سەرەکی » دۆسێ » رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ دروستكردنی‌ بڕیاردا له‌ ئیسرائیل

رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ دروستكردنی‌ بڕیاردا له‌ ئیسرائیل

محه‌مه‌د سەعید

له‌ وڵاتانی‌ رۆژئاوادا سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ یه‌كێ‌ له‌ گرنگترین فاكته‌ره‌كانی‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تن. له‌م سه‌روبه‌نده‌شدا ئیسرائیل له‌ پێشی‌ پێشه‌وه‌ی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌یه‌ كه‌ بایه‌خێكی‌ زۆری‌ به‌م جۆره‌ سه‌نته‌رانه‌ داوه‌‌و هه‌ر له‌ زووه‌وه‌ دركی‌ به‌ بایه‌خی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كردوه‌. به‌تایبه‌تی‌ بۆ وه‌دی‌ هێنانی‌ ئامانجه‌كانی‌ له‌ ره‌وتی‌ ململانێی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌تانی‌ عه‌ره‌ب، بۆیه‌ زێده‌تر له‌ په‌نجا سه‌نته‌ری‌ دامه‌زراندووه‌، له‌وانه‌ هه‌ندێكی‌ بایه‌خ به‌ كاروباری‌ ناوخۆیی‌ ده‌دا، به‌تایبه‌تی‌ له‌روی‌ سیاسی‌ ‌و ئابورییه‌وه‌و هه‌ندێكی‌ دیكه‌شی‌ بایه‌خ به‌ كاروباری‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌دا، له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ‌ عه‌ره‌بدا بیگره‌ تا په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ‌ رۆژئاواداو هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ‌ ئاسیا‌و ئه‌فریقیا، هه‌روه‌ها هه‌ندێ‌ له‌و سه‌نته‌رانه‌ مشوری‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ پرسه‌ ئه‌منی‌ ‌و كاروباره‌ عه‌سكه‌رییه‌كان ده‌خۆن.
ئه‌م راپۆرته‌ به‌م ده‌ستپێكه‌ چۆته‌ ناو بواره‌كه‌و بۆ به‌سه‌ركردنه‌وه‌ی‌ چه‌مكی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل ته‌رخان كراوه‌، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ ره‌وتی‌ باسكردندا ده‌چێته‌ سه‌ر دیاریكردنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ ئیسرائیل. پاشان له‌ دواییدا شرۆڤه‌یه‌ك ده‌رباره‌ی‌ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیار له‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل پێشكه‌ش ده‌كات.

یه‌كه‌م: چه‌مكی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌
كۆده‌نگی‌ له‌سه‌ر پێناسه‌كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ یان سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر (Think Tank) نیه‌ چونكه‌ زۆربه‌ی‌ ده‌زگاو سه‌نته‌ره‌كانی‌ بواری‌ توێژینه‌وه‌، كاتێك شوناسی‌ خۆیان پێناسه‌ ده‌كه‌ن، خۆیان وا دانانێن كه‌ به‌شێكن له‌ جۆری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ Think tank به‌ڵكو وای‌ داده‌نێن كه‌ ئه‌وان رێكخراوی‌ ناحكومین یاخود رێكخراوی‌ قازانج نه‌ویستن، بۆیه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ هه‌ر به‌ پانوپۆڕی‌ ده‌مێنێته‌وه‌و شیاوی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ چه‌نده‌ها شێواز پێناسه‌ی‌ بۆ بكرێ‌ چونكه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ زۆر ورده‌كاری‌ ‌و لق ‌و پۆو دورنماو ره‌هه‌ندی‌ هه‌یه‌.
پێناسه‌یه‌ك بۆ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ «سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌ر رێكخراوو دامه‌زراوه‌یه‌كه‌ كه‌ خۆی‌ به‌ ناوه‌ندێكی‌ توێژینه‌وه‌ یان خۆی‌ به‌ ناوه‌ندێكی‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ پرسه‌ گشتی‌ ‌و گرنگه‌كان ده‌زانێ‌». هه‌روه‌ها ئه‌و پێناسه‌یه‌ هه‌یه‌ كه‌ «ئه‌و گروپ ‌و په‌یمانگایانه‌ن كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ چڕو ورد ئه‌نجام ده‌ده‌ن ‌و رێگه‌چاره‌و پێشنیار بۆ گرفته‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ پێشكه‌ش ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌تی‌ له‌ بواره‌كانی‌ ته‌كنه‌لۆژیا، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، سیاسه‌ت، ستراتیج ‌و هه‌روه‌ها بواری‌ خۆچه‌كداركردن».
هاوارد ج. ویاردا پڕۆفیسۆری‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌ زانكۆی‌ جۆرجیا له‌ ئه‌مریكا سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ وا ناساندووه‌ كه‌ بریتین له‌و «سه‌نته‌رانه‌ی‌ كه‌ ئه‌ركیان توێژینه‌وه‌و فێركارییه‌ به‌ڵام له‌ زانكۆو كۆلیجه‌كان ناچن ‌و كۆرسی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان نیه‌، به‌ڵكو دامه‌زراوه‌ی‌ قازانج نه‌ویستن ‌و به‌رهه‌مه‌كه‌یان توێژینه‌وه‌یه‌. ئامانجی‌ سه‌ره‌كییان تاوتوێ‌ كردنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتیی‌ ده‌وڵه‌ته‌و كاریگه‌رییه‌كی‌ زۆریان له‌سه‌ر داڕشتنی‌ ئه‌و سیاسه‌تانه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها زۆر بایه‌خ به‌ په‌ره‌پێدانی‌ ئابوری‌ ‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌، سیاسه‌تی‌ گشتی‌، به‌رگری‌ ‌و ئاسایشی‌ ده‌ره‌كی‌ ده‌ده‌ن ‌و هه‌وڵی‌ پێشكه‌ش كردنی‌ زانیاریی‌ سه‌رپێیی‌ ده‌رباره‌ی‌ ئه‌و پرسانه‌ ناده‌ن، به‌ڵكو به‌ قوڵی‌ گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌م پرسانه‌ ده‌كه‌ن، لێیان ده‌كۆڵنه‌وه‌و سه‌رنجی‌ خه‌ڵكی‌ به‌ لایاندا راده‌كێشن».
ده‌كرێ‌ بوترێ‌ كه‌ Think Tank رێكخراوێكه‌، دامه‌زراوه‌یه‌كه‌، په‌یمانگایه‌كه‌، گروپێكه‌ یان سه‌نته‌رێكه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌و شرۆڤه‌ له‌ چه‌نده‌ها بواری‌ دیاریكراو یان له‌ چه‌نده‌ها بابه‌ت كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ژماره‌یه‌ك كه‌یسی‌ جۆراوجۆره‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ مه‌به‌ستی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ رۆشنبیری‌ ‌و مه‌عریفه‌ی‌ گشتی‌ یان بۆ خزمه‌ت كردنی‌ لایه‌نێكی‌ فه‌رمی‌ (حكومه‌ت) یان نافه‌رمی‌ (كۆمه‌ڵگا) به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ‌و پێشكه‌ش كردنی‌ پێشنیارو چاره‌سه‌ر بۆ هه‌ندێ‌ گیروگرفت. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ كه‌ وای‌ له‌و سه‌نته‌رانه‌ كردووه‌ ببنه‌ یه‌كێ‌ له‌ بنچینه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ به‌رهه‌م هێنانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ ‌و مه‌عریفه‌ت ‌و بیركردنه‌وه‌ی‌ گشتی‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا، ئه‌ویش له‌ رێی‌ چالاكییه‌ زانستییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك كۆنگره‌و لێكۆڵینه‌وه‌و بڵاوكراوه‌ی‌ ده‌وری‌ ‌و كتێب ‌و بڵاوكراوه‌. ئه‌ركی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیركردنه‌وه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئه‌كادیمیی‌ شیكارو ره‌خنه‌گرانه‌ پێشكه‌ش بكه‌ن، به‌ڵكو بونه‌ته‌ مایه‌ی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ چه‌نده‌ها گیروگرفتی‌ دیاریكراو به‌ شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌وخۆو پێشكه‌ش كردنی‌ ئامۆژگاری‌ ‌و راسپارده‌ بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیارو پێشنیاركردنی‌ بژارده‌.

دووه‌م: سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل
له‌م به‌شه‌دا باسی‌ جۆرو رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ ئیسرائیل ده‌كه‌ین، هه‌روه‌ها باسی‌ كاریگه‌ریی‌ گرنگی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سیاسی‌ ‌و ستراتیجییه‌كانی‌ ئیسرائیل ده‌كه‌ین، چ فه‌رمی‌ بن چ نیمچه‌ فه‌رمی‌، بۆ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیار. بۆیه‌ لێره‌دا ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ به‌سه‌ر ئه‌م گروپانه‌دا دابه‌ش ده‌كه‌ین:

-1 ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ كه‌ بایه‌خ به‌ كاروباری‌ ئیسرائیل ده‌ده‌ن:
أ-سه‌نته‌ری‌ تاوب:
سه‌نته‌ری‌ تاوب بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی‌ ئیسرائیل وه‌ك باسكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ دامه‌زراوه‌ی‌ جوینت كاری‌ كردووه‌و لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ تایبه‌تن به‌ بواری‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان. چه‌ند تۆژه‌رێكی‌ ده‌زگا ئه‌كادیمییه‌كانی‌ ئیسرائیل ‌و پسپۆڕانی‌ بواری‌ سیاسه‌ت له‌و سه‌نته‌ره‌ كار ده‌كه‌ن ‌و لێكۆڵینه‌وه‌كانیان تایبه‌تن به‌ بواری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌- ئابوری‌. سه‌نته‌ره‌كه‌ راپۆرت ‌و لێكۆڵینه‌وه‌و په‌یپه‌رو هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ دۆخ له‌ چه‌نده‌ها بابه‌ت ده‌رده‌كات ‌و بنكه‌كه‌ی‌ له‌ شاری‌ ئۆرشه‌لیم دایه‌.

ب-په‌یمانگای‌ دیموكراسی‌:
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ له‌ ساڵی‌ 1971 دامه‌زراوه‌و له‌ بواری‌ نه‌خشه‌دانانی‌ سیاسه‌ته‌كان ‌و دیزاین كردنی‌ چاكسازییه‌كانی‌ سیستمی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌، به‌ڕێوه‌بردنی‌ گشتی‌، دام ‌و ده‌زگا دیموكراتییه‌كان ‌و بناغه‌ ماددییه‌كان كار ده‌كات. له‌ رێی‌ به‌رنامه‌و پڕۆژه‌كانه‌وه‌ هه‌وڵی‌ تۆكمه‌كردنی‌ دام ‌و ده‌زگا دیموكراتییه‌كانی‌ ئیسرائیل ‌و فۆرمۆله‌به‌ندی‌ كردنی‌ به‌هاكانیان ده‌دا.
سه‌نته‌ره‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بنچینه‌یی‌ پشت به‌و پڕۆژانه‌ ده‌به‌ستێ‌ كه‌ ماوه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنیان درێژخایه‌نه‌ وه‌ك پڕۆژه‌ی‌ رێچكه‌ی‌ ده‌ستوری‌، پڕۆژه‌ی‌ دین و ده‌وڵه‌ت، چاره‌سه‌ركردنی‌ گه‌نده‌ڵیی‌ ناو ده‌سه‌ڵات، چاكسازیی‌ سیاسی‌، چاكسازیی‌ ئابوری‌، نه‌بونی‌ یه‌كسانیی‌ سیاسی‌، ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، دیموكراسی‌ ‌و بابه‌تی‌ دیكه‌.

پ-سه‌نته‌ری‌ گوتمان (Guthman) بۆ راپرسی‌:
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ سه‌نته‌رێكی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌، پسپۆره‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌و شیكردنه‌وه‌و پاراستنی‌ داتا ئیمپرتیكییه‌كان (ئه‌زمونگه‌راییه‌كان) ده‌رباره‌ی‌ كۆمه‌ڵگاو سیاسه‌ت له‌ ئیسرائیل. له‌ ساڵی‌ 1998 به‌ دواوه‌، سه‌نته‌ری‌ گوتمان بووه‌ته‌ به‌شێكی‌ په‌یمانگای‌ دیموكراسی‌ ‌و ئه‌مڕۆ ده‌زگایه‌كه‌ كار بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی‌ دایه‌لۆگی‌ گشتی‌ ده‌رباره‌ی‌ مه‌سه‌له‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ‌و پرسه‌كانی‌ سیاسه‌ت ده‌كات، ئه‌ویش به‌ دابین كردنی‌ زانیاری‌ له‌ داتا كۆكراوه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كه‌و زانینی‌ رای‌ جه‌ماوه‌ر له‌ رێی‌ راپرسییه‌وه‌. ئه‌و راپرسییانه‌ش زوو زوو ئه‌نجام ده‌درێن (به‌پشت به‌ستن به‌ ئیندێكسی‌ دیموكراسی‌، ئیندێكسی‌ ئاشتی‌، راپرسی‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌نجامی‌ پێشبینیكراوی‌ هه‌ڵبژاردن).

ت- سه‌نته‌ری‌ ئه‌دفاه‌:
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ له‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئیسرائیل ده‌كۆڵێته‌وه‌و هه‌وڵ‌ ده‌دا په‌ره‌ به‌ بیرۆكه‌ی‌ یه‌كسانی‌ ‌و دادپه‌روه‌ریی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بدات. سه‌نته‌ره‌كه‌ زۆر خۆی‌ به‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ سیاسه‌تی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م سیاسه‌ته‌وه‌ سه‌رقاڵ‌ كردووه‌و به‌ چه‌شنێكی‌ ره‌خنه‌گرانه‌ پێداچونه‌وه‌ به‌و هه‌نگاوانه‌دا ده‌كات كه‌ له‌ بواری‌ بودجه‌ی‌ گشتی‌، وه‌رگرتنی‌ باج، خزمه‌تگوزارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، په‌روه‌رده‌و فێركاری‌، نیشته‌جێبون، خۆشگوزه‌رانیی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و ژینگه‌ نراون، هه‌روه‌ها به‌دواداچونیان بۆ ده‌كات ‌و له‌وه‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌ كه‌ ئاخۆ ئه‌و هه‌نگاوانه‌ چ كاریگه‌رییه‌كیان له‌سه‌ر ته‌واوی‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئیسرائیل ‌و له‌سه‌ر یه‌كه‌ یه‌كه‌ی‌ گروپه‌ دیمۆگرافییه‌كان دروست كردووه‌.

ج-په‌یمانگای‌ فلۆزسهایمه‌ر:
ئه‌م په‌یمانگایه‌ یه‌كه‌یه‌كی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ شارو پارێزگاكان له‌ زانكۆی‌ عیبری‌ له‌ شاری‌ ئۆرشه‌لیم. یه‌كه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ فلۆرسهاریمه‌ر به‌رده‌وامه‌ له‌سه‌ر ده‌ركردنی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئه‌كادیمی‌ له‌ بواره‌كانی‌ زانسته‌ سۆسیۆلۆژییه‌كان له‌ ئیسرائیل ‌و له‌ بابه‌ته‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كانیدا جه‌خت ده‌كاته‌ سه‌ر تاوتوێ‌ كردنی‌ بابه‌ته‌كانی‌ وه‌ك په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ نێوان فه‌رمانڕه‌وایی‌ خۆجێ‌ ‌و فه‌رمانڕه‌وایی‌ ناوه‌ندی‌، نه‌خشه‌دانان بۆ شوێنه‌ جوگرافییه‌كان، كه‌لێنی‌ نێوان ده‌سه‌ڵاته‌ لۆكاله‌ جیاوازه‌كان ‌و شتی‌ دیكه‌ی‌ له‌م چه‌شنه‌.
چ-سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌و زانیاریی‌ سه‌ر به‌ كنێست (په‌رله‌مان):
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ له‌ ساڵی‌ 2000 دامه‌زراوه‌و ئه‌ركه‌كه‌ی‌ دابین كردنی‌ زانیاریی‌ پیشه‌یی‌ ‌و بابه‌تییانه‌ی‌ راست ‌و دروسته‌ ده‌رباره‌ی‌ پرسه‌ گرنگه‌كان. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ له‌ كاتی‌ گفتوگۆكانی‌ ناو په‌رله‌مان سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تێكی‌ دیاریكراو یان بۆ ئاماده‌كردنی‌ یاساكان ‌و له‌ سه‌رتاپای‌ كاری‌ په‌رله‌مانیدا، داتاو دیكۆمێنت ‌و توێژینه‌وه‌ بۆ ئه‌ندامان ‌و لیژنه‌كان ‌و یه‌كه‌كانی‌ په‌رله‌مان دابین ده‌كات تاكو له‌ كاره‌كانیان سودیان لێ‌ وه‌رگرن.
-2 ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ كه‌ بایه‌خ به‌ ئاسایشی‌ ئیسرائیل ده‌ده‌ن:

أ-سه‌نته‌ره‌ فره‌ ره‌هه‌نده‌كه‌ی‌ هرتسلیا- سه‌نته‌ری‌ سیاسه‌ت ‌و ستراتیج:
سه‌نته‌ری‌ سیاسه‌ت ‌و ستراتیج (IPS) له‌ ساڵی‌ 2000 له‌ ناو سه‌نته‌ره‌ فره‌ ره‌هه‌نده‌كه‌ی‌ هرتسلیا دامه‌زراوه‌، ئه‌ویش بۆ سه‌قامگیركردنی‌ سیاسه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئیسرائیل ‌و په‌ره‌پێدانی‌ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیاری‌ ستراتیجی‌. سه‌نته‌ره‌كه‌ له‌و بابه‌تانه‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌ كه‌ له‌ لای‌ ئیسرائیل گرنگییه‌كی‌ له‌ئه‌ندازه‌ به‌ده‌ریان هه‌یه‌ وه‌ك ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، ستراتیج، سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌واڵگری‌، گه‌لی‌ جوله‌كه‌، ئابوری‌، زانسته‌كان، ته‌كنه‌لۆژیا، خۆشگوزه‌رانیی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، سیاسه‌تی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و بواری‌ په‌روه‌رده‌و فێركاری‌.
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ هه‌موو ساڵ‌ جارێك كۆنگره‌ی‌ هرتسلیا ده‌رباره‌ی‌ ته‌رازوی‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌و ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئیسرائیل ده‌به‌ستێ‌ ‌و یه‌كێ‌ له‌و ئامرازانه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ پشتیان پێ‌ ده‌به‌ستێ‌ ئامرازی‌ راپرسییه‌.

ب-په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌ زانكۆی‌ حه‌یفا:
ئه‌م په‌یمانگایه‌ له‌ ساڵی‌ 2000 له‌ شاری‌ حه‌یفا دامه‌زراوه‌و بایه‌خی‌ سه‌ره‌كی‌ به‌ په‌ره‌پێدانی‌ چالاكییه‌ فره‌ ره‌هه‌نده‌كانی‌ توێژینه‌وه‌ له‌ بواری‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ده‌دا. ئه‌م په‌یمانگایه‌ سه‌نته‌رێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و بڵاوكراوه‌و گفتوگۆی‌ گشتییه‌ ‌و ئه‌و تۆژه‌رانه‌ش كه‌ كاری‌ تێدا ده‌كه‌ن پێشینه‌یه‌كی‌ ئه‌كادیمیی‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌یان هه‌یه‌و هه‌مویان هاوڕان له‌سه‌ر گرنگیی‌ چه‌نده‌ها كه‌یس له‌و كه‌یسانه‌ی‌ كه‌ چه‌مكی‌ مۆدێرنی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ده‌یانهێنێته‌ پێش.

پ-په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌:
په‌یمانگای‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ دوو ئه‌ركی‌ هه‌یه‌: یه‌كه‌میان ئاماده‌كردنی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ بنچینه‌ییه‌ به‌پێی‌ پێوه‌ره‌ ئه‌كادیمییه‌ به‌رزه‌كان بۆ مشتوماڵ‌ كردنی‌ بواره‌كانی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئیسرائیل ‌و رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ‌و سیستمی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌. دووه‌میان، به‌شدارییه‌ له‌ دایه‌لۆگی‌ گشتی‌ سه‌باره‌ت به‌و بابه‌تانه‌ی‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی‌ راسته‌وخۆیان به‌ ئه‌جێندای‌ ئه‌منیی‌ ئیسرائیله‌وه‌ هه‌یه‌، سه‌رباری‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ مه‌سه‌له‌ ئاساییه‌كانی‌ وه‌ك به‌رگری‌ ‌و تیۆریی‌ ئاسایش ‌و سیاسه‌ته‌كان. په‌یمانگاكه‌ بواره‌ بایه‌خپێدراوه‌كانی‌ خۆی‌ فراوان كردووه‌ به‌ چه‌شنێك كه‌ هه‌ندێ‌ بواری‌ «نه‌رمتر»ی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ بگرێته‌وه‌ وه‌ك رای‌ گشتی‌، په‌یوه‌ندیی‌ نێوان كۆمه‌ڵگا و سوپا ‌و هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی‌ نێوان ئاسته‌ عه‌سكه‌ری‌ ‌و مه‌ده‌نییه‌كان.

ت-سه‌نته‌ری‌ بیگن- سادات بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان:
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ پێكهاته‌یه‌كی‌ ئه‌كادیمیی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌، كار بۆ سه‌قامگیركردنی‌ ئاسایش ‌و ئاشتیی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ده‌كات، ئه‌ویش له‌ رێی‌ ئه‌و توێژینه‌وانه‌وه‌ كه‌ له‌ بواره‌كانی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ دا سیاسه‌ت ئاراسته‌ ده‌كه‌ن. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ شان به‌ شانی‌ فه‌رمانگه‌ی‌ زانسته‌ سیاسییه‌كانی‌ زانكۆی‌ بار ئیلان له‌ ته‌ل ئه‌بیب كار ده‌كات.
ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ كه‌ ئه‌م سه‌نته‌ره‌ لێیان ده‌كۆڵێته‌وه‌ ئه‌مانه‌ن: بیركردنه‌وه‌ی‌ ستراتیجیی‌ ئیسرائیل، به‌رپه‌رچدانه‌وه‌و ئاسایشی‌ ئیسرائیل، ئه‌لته‌رناتیڤی‌ ستراتیجی‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ ئاشتیدا، سیاسه‌تی‌ ناوخۆیی‌ ‌و ده‌ره‌كیی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ فه‌له‌ستین، رای‌ گشتیی‌ ئیسرائیلی‌ سه‌باره‌ت به‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، په‌یوه‌ندیی‌ ئیسرائیل ‌و ئه‌مریكا، تیرۆرو توندوتیژی‌، په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیجییه‌كانی‌ نێوان توركیاو ئیسرائیل، ئاسایش له‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست، سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاو له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا، بڵاوبونه‌وه‌ی‌ چه‌كی‌ كۆكوژ، كۆنترۆڵ‌ كردنی‌ خۆچه‌كداركردن له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا، پیشه‌سازیی‌ سوپایی‌، سوپای‌ ئیسرائیل له‌ ئاینده‌داو په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ ئیسرائیل- ئاسیا.

ج-په‌یمانگای‌ ستراتیجی‌ زایۆنیستی‌:
ئامانجی‌ په‌یمانگای‌ ستراتیجی‌ زایۆنیستی‌ به‌شداری‌ كردنه‌ له‌ پێشكه‌وتنی‌ ئیسرائیل وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ بۆ گه‌لی‌ جوله‌كه‌و له‌م سه‌روبه‌نده‌دا هه‌وڵ‌ ده‌دا به‌هاكانی‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی‌ یه‌هودیی‌ دیموكرات بپارێزێ‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ به‌دی‌ هێنانی‌ ئاواته‌كانی‌ زایۆنیزم. له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ داموده‌زگاكانی‌ حوكمڕانی‌ دیاری‌ كراون، په‌یمانگاكه‌ وه‌های‌ ده‌بینێت كه‌ رۆڵی‌ بریتیه‌ له‌ پێشكه‌ش كردنی‌ یارمه‌تی‌ بۆ بنیاتنانی‌ بنچینه‌ تیۆریكییه‌كه‌و دانانی‌ به‌رنامه‌ی‌ درێژخایه‌ن، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ بۆ روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی‌ ئه‌و كێشه‌و ئاڵنگارانه‌ی‌ كه‌ دێنه‌ به‌رده‌می‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل، په‌یمانگاكه‌ چه‌ند بژارده‌یه‌ك كه‌ ده‌رفه‌تی‌ جێبه‌جێ‌ كردنیان هه‌یه‌، ده‌خاته‌ به‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵات. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئه‌وه‌ی‌ كه‌ په‌یمانگاكه‌ ئه‌نجامی‌ ده‌دات، زۆر به‌ قووڵی‌ ئه‌نجامی‌ ده‌دات ‌و له‌ رێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ فیكرییه‌وه‌ ده‌یهێنێته‌ دی‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانێ‌ به‌ قوڵایی‌ چه‌مكی‌ زایۆنیزمدا له‌ سه‌رده‌می‌ پوكانه‌وه‌ی‌ شوناسی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ شۆڕ ببێته‌وه‌.
-3 ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ كه‌ بایه‌خ به‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئیسرائیلی‌ ‌و فه‌له‌ستینییه‌كانی‌ ناو ئیسرائیل ده‌ده‌ن:

أ-په‌یمانگای‌ ڤان لیر له‌ ئۆرشه‌لیم:
دامه‌زرێنه‌ری‌ ئه‌م په‌یمانگایه‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ ڤان لیره‌ كه‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ هۆلاندییه‌ و ئامانجی‌ پێشخستنی‌ زانستی‌ مرۆڤانه‌یه‌ له‌ بواره‌كانی‌ فه‌لسه‌فه‌و كۆمه‌ڵگا ‌و كه‌لتور. ئه‌م په‌یمانگایه‌ له‌ ساڵی‌ 1969 وه‌ وه‌ك سه‌نته‌رێكی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ پێشكه‌وتوو بۆ سازكردنی‌ دایه‌لۆگی‌ گشتی‌ ‌و فیكری‌ كار ده‌كات. ئه‌م په‌یمانگایه‌ بۆ به‌دیهێنانی‌ ئامانجه‌كانی‌، له‌ چوار بواری‌ بنه‌ڕه‌تیدا كار ده‌كات كه‌ ئه‌مانه‌ن: لێكۆڵینه‌وه‌ پێشكه‌وتووه‌كان، كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌، كه‌لتورو شوناسی‌ هاوچه‌رخی‌ جوله‌كه‌، هاوكاریی‌ نێوان ده‌وڵه‌تانی‌ له‌گه‌نه‌ی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست. توێژینه‌وه‌كانی‌ په‌یمانگا بۆ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان ‌و توێژینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌- پراكتیكییه‌كان ته‌رخان كراون.

ب-سه‌نته‌ری‌ جوله‌كه‌- عه‌ره‌ب له‌ زانكۆی‌ حه‌یفا:
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ له‌ ساڵی‌ 1972 دا له‌ زانكۆی‌ حه‌یفا دامه‌زراوه‌و ئامانجه‌كه‌ی‌ په‌ره‌پێدانی‌ په‌یوه‌ندیی‌ دۆستانه‌ی‌ نێوان جوله‌كه‌و عه‌ره‌به‌ له‌ ناو ئیسرائیل، هه‌روه‌ها كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات تا ئاشتی‌ له‌ نێوان ئیسرائیل ‌و فه‌له‌ستینییه‌كان بچه‌سپێ‌. بۆ هێنانه‌ دیی‌ ئه‌م ئامانجانه‌، چه‌ندان بواری‌ كار تێكهه‌ڵكێشی‌ یه‌كتری‌ ده‌كرێن. سه‌نته‌ره‌كه‌ وه‌ك یه‌كێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ناو زانكۆ كار ده‌كات ‌و رۆڵی‌ هه‌ماهه‌نگی‌ نێوان چه‌ند كۆلیجێكی‌ جیاواز ده‌گێڕێت (وه‌ك كۆلیجه‌كانی‌ زانست، ئه‌ده‌بیات، سۆسیۆلۆژی‌، په‌روه‌رده‌و یاسا)‌و له‌ چه‌ند بوارێكی‌ هه‌مه‌جۆردا لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ مه‌سه‌له‌كانی‌ په‌یوه‌ند به‌ جوله‌كه‌و عه‌ره‌ب پێشكه‌ش ده‌كات ‌و ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ش هه‌ر هه‌موی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئه‌كادیمییانه‌ن.

پ-سه‌نته‌ری‌ جفعات حه‌بیبه‌:
سه‌نته‌ری‌ جفعات حه‌بیبه‌ رێكخراوێكی‌ قازانج نه‌ویسته‌، له‌ ساڵی‌ 1949 دا وه‌ك سه‌نته‌رێكی‌ په‌روه‌رده‌یی‌ بۆ بزوتنه‌وه‌ی‌ كیبۆتسی‌ ناوچه‌یی‌ دامه‌زراوه‌. ئه‌ركه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی‌ بانگه‌شه‌كردنه‌ بۆ لێك تێگه‌یشتن ‌و هاوكاری‌ ‌و یه‌كسانی له‌ نێوان گروپه‌ هه‌مه‌جۆره‌كانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئیسرائیل وه‌ك بنه‌مایه‌ك بۆ بنیاتنانی‌ ئاینده‌یه‌كی‌ هاوبه‌ش ‌و كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ هاوبه‌ش.
له‌ ناو ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌دا چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ پێشكه‌وتوو هه‌یه‌ كه‌ له‌ چه‌نده‌ها گروپ ‌و چه‌ندین ده‌زگای‌ دیكۆمێنتار بۆ دیكۆمێنت كردنی‌ جوڵانه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ‌و روداوه‌ مێژوییه‌كانی‌ په‌یوه‌ست به‌ دامه‌زراندن ‌و په‌ره‌سه‌ندنی‌ ده‌وڵه‌ت، پێكدێت. دیكۆمێنت كردنی‌ بزوتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و به‌سه‌رهاته‌ مێژوییه‌كان له‌ رێی‌ ئه‌و توێژینه‌وانه‌وه‌ دێنه‌ دی‌ كه‌ له‌به‌ر رۆشنایی‌ پرۆژه‌كانی‌ په‌یمانگاكه‌وه‌ ئاماده‌ ده‌كرێن. ئامانجی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان په‌ره‌پێدانی‌ نمونه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی‌ بنیاتنانی‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ هاوبه‌شه‌ كه‌ ده‌كرێ‌ وه‌ك ئه‌زمون بۆ هه‌موو شوێنێكی‌ وڵات ‌و هه‌روه‌ها بۆ شوێنه‌كانی‌ تری‌ جیهانیش بگوێزرێنه‌وه‌.

-4 ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ كه‌ بایه‌خ به‌ ئیسرائیل ‌و رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ده‌ده‌ن:

أ-سه‌نته‌ری‌ مۆشی‌ دایان بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ‌و ئه‌فریقیا:
سه‌نته‌رێكی‌ فره‌ ره‌هه‌نده‌ له‌ مێژوی‌ مۆدێرن ‌و روداوه‌كانی‌ ئه‌مڕۆی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ‌و ئه‌فریقیا ده‌كۆڵێته‌وه‌. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ هه‌ڵوێستی‌ دیاریكراوی‌ نیه‌و هیچ راسپارده‌ی‌ سه‌باره‌ت به‌ پێڕۆكردنی‌ هه‌ندێ‌ سیاسه‌تی‌ دیاریكراو نیه‌، به‌ڵكو ئامانجه‌كانی‌ بریتین له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌ له‌ نێو خه‌ڵكیداو په‌ره‌پێدانی‌ گوتار ده‌رباره‌ی‌ ره‌وشی‌ ئاڵۆزی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست كه‌ ناوچه‌یه‌كه‌ به‌ به‌رده‌وامی‌ توشی‌ پێشهاتی‌ تازه‌ ده‌بێت. له‌م رووه‌وه‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئاماده‌ ده‌كا، بڵاوكراوه‌ ده‌رده‌كا، كۆنفره‌نس ده‌به‌ستێ‌، پێشهاته‌كان دیكۆمێنتیزه‌ ده‌كات ‌و خزمه‌تگوزاریی‌ گشتی‌ پێشكه‌ش ده‌كات. له‌ رێی‌ ئه‌و هه‌موو چالاكییه‌وه‌، سه‌نته‌ره‌كه‌ ئومێده‌واره‌ بتوانێ‌ پشتیوانی‌ له‌ ئاشتی‌ بكا له‌ رێی‌ لێك تێگه‌یشتنه‌وه‌. ئه‌و بوارانه‌ی‌ كه‌ ئه‌م سه‌نته‌ره‌ لێیان ده‌كۆڵنه‌وه‌ بریتین له‌ سیاسه‌تی‌ ئیسلامگه‌را، كۆمه‌ڵگاكانی‌ رووله‌ گۆڕانكاری‌، ئابوری‌ ‌و دیمۆگرافیا، ژنان، پێشهاته‌ تازه‌كانی‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست، په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ نێوان ئیسرائیل ‌و ده‌وڵه‌تانی‌ عه‌ره‌ب، كه‌مینه‌ موسڵمانه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تانی‌ رۆژئاواو ده‌ستپێشخه‌رییه‌كانی‌ ئاشتی‌.

ب-په‌یمانگای‌ ئۆرشه‌لیم بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ ئیسرائیل:
ئه‌م په‌یمانگایه‌ ساڵی‌ 1978 دامه‌زراوه‌و پسپۆره‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سیاسییه‌كان. ئامانجه‌كه‌ی‌ به‌شداری‌ كردنه‌ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی‌ پرۆسه‌ی‌ بیركردنه‌وه‌و پلان دانان، هه‌روه‌ها خوازیاره‌ كار بكاته‌ سه‌ر پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ بڕیارو دیزاین كردنی‌ سیاسه‌ت له‌ ئیسرائیل له‌ رێی‌ ئه‌و توێژینه‌وه‌ قوڵانه‌وه‌ كه‌ پێشكه‌شیان ده‌كات ‌و تێیدا شاره‌زاو پسپۆره‌. په‌یمانگاكه‌ هه‌وڵی‌ به‌دی‌ هێنانی‌ ئه‌م ئاواته‌ی‌ ده‌داو بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پشت به‌ زانیاریی‌ وردو زیندوو ده‌به‌ستێ‌، توێژینه‌وه‌ فره‌ ره‌هه‌ند ئه‌نجام ده‌دا، راسپارده‌ سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌ته‌كان پێشكه‌ش ده‌كات، وه‌ك پێشنیار پلان ‌و نه‌خشه‌كانی‌ به‌ شێوه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ ده‌دا به‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار، كه‌ دیاره‌ ئه‌مه‌ش خزمه‌تی‌ دانه‌رانی‌ سیاسه‌ت ‌و دروستكه‌رانی‌ بڕیارو خه‌ڵكی‌ ئاسایی‌ ده‌كات. ئه‌و بوارانه‌ی‌ كه‌ ئه‌م په‌یمانگایه‌ به‌ ئه‌ركی‌ خۆی‌ ده‌زانێ‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئاماده‌ بكات ئه‌مانه‌ن: شاری‌ ئۆرشه‌لیم، یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ ناكۆكییه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ ململانێی‌ نێوان ئیسرائیل ‌و فه‌له‌ستینییه‌كان، سیاسه‌تی‌ ژینگه‌یی‌ ‌و سیاسه‌ته‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ تازه‌گه‌ری‌ ‌و گه‌شه‌.

پ-سه‌نته‌ری‌ شالیم:
سه‌نته‌ری‌ شالیم له‌ ساڵی‌ 1994 دامه‌زراوه‌و به‌ ده‌زگایه‌كی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و فێركاریی‌ فره‌ ره‌هه‌ند داده‌ندرێ‌. سه‌نته‌ره‌كه‌ تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر مێژوی‌ گه‌لی‌ جوله‌كه‌و پێگه‌كه‌ی‌ له‌ نێو گه‌لانداو رۆڵی‌ له‌ رۆشنبیریی‌ گشتیدا. ئه‌و لێكۆڵیارانه‌ی‌ له‌و سه‌نته‌ره‌ كار ده‌كه‌ن زۆر به‌ ته‌نگ ئه‌وه‌وه‌ن كه‌ بیرۆكه‌ی‌ ره‌سه‌ن پێشكه‌ش بكه‌ن ‌و په‌رده‌ له‌ روی‌ ئه‌و داتاو ئامارو ئه‌نجامانه‌ هه‌ڵماڵن كه‌ ده‌توانن تێگه‌یشتنێكی‌ قوڵتر له‌ بواره‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ بیری‌ جوله‌كه‌ی‌ زایۆنیستی‌، فه‌لسه‌فه‌ی‌ گشتی‌، سیاسه‌تی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و ئابوری‌، مێژوی‌ گه‌لی‌ ئیسرائیل، یاساو ده‌ستور، ستراتیج ‌و ئاسه‌وارناسی‌ په‌یدا بكه‌ن. سه‌نته‌ره‌كه‌ دوو په‌یمانگای‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌یه‌، یه‌كێكیان په‌یمانگای‌ فه‌لسه‌فه‌و ده‌وڵه‌ت ‌و ئاینه‌، ئه‌وی‌ تر په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ‌و ئیسلامه‌ كه‌ ساڵی‌ 2005 دامه‌زراوه‌.
سه‌نته‌ره‌كه‌ كلیلێك بۆ تێگه‌یشتنی‌ روداوه‌كانی‌ ناو كۆمه‌ڵگاكانی‌ عه‌ره‌ب ‌و جیهانی‌ ئیسلام پێشكه‌ش ده‌كاو له‌ كاركردندا لێكۆڵینه‌وه‌ مێژوییه‌كان ‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ جیۆ- سیاسی‌ ‌و لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاین ‌و شارستانێتیی‌ ئیسلامی‌ تێكهه‌ڵكێشی‌ یه‌كتری‌ ده‌كات. ئه‌مه‌ش هه‌ر هه‌مووی‌ بۆ شوێن پێ‌ هه‌ڵگرتنی‌ ره‌وته‌ قووڵه‌ سه‌رزه‌مینی‌ ‌و ژێر زه‌مینییه‌كانی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ پڕ كێشمه‌كێشی ‌و ئاڵۆز ‌و ئاڵوگۆڕو ناكۆكی‌.

ج-سه‌نته‌ری‌ ئۆرشه‌لیم بۆ كاروباری‌ گشتی‌:
دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌. قازانج نه‌ویسته‌. له‌ ساڵی‌ 1970وه‌ كار ده‌كاو له‌سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ سیاسییه‌كان ‌و ئه‌و مه‌سه‌له‌ گرنگانه‌ی‌ كه‌ جێ‌ بایه‌خی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل ‌و گه‌لی‌ جوله‌كه‌ن. گرنگترینی‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ لێیان ده‌كۆڵێته‌وه‌ ئه‌م بابه‌تانه‌ن: په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل، راگه‌یاندن، ئانتی‌ سامیزم، ململانێی‌ عه‌ره‌ب- ئیسرائیل، سیاسه‌تی‌ ئابوری‌، ره‌وه‌نده‌كانی‌ جوله‌كه‌و نه‌ریته‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ جوله‌كه‌. هه‌روه‌ها ئه‌م سه‌نته‌ره‌ لێكۆڵینه‌وه‌و راپۆرتێكی‌ زۆری‌ له‌سه‌ر چه‌ندان بابه‌ت هه‌یه‌ وه‌ك مه‌سه‌له‌ سیاسییه‌كان، ستراتیجه‌ ئه‌منییه‌كانی‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست، ئۆرشه‌لیم ‌و پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌، ئیسرائیل- ئه‌وروپا، ئانتی‌ سامیزمی‌ هاوچه‌رخ، تایبه‌ت كردنی‌ ئابوری‌ ‌و پێشبڕكێی‌ ئابوری‌ ‌و پێشبڕكێ‌ له‌ كه‌رتی‌ گشتیدا.

چ-سه‌نته‌ری‌ تامی‌ شتاین میتس بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ئاشتی‌:
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ له‌ ساڵی‌ 1992 دامه‌زراوه‌و وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی‌ فره‌ بوار وایه‌ بۆ په‌ره‌پێدانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان ‌و بیركردنه‌وه‌ی‌ ئه‌كادیمیی‌ له‌ بابه‌ته‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ پرۆسه‌ی‌ دروست كردنی‌ ئاشتی‌ ‌و چاره‌سه‌ركردنی‌ ململانێكان، به‌ بایه‌خدانێكی‌ چڕ به‌ ململانێی‌ ئیسرائیل- عه‌ره‌ب. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ پڕۆژه‌ی‌ ئیندێكسی‌ ئاشتی‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بات كه‌ له‌ رێی‌ راپرسییه‌كانه‌وه‌ ئاراسته‌كانی‌ رای‌ گشتی‌ له‌ ئیسرائیل له‌ مه‌سه‌له‌كانی‌ په‌یوه‌ست به‌ پرۆسه‌ی‌ ئاشتی‌ دیاری‌ ده‌كات.
هه‌روه‌ها ئه‌م سه‌نته‌ره‌ بانكێكی‌ زانیاری‌ ده‌رباره‌ی‌ چوارچێوه‌كانی‌ هاوكاریی‌ نێوان ئیسرائیل ‌و فه‌له‌ستینییه‌كان ‌و نێوان ئیسرائیل ‌و عه‌ره‌ب به‌ڕێوه‌ ده‌بات، كۆنگره‌و ۆرك شۆپ ساز ده‌كات، هانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌دات ده‌رباره‌ی‌ پرسه‌كانی‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ ململانێ‌ ناوخۆیی‌ ‌و ده‌ره‌كییه‌كان، پشتیوانی‌ له‌و تۆژه‌رو خوێندكارانه‌ی‌ زانكۆ ده‌كات كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ته‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان ساز ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌م سه‌نته‌ره‌ په‌یوه‌ندیی‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و لێكۆڵیارو سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌جێندای‌ هاوشێوه‌یان هه‌یه‌و كار بۆ ئاشتی‌ ده‌كه‌ن، هه‌م له‌ ناو ئیسرائیل هه‌م له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌.

ح-سه‌نته‌ری‌ تروومان:
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ به‌ ناوی‌ هاری‌ تروومانه‌وه‌ ناو نراوه‌و ئامانجه‌كه‌ی‌ سه‌قامگیركردنی‌ ئاشتییه‌. به‌ یه‌كه‌م ‌و گه‌وره‌ترین سه‌نته‌ر له‌ ئیسرائیل ‌و رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست بۆ تاوتوێ‌ كردنی‌ رێوشوێنه‌كانی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ ململانێ‌ داده‌ندرێ‌. بژارده‌ی‌ ئاشتییانه‌ بۆ ناوچه‌كه‌ پێشنیار ده‌كات ‌و به‌رنامه‌و چالاكیی‌ دینامیكی‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ هه‌نگاونان بۆ پێشه‌وه‌ به‌ لێك تێگه‌یشتن ‌و سازان ‌و دایه‌لۆگ ‌و وتووێژو روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی‌ ئه‌و ئاڵنگارانه‌ی‌ كه‌ دێنه‌ به‌ر رێی‌ ئیسرائیل ‌و فه‌له‌ستینییه‌كان ‌و هاووڵاتییانی‌ ده‌وڵه‌ته‌ گه‌شه‌كردووه‌كان.

سێیه‌م: رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دروست كردنی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل
لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ وردو قووڵ‌ یه‌كێ‌ له‌ گرنگترین ئه‌و ستوونانه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌تمه‌داران ‌و دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراتییه‌كاندا له‌ كاتی‌ داڕشتن ‌و دانانی‌ سیاسه‌ت ‌و بڕیارداندا پشتی‌ پێ‌ ده‌به‌ستن چونكه‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ كه‌یس ‌و گرفته‌ سیاسییه‌كان هه‌نگاوی‌ یه‌كه‌می‌ داڕشتن ‌و دانانی‌ ستراتیجه‌ له‌ ته‌واوی‌ بواره‌كاندا، ئه‌وه‌ش له‌و دیده‌وه‌ كه‌ زانیاری‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیار بایه‌خێكی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ له‌م چه‌رخه‌دا میتۆده‌كانی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تین بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ‌ هه‌موو مه‌سه‌له‌كانی‌ ژیاندا.
ده‌بێ‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل سێ‌ ئاستی‌ سه‌ره‌كییان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مانه‌ن:
ئاستی‌ یه‌كه‌م: ئاستی‌ ئه‌كادیمیی‌ ته‌واو. ئه‌و لێكۆڵیارانه‌ی‌ له‌م سه‌نته‌رانه‌ كار ده‌كه‌ن زۆر كارامه‌و تێگه‌یشتون ‌و ناوبانگێكی‌ جیهانییان هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات خوێندویانه‌، هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و رێوشوێنانه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ به‌كار دێنن كه‌ له‌ بواره‌كانی‌ ئه‌نجامدان ‌و خستنه‌ روی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كاندا له‌ كۆنگره‌و گۆڤاره‌ زانستییه‌ پسپۆره‌كاندا، پێوه‌ری‌ زانستیی‌ جیهانی‌ په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن. بۆیه‌ لێره‌ سه‌رنجی‌ ئه‌وه‌ ده‌ده‌ین كه‌ ئه‌و تۆژه‌رانه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان زۆره‌و به‌شداری‌ له‌ هه‌موو كۆبونه‌وه‌و كۆنگره‌ زانستییه‌ جیهانی‌ ‌و لۆكاله‌كاندا ده‌كه‌ن.
ئاستی‌ دووه‌م: ئاستێكی‌ ئیسرائیلییه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ‌و تێیدا هه‌موو سه‌نته‌ره‌كان به‌شدارن له‌ دانانی‌ به‌رنامه‌ی‌ رۆشنبیری‌ بۆ هاووڵاتییان هه‌ر یه‌كه‌یان به‌ پێی‌ پسپۆریی‌ خۆی‌ وه‌ك كۆڕو كۆنگره‌، سازكردنی‌ خول، به‌شداری‌ كردن له‌ فراوان كردنی‌ پانتایی‌ رۆشنبیری‌ له‌ رێی‌ شانۆو ستران ‌و چالاكییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌.
ئاستی‌ سێیه‌م: ئاستی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیاره‌. لێره‌دا كڕۆكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئاماده‌كراوه‌كان چڕ ده‌كرێنه‌وه‌و به‌ شێوه‌ی‌ راسپارده‌ پێشكه‌ش به‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیارو دانه‌رانی‌ سیاسه‌ته‌ هه‌مه‌جۆره‌كانی‌ ئیسرائیل ده‌كرێن.
سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل چه‌ندان چه‌شنیان هه‌یه‌و هه‌ر یه‌كه‌یان هه‌ندێ‌ تایبه‌تمه‌ندیی‌ هه‌یه‌ كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ن:
-سه‌نته‌ره‌كان له‌ دانانی‌ به‌رنامه‌كانیاندا پشت به‌ پسپۆرێكی‌ به‌تواناو كارامه‌ ده‌به‌ستن كه‌ زۆربه‌ی‌ جار ئه‌و پسپۆره‌ جوله‌كه‌ ده‌بێ‌.
-ئامانج ‌و میكانیزمه‌كانی‌ كاركردنیان به‌ چه‌نده‌ها جۆر شرۆڤه‌‌و لێكدانه‌وه‌یان بۆ ده‌كرێ‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كاندا.
-ته‌مومژێك سه‌باره‌ت به‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ دارایی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ته‌مومژێكی‌ به‌ ئه‌نقه‌سته‌. ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ بودجه‌ی‌ زۆر زه‌به‌لاحیان هه‌یه‌. لێره‌دا ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل ده‌كه‌ن، ده‌كرێن به‌ سێ‌ كه‌رتی‌ ناوه‌ندییه‌وه‌، به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌مویان هاوكاری‌ له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌.

1-كه‌رتی‌ زانكۆكان:
زانكۆكان له‌ ئیسرائیل پانتاییه‌كی‌ فراوانیان له‌ پرۆسه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ داگیر كردووه‌. له‌و زانكۆیانه‌ تۆژه‌ری‌ بلیمه‌ت ‌و به‌تواناو لێوه‌شاوه‌ كار ده‌كه‌ن، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ زانكۆكان توانایه‌كی‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌ویی‌ زۆریان هه‌یه‌ كه‌ هه‌م بۆ وانه‌وتنه‌وه‌ سودیان لێ‌ وه‌رده‌گیرێت هه‌م بۆ لێكۆڵینه‌وه‌. ئه‌م زانكۆیانه‌ بایه‌خێكی‌ زۆر به‌ كاركردن له‌ بواره‌كانی‌ زانسته‌ مرۆڤایه‌تی‌ ‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ‌و یاسا ده‌ده‌ن. گرنگترین ‌و دیارترینی‌ زانكۆكان ئه‌مانه‌ن:
زانكۆی‌ عیبری‌، زانكۆی‌ ته‌ل ئه‌بیب، زانكۆی‌ حه‌یفا، زانكۆی‌ بار ئیلان، زانكۆی‌ بن گۆریۆن ‌و هه‌ر یه‌كێكیان چه‌ند دامه‌زراوه‌و سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان هه‌یه‌.
زانكۆی‌ عیبری‌ چه‌ند ئامۆژگاو سه‌نته‌رو دامه‌زراوه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ سه‌رقاڵی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ هه‌مه‌جۆرن له‌ كاروباری‌ رۆژهه‌ڵاتناسی‌ ‌و ململانێی‌ عه‌ره‌ب- ئیسرائیل له‌وانه‌ دامه‌زراوه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتناسی‌، په‌یمانگای‌ ئیسرائیل بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ پراكتیكییه‌كان، په‌یمانگای‌ بن تسفی‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ یه‌هودییه‌كان، په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئابورییه‌كان (مۆریس فالك)، سه‌نته‌ری‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ بارودۆخی‌ عه‌ره‌ب (له‌ ناو ئیسرائیل) له‌ په‌یمانگای‌ تروومان، په‌یمانگای‌ لیڤی‌ ئه‌شكول بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ئابوری‌ ‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و سیاسییه‌كان، په‌یمانگای‌ لیوونارد دیڤیس بۆ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، په‌یمانگای‌ مارتن پوپه‌ر بۆ لێك نزیك كردنه‌وه‌ی‌ جوله‌كه‌و عه‌ره‌ب، دامه‌زراوه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست، سه‌نته‌ری‌ شاشا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان، په‌یمانگای‌ هاری‌ تروومان كه‌ ساڵی‌ 1967 له‌ ناو زانكۆی‌ عیبری‌ دامه‌زراوه‌و یه‌كه‌م كۆنگره‌ی‌ له‌ ساڵی‌ 1970 به‌ستووه‌ كه‌ تایبه‌ت بووه‌ به‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ تێزو تێڕوانینه‌كانی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا هاری‌ س. تروومان وه‌ك رێزلێنانێك له‌ رۆڵ‌ ‌و هه‌ڵوێسته‌كانی‌ له‌ خزمه‌تكردنی‌ زایۆنیزم ‌و ئیسرائیلدا. ئه‌م په‌یمانگایه‌ له‌وه‌تی‌ دامه‌زراوه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ ده‌كات كه‌ كڕۆك‌و دورنمایه‌كی‌ لۆكال ‌و ناوچه‌یی‌ ‌و نێوده‌وڵه‌تی‌ هه‌یه‌.
هه‌روه‌ها زانكۆی‌ ته‌ل ئه‌بیب چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ به‌ناوبانگی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ بایه‌خ به‌ كاروباری‌ عه‌ره‌ب ‌و ئیسرائیل ‌و كاروباری‌ ململانێی‌ نێوانیان ده‌ده‌ن كه‌ دیارترینیان ئه‌مانه‌ن: په‌یمانگای‌ شیلواح بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ‌و ئه‌فریقیا، سه‌نته‌ری‌ مۆشێ‌ دایان (له‌ ناو په‌یمانگای‌ شیلواح)، سه‌نته‌ری‌ یافا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان، په‌یمانگای‌ پلان دانانی‌ ستراتیجیی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ نێوان ئیسرائیل ‌و تاراوگه‌، په‌یمانگای‌ دێڤد هۆرۆفیچ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ كاروباری‌ ده‌وڵه‌تانی‌ گه‌شه‌كردوو، دامه‌زراوه‌ی‌ ئیسرائیل بۆ مێژوی‌ سوپایی‌ ‌و كۆمه‌ڵه‌ی‌ ئاشتی‌.

-2 كه‌رتی‌ گشتی‌ یان حكومی‌:
سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌ كه‌رتی‌ گشتی‌ به‌ بڕبڕه‌ی‌ پشتی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ كه‌رتی‌ گشتی‌ ده‌ژمێردرێن ‌و زیاتر بایه‌خ به‌ كاروباری‌ سیاسی‌ ‌و ئه‌منی‌ (سوپایی‌ ‌و هه‌واڵگری‌) ده‌ده‌ن. سه‌رجه‌م ئه‌م لێكۆڵینه‌وانه‌ ده‌درێن به‌ فه‌رمانگه‌كانی‌ هه‌واڵگری‌ به‌ هه‌موو لق ‌و به‌شه‌كانه‌وه‌. لێره‌دا هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ گرنگیی‌ بابه‌ته‌كه‌ له‌به‌ر رۆشنایی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ پێشتر ده‌كرێ‌ ‌و هه‌وڵ‌ ده‌درێ‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ تازه‌كان كه‌موكوڕی‌ ‌و نوقستانییه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌كانی‌ پێشوو پڕ بكرێنه‌وه‌و به‌ زانیارییه‌ تازه‌كان ده‌وڵه‌مه‌ند بكرێن ‌و كۆبه‌ندو راسپارده‌یان لێ‌ ساز بكرێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ داموده‌زگا حكومییه‌كان سودیان لێ‌ وه‌رگرن. به‌م شێوه‌یه‌، ململانێ‌ ‌و ئاراسته‌ سیاسی‌ ‌و ئه‌منییه‌كانی‌ ئیسرائیل چوارچێوه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان له‌م دامه‌زراوانه‌ دیاری‌ ده‌كه‌ن.

أ-له‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌:
تیمه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌م وه‌زاره‌ته‌ هاوكاریی‌ ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كانی‌ ئیسرائیل ده‌كه‌ن ‌و پلانه‌كانیان به‌ چه‌شنێك داده‌ڕێژن كه‌ ببن به‌ مایه‌ی‌ تۆكمه‌كردنی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان به‌ ئامانجه‌ سیاسی‌ ‌و پروپاگه‌نده‌ییه‌كانی‌ ئیسرائیله‌وه‌ له‌سه‌ر ئاسته‌ ناوخۆیی‌ ‌و ناوچه‌یی‌ ‌و نێوه‌ده‌وڵه‌تییه‌كان. گرنگترینی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ئه‌مانه‌ن: سه‌نته‌ری‌ توێژینه‌وه‌كان ‌و پلان دانانی‌ سیاسی‌ كه‌ بنكه‌كه‌ی‌ له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌ی‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ له‌ شاری‌ ئۆرشه‌لیم ‌و ده‌وروبه‌ری‌ سه‌د لێكۆڵیاری‌ شیكارو یاریده‌ده‌ر له‌سه‌ر میلاكی‌ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌و له‌ زانكۆكانی‌ ئیسرائیل به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌، كاری‌ تێدا ده‌كه‌ن.

ب-سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیری‌ تایبه‌ت به‌ حزبه‌كان:
هه‌ندێ‌ كه‌س ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ به‌و جۆره‌ پۆلین ده‌كات كه‌ گروپێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر پێكدێنن ‌و تیایاندا لیژنه‌و ده‌سته‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زۆرینه‌ی‌ حزب ‌و بزوتنه‌وه‌كانی‌ ئیسرائیل كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ راپۆرت ‌و شرۆڤه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن ‌و شیكردنه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ بارودۆخی‌ ناوخۆیی‌ ‌و ئیقلیمی‌ بۆ سه‌ركرده‌و كادیره‌كانی‌ ئه‌و حزبانه‌ دابین بكه‌ن. دیارترین ئه‌م سه‌نته‌ره‌ حزبییانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ په‌یمانگای‌ لێكۆڵینه‌وه‌ عه‌ره‌بییه‌كان ‌و جفعات حه‌بیبه‌یه‌.

پ-سه‌نته‌ره‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌:
سه‌نته‌ره‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ گوزارشت له‌ راو بۆچون ‌و نۆڕینی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كاریان تێدا ده‌كه‌ن یان پشتیوانییان لێ‌ ده‌كه‌ن. له‌ پێشی‌ پێشه‌وه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ سه‌نته‌ری‌ ڤان لیره‌ له‌ ئۆرشه‌لیم، هه‌روه‌ها سه‌نته‌ری‌ دیموكراسی‌ ‌و سه‌نته‌ری‌ بیگن- سادات بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ تێكڕایی‌، به‌رهه‌مه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل فاكته‌رێكن بۆ په‌ره‌پێدانی‌ ژیانی‌ مه‌عریفی‌ له‌ناو خه‌ڵكیدا له‌ رێی‌ چالاكییه‌ رۆشنبیری‌ ‌و میدیاییه‌ هه‌مه‌جۆره‌كانه‌وه‌. ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ زانیاریی‌ تازه‌و راست ‌و دروست ‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ زانستیی‌ پوخت ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن ‌و ئاسۆكانی‌ دواڕۆژ رۆشن ده‌كه‌نه‌وه‌.

چواره‌م: رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل پاش جه‌نگی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ 1973
له‌گه‌ڵ‌ به‌رپابونی‌ جه‌نگی‌ ئۆكتۆبه‌ری‌ 1973، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجیی‌ سوپایی‌ ‌و شرۆڤه‌كاره‌ ئیسرائیلییه‌كان به‌ په‌له‌پروزێ‌ كه‌وتنه‌ ئاماده‌كردنی‌ توێژینه‌وه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ی‌ كاریگه‌رییه‌كانی‌ جه‌نگه‌كه‌. سه‌ره‌ڕای‌ تێپه‌ڕبونی‌ 45 ساڵ‌ به‌سه‌ر به‌زینی‌ ئیسرائیل له‌ جه‌نگی‌ 1973دا، هێشتا ئیسرائیل له‌ یادی‌ ساڵانه‌ی‌ ئه‌و جه‌نگه‌دا، بیره‌وه‌رییه‌ تفت ‌و تاڵه‌كانی‌ شكسته‌كه‌ به‌ بیر خۆی‌ دێنێته‌وه‌و لاپه‌ڕه‌ كۆنه‌كان هه‌ڵده‌داته‌وه‌و ده‌ست له‌سه‌ر قه‌تماغه‌ی‌ برینه‌كانی‌ داده‌نێ‌. هه‌رچه‌ند پاش جه‌نگه‌كه‌ سه‌ركرده‌ سیاسی‌ ‌و عه‌سكه‌رییه‌كانی‌ ئیسرائیل ره‌خنه‌باران كران، به‌تایبه‌تی‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌ كه‌ كه‌مته‌رخه‌م بون له‌ زوو پێشبینی‌ كردنی‌ هه‌ڵایسانی‌ جه‌نگه‌كه‌، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ گه‌لێك به‌ڵگه‌و ئاماژه‌ بۆ نزیكبونه‌وه‌ی‌ هه‌ڵگیرسانی‌ شه‌ڕ له‌ ئارادا بون. هه‌روا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ره‌خنه‌ی‌ توندیان لێ‌ گیرا چونكه‌ میسرییه‌كان سه‌ركه‌وتوو بون له‌ دروست كردنی‌ سوپرایز به‌ هه‌موو دوراییه‌ سیاسی‌ ‌و ستراتیجی‌ ‌و تاكتیكییه‌كانه‌وه‌، به‌ جۆرێك كه‌ سه‌ریان له‌ سه‌ركرده‌ سیاسی‌ ‌و عه‌سكه‌رییه‌كانی‌ ئیسرائیل شێواندو لێ‌ نه‌گه‌ڕان پلانی‌ گونجاو دابنێن ‌و شه‌ڕه‌كه‌ به‌ رێكوپێكی‌ هه‌ڵسوڕێنن، كه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ سه‌ره‌ك وه‌زیرانی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ ئیسرائیل گۆلدا مائیر پۆسته‌كه‌ی‌ له‌ ده‌ست بدا. هه‌روه‌ها مۆشێ‌ دایانی‌ وه‌زیری‌ به‌رگریش، خۆی‌ ‌و سه‌رۆكی‌ ستادی‌ سوپای‌ ئیسرائیل ژه‌نرال دێڤد ئه‌لیعازرو به‌ڕێوه‌به‌ری‌ هه‌واڵگری‌ ژه‌نرال ئیلیاهۆ زیمرا، هه‌مویان پۆسته‌كانیان له‌ده‌ستدا چونكه‌ به‌رپرس بون له‌و شكسته‌ی‌ كه‌ له‌و جه‌نگه‌ به‌رۆكی‌ سوپای‌ ئیسرائیلی‌ گرت. به‌پێی‌ راپۆرتی‌ ئه‌جرانات كه‌ له‌ هۆكانی‌ شكسته‌كه‌ی‌ ئیسرائیلی‌ كۆڵیوه‌ته‌وه‌، هه‌رچه‌ند ئیسرائیل زۆر بایه‌خی‌ به‌ تاوتوێ‌ كردن ‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ ئه‌و جه‌نگه‌ داوه‌، هێشتا هۆكانی‌ شكستی‌ ئیسرائیل مایه‌ی‌ بایه‌خدان ‌و لێكۆڵینه‌وه‌و شرۆڤه‌كردنه‌ له‌لایه‌ن پسپۆڕانه‌وه‌ له‌ روی‌ ستراتیجی‌ ‌و سیاسی‌ ‌و هه‌واڵگرییه‌وه‌، به‌تایبه‌تی‌ پاش په‌رده‌ هه‌ڵماڵین له‌ ئه‌رشیفی‌ چل ساڵ‌ له‌مه‌وبه‌ری‌ ئیسرائیل له‌م دواییه‌دا به‌ هه‌ردوو به‌شه‌ سیاسی‌ ‌و عه‌سكه‌رییه‌كه‌ی‌ كه‌ له‌ئه‌نجامدا چه‌نده‌ها دیكۆمێنت خراونه‌ته‌ به‌رده‌ست له‌وانه‌ پرۆتۆكۆله‌كانی‌ كۆبونه‌وه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ئیسرائیل ‌و كۆبونه‌وه‌كانی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ ده‌سته‌ی‌ ستادی‌ گشتیی‌ ئیسرائیل رۆژ به‌ رۆژ. وردبونه‌وه‌ له‌و دیكۆمێنتانه‌ بۆته‌ مایه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ شرۆڤه‌كاره‌ سیاسی‌ ‌و عه‌سكه‌رییه‌كان بوروژێن ‌و ده‌ست به‌ هێرش بكه‌ن.
كورتییه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل دوو رۆڵی‌ هه‌ره‌ گرنگیان پێش ‌و پاش جه‌نگی‌ ئۆكتۆبه‌ر پێ‌ سپێردراوه‌:
رۆڵی‌ یه‌كه‌م: ئاماده‌كردنی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر میسرییه‌كان پێش جه‌نگه‌كه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش ئیسرائیلییه‌كانی‌ به‌ بلیمه‌تیی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ سیاسیی‌ میسر، كه‌ خۆی‌ له‌ سه‌رۆك سادات دا ده‌بینییه‌وه‌، ئاشنا كردووه‌.
رۆڵی‌ دووه‌م: ئاشكراكردنی‌ هۆكانی‌ تێكشكان ‌و كه‌مته‌رخه‌میی‌ ئیسرائیل له‌ كاتی‌ جه‌نگه‌كه‌داو شكست له‌ پێشبینی‌ كردنی‌ هێرش بۆ سه‌ر ئیسرائیل به‌ زوویی‌، تا مه‌سه‌له‌كه‌ گه‌یشتۆته‌ ئه‌و راده‌یه‌ی‌ كه‌ ئه‌مڕۆ زۆر به‌ ئاسایی‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ «كه‌مته‌رخه‌می‌» زۆر به‌ فراوانی‌ ده‌بیستین، ئه‌ویش كاتێك شرۆڤه‌كانی‌ ئیسرائیل باسی‌ هۆكانی‌ شكان ‌و كه‌موكورتییه‌كانی‌ ئیسرائیل ده‌كه‌ن، هه‌م پێش هه‌ڵایسانی‌ جه‌نگه‌كه‌ هه‌م له‌ كاتی‌ هه‌ڵایسانی‌ جه‌نگه‌كه‌دا.

بیبلۆگرافیا:
-1 كتێبێك به‌ ناونیشانی‌ رۆژهه‌ڵاتناسی‌ ‌و لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ ململانێ‌ له‌ ئیسرائیل كه‌ ئیبراهیم عه‌بدولكه‌ریم لێكۆڵیار له‌ دامه‌زراوه‌ی‌ ئه‌رز بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان ‌و ئه‌ندامی‌ یه‌كێتیی‌ گشتیی‌ نوسه‌ران ‌و رۆژنامه‌نوسانی‌ فه‌له‌ستین ‌و پسپۆری‌ كاروباری‌ ئیسرائیل نوسیویه‌تی‌.
-2 نوسینێكی‌ خه‌لیل عه‌لی‌ حه‌یده‌ر به‌ ناونیشانی‌ زانكۆو سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل، له‌م ماڵپه‌ڕه‌ی‌ خواره‌وه‌:
https://alwatan wordpress.com/2009/08/12.
http://www.dayan.org.
http:www.jiis.org.il.
http://peace. Tau.ac.il.
http://jcpa.org.il .
http://shalem.ac.il/he
http://www.emago.co.il/magazine/yom-kipur.html.
http://www.hatival14.
com/2014/11/2537.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەمریكا بۆ سعودیە: هەموو بكوژانی خاشقچی لێپێچینەوەیان لەگەڵ بكرێت

مایك پۆمپیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لە سەردانەكەی بۆ ریاز، داوا ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort