوبەش و هاوکاری خۆی دەزانێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
– یەکێ لە سەوابیتەکانی ئەمریکا، نەهێشتنی پرۆگرامی ئۆتۆمی ئیرانییە،چونکە بە بۆچوونی ئیدراەی ئەمریکی، بەردەوامیی و سەرکەوتنی ئەو پرۆگرامەکەی ئێران، هەڕەشەی راستەخۆی سەر هاوپەیمانیەکانیەتی لە ناوچەکەدا، واتە هەڕەشەی سەر ئیسرائیل، سعودیەو وڵاتانی خەلیجە.
– بەرامبەر بە هەموو ئەوانە، رووسیای فیدراڵ مانەوەی رژێمی ئێستای سوری، بە واتای پاراستنی ستراتیجی عەسکەری خۆی دەزانێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەتی لە سووریادا.
لەم جوغزەدا، هەموو هەوڵ و کۆششەکانی ئەمریکا، جگە لە مسۆگەرکردنی بەردەوامی رێڕەوی هاتن و هاوردەی نەوت و پترۆلە، لە هەمان کاتیشا هەوڵی لەشکری و تەقەلای هەواڵگریی و سوودوەرگرتنیشە لە هەر نا تەبای و هەر کێشەیەکی نێوان دوو بلۆکی عالەمی ئیسلامی (سعودیە و ئێران وەکو نموونە). هەڵبەتە بە مەبەستی ئەوەی تا دوورترین ماوەی زەمەنی بتوانێت سەردەستەی ویست و بەرژەوەندییەکانی خۆی بێت لە ناوچەکەدا:
– هەتا ئەو ناوچەیە خەریکی کێشەی ناوخۆیی خۆی بێت، بە تایبەتی کێشەی شەڕو پێکدادان لەگەڵ گروپەکانی سەر بە قاعیدەو داعش و ئەوانەی لەو جۆگە تێرۆرستیەدان، فرامۆشکردنی هێرشبردنە سەر ئیسرائیل و ململانێی چارەسەریی کێشەی فەلەستین قووڵترو مسۆگەرتر دەبن.
– لەم بارودۆخە پڕ کێشەیەدا، تا دێت پێووستی وڵاتانی ناوچەکە بە کڕین و وەدەستخستنی چەک و تەقەمەنی و ئامرازی کوشتن و سووتاندن و کاولکردن، زیاترو زۆرتر دەبێت. سەرچاوەی دروستکردن و ئامادەکردنی هەموو ئەم پێوویستیانەش ئەمریکا و رووسیا و چینن.
– دەستێکەڵاوی و سەردەستەیی ئەمریکا و رووسیا لە هەوڵدان بۆ پینەوپەڕۆکردنی کێشەکانی وڵاتانی ناوچەکە؛ کێشەی سوریا و ئۆپۆزسیۆنە بێ سەروبەرەکەی و رۆڵە گوماناوێکەی تورکیا، کیشەی یەمەن و حوسیە (زیدیە)کانی هاوکارانی ئیران، کێشەی لیبیا و گروپە چەکدارەکانی، کێشەی حیزبوڵڵا و سنوورەکانی خوارووی لوبنان و رۆڵی ئێران لە باشوری لوبناندا، عیراق و داعش و …هتد
– بە هۆی بەردەوامی ئەو شەڕو جەنگانەی بەرۆکی دادڕاوی نەتەوەکانی ناوچەکەی گرتۆتەوە، هەتاکو دێت ئەو وڵاتانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بواری ئەوەیان بۆ نارەخسێت کە هەڵوێستەیەك بکەن و بیر لە پێشرەفتی پیشەسازی ، نەشونمای تەکنەلۆژی و کاروباری کشتوکاڵیی نوێباو بکەنەو. واتا تا دێت هەر چاوەڕوانی دەمڵەی تەکنەلۆژی و هاوکاریی پیشەسازی ئەمریکا و رووسیا و چین و وڵاتانی رۆژئاوا دەبن.
هەڵبەتە، چوونەناو وردەکارییەکانی، رۆڵ و هاوپەیوەندییەکانی ئەو دەوڵەتە زلهێزانە، لەم ناوچەیەدا،هەر بەو چەند دێڕەی سەرەوە تەواو نابێت، ئەم جوغزە بابەتێکی فرە قووڵ و درێژدادڕە. بۆیە دەشێ لە بوارێکی تردا، شیکاری ئەو رۆڵ و دەورانەی ئەمریکا و رووسیا و چین لە یەک بە یەکی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەین.
بەرژەوەندییەکانی کورد ئایا سێبەری وڵاتانی زلهێز دەیانپارێزێت؟
من نامەوێت بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە یەکسەرە هەڵپە بکەم خوێنەر بەرەو بیرەوەرییە تاڵەکانی کشانەوەی لەشکری سۆڤیەتی لە رۆژهەلاتی کوردستان (١٩٤٥) و ئاشبەتاڵی ١٩٧٥ی باشووری کوردستان بکەم و ئەو پاشقول و بەجێهێشتنانە بکەمە نموونەی نەگۆڕ بۆ پەیوەندییە سەربازییەکانی ئێستای کورد لەگەڵ ئەمریکاو رووسیا. بەڵام بێگومان دەمهەوێت بڵێم کە مەبەستی سەرەکیم لە پێشکەشکردنی ئەم پانۆراماو لێکۆڵینەوەیە چەند خاڵێکن کە ئەمانەی خوارەوە هەندێکانن و هەر خۆشیان وەڵامدەری ئەم پرسیارەن کە لەم دوا کۆپلەیەدا ئاراستەی خوێنەرم کردووە:
– سەرجەمی گەمەی هاوپەیوەندییە نێودەوڵەتێکان، لەسەرتاپای مێژووی هاوچەخدا بۆ مەیسەرکردنی ویست و مسۆگەرکردنی بەرژەوەندییە ئابوری و لەشکرییەکانی وڵاتانی زلهێز بوون، بە تایبەتی بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی وەك ئەمریکا و رووسیای فیدراڵ.
– گرنگیدانی ئەو زلهێزانە بە وڵاتانی بچووك – یا بە نەتەوە بچووکەکان، تەنیا ە تەنیا بەندن بوون بە تەوازووی کاریگەریی هێزو قودرەتی مرۆیی و ئابوریی ئەو وڵاتە بچووکانەوە. واتە ئەو وڵاتانەی لە ماوەیەکی زەمەنیدا توانیوویانە سوود بە بەرژەوەندییە ستراتیجییەکانی وڵاتێ لە ولاتانی زلهێز بگەێنن.
– لە دنیای پەیوەندی دبلۆماسیدا، لە گەمەی نێودەوڵەتیدا شتێك نەبووە، شتێك نییە ناوی پرنسیپ و مۆراڵ و ئەخلاق بێت، ئەوەی لەو گەمانەدا گرنگ بوون بەرژەوەندی بوون. بۆیە کیسنجەر گووتەنی:(بەرژەوەندی دۆستایەتی دروست دەکەن. دۆستایەتی و فرامۆشکردنی دۆستایەتیش بەندەن بە بەرزی و نزمی و هاوسەنگی ئەو بەرژەوەندییە ستراتیجیە ئابوری و لەشکری و هەواڵگریانەوە. لە دنیای دبلۆماسیەتدا دۆستی هەتاسەر و دوژمنی هەتاسەر بوونیان نییە)
– کێشەی سەرەکی تورکیا لەگەڵ ئەمریکا – من ناڵێم کێشەی ئەمریکا لەگەڵ تورکیا، ئەو حەقیقەتە هەواڵگرییە نییە کە هەموو وڵاتانی دنیا لێی بە ئاگان و میدیا جیهانییەکانیش بێخەبەر نین لێی، کە تورکیا هەم هاندەر و هەم رێگەپێدەر و یارمەتیدەرە بۆ بەردەوامیی مانەوەو بە هێزبوونی داعش و رێکخراوە تێرۆریستەکانی تری بە ناو ئیسلام. کێشەکە لەشکری ئەمریکایە – پەنتاگۆنە، کە گەلی کوردی چەکدار کردووە بۆ شەڕی داعش. (داعش)یش بە تێگەیشتنی بنەچەی دەوڵەت و رێبازگەی فیکریی تورکیا، ئەو هێزەیە کە دەتوانێت لە هەموو پارچەکانی کوردستاندا، بە وەکالەتی تورکیا کورد سەرکووت بکات و لە قاوغی تەسك و بچووك بچووکی خۆیاندا قەتیسیان بکات و لەناویان بەرێت!
– کێشەی سەرەکی تورکیا لەگەڵ ئەمریکا و هەندێ جاریش لەگەڵ رووسیادا،ئەوەیە کە هەر هەنگاوێکی پڕ چەککردنی کورد، هەتا لەشکری هەرێمی فەرمی کوردستانیش، بە هەنگاوی هەڕەشەئامێزی راستەوخۆ دەزانێت بەرامبەر بە ستراتیجی نەتەوەیی تورك و تورکیا.
– تۆ بڵێیت لە لاێکەوە، بێ دەنگی ئەمریکا و رووسیا لە بەردەوامیی تۆپبارانی چەند رۆژەی تورکیا بۆ سەر ناوچەی کۆبانی وە لەلایەکی تریشەوە، هاوکاری و هاوجووتی دەوریاتی لەشکری ئەمریکی و تورکی لە ناوچەی مەنبەج، وەڵامی نائومێدیی ئەو پرسیارەی ئێمە نەبن؟ تورکیایەك، کە بەهێزترین ماسولکەی پەیمانی ناتۆ بزانرێت، ئایا ئەمریکا لەبەر برادەرییەکی کاتیی سەرەرێی ناوچەیی، ئامادە دەبێت دەستبەرداری بێت؟

سەرچاوەکانی ئەم لێکۆڵێنەوەیە:
١ – چین: سیاست خارجی و روابط با ایران ٥٧ – ١٣٢٨ : تهران ، ١٣٦٤. چاپ یکم.
٢ – د. اسماعیل صبری مقلد: الاسراتیجیة‌ و السیاسة‌ الدولیة، مٶسسة‌ الابحاث العربیة . بیروت ، ١٩٨٥ .
3 – Lowell Dittmer: The Strategic Triangle: An Elementary Game theoretic Analysis,1981.
4 – Richard Nixon: The Memories of Richard Nixon , Grasset and Dunlop – NY, 1978.
5 – Ranan Farow: War on Peace: The end of Diplomacy and the decline pf American Influence. Collins – 2018.
6 – Michael Rubin: Its time to Turkey and NATO to part, The Washington Post, 20/8/2018
7 – Peter Frankopan: Forget our troubles Middle East is where real change is, Evening Standard, 15/12/2017.
8 – Josan Rezaian : Us – Iran Relationship Statue , The Washington Post, 2/9/2018.
9 – Cha Song Ho: In sign of Détente North Korea skips annual anti US Rally, Associated Press , 25/6/2018.
10- NORC Survey , Associated Press, 25/8/2018.
11- Stephen Wertheim: a Trupm‌s Doctrine is born, The new York Times, 25/7/2017.
12- Nabih Bulos: War on Terrorism : far from vanquished , Los Angeles Times, 16/9/2018.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

فاروقی مەلا مستەفا تەڵعەت ״حەرب״ی کوردستان

هاوار مستەفا خان تێدەگەین؛ پارت و هێزە سیاسییەکان مافی خۆیانە ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort