سەرەکی » دۆسێ » شارەزایانی پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست (MEI) رووداوەکانی ساڵی 2018ی ناوچەکە تاوتوێ دەکەن

شارەزایانی پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست (MEI) رووداوەکانی ساڵی 2018ی ناوچەکە تاوتوێ دەکەن

ساڵی رابردوو لە ناوچە عەرەبییەكان و ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ژمارەیەك رووداوی گەورە روویاندا، كە دەكرێت هەندێكیان بە چارەنوسساز و یەكلاكەرەوە وەسف بكرێن، گرنگی ئەو رووداوانەش وایان كردووە، ژمارەیەك لە شارەزایانی (پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست) بەشێوەیەكی ورد شیكارییان بۆ بكەن، لەو سۆنگەیەشەوە (كوردستانی نوێ‌) بەپێویستی زانی لە ژمارەی ئەمجارەی پاشكۆی (رەوتەكان)دا، ئەو شیكارییانە لە دووتوێی ئەم چەند لاپەڕەیەدا بخاتە بەردیدی خوێنەرانی.

سیستمی ململانێی بەردەوام و سیاسەتەكانی ئەمریكا
پۆڵ سالم، سەرۆكی پەیمانگای خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە بارەی رووداوەكانی ساڵی رابردووەوە رایگەیاندووە، خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی 2018 رۆچووی سێ‌ سیستمی ململانێ‌ بوو: یەكەمیان لەنێوان ئێران و زۆرێك لە دراوسێكانی، دووەمیان لەنێوان وڵاتە سوننەمەزهەبەكان و ئەوی تر لەنێوان ئیسرائیل و فەلەستین. سیستمی ململانێی یەكەم لە هەموویان خراپتربوو، ئەمەش دوای ئەوەی ولایەتە یەكگرتووەكان لە رێكەوتنی ئەتۆمی ئێرانی پاشەكشەی كرد و سزاكانی بەسەر تاراندا سەپاندەوە، لەبەرانبەردا ئێران پێداگری لەسەر بوونی سەربازی بەوەكالەتی خۆی كردەوە لە سوریا، و لوبنان و یەمەن و عیراق، ئەم سیستمی ململانێیە بەردەوام پاڵنەرە بۆ ناسەقامگیری ئیقلیمی و بەردەوامبوونی بزاوتنی توندڕەوی تیرۆریستی و جەنگە ئەهلییەكان.
سەبارەت بە سیستمی دووەمی ململانێكان، كە شانشینی عەرەبی سعودیە و میسر و ئیمارات رووبەڕووی قەتەر و توركیا دەكاتەوە، لە ساڵی 2018دا نە رووی لە خراپبوون و نە رووی لە باشبوون كرد، بەڵام بەردەوام هۆكاربوو بۆ لەگەڕخستنی هەماهەنگی و سەقامگیری ئیقلیمی، و ئیفلیجكردنی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو، و خۆشكردنی ئاگری جەنگی ئەهلی لە لیبیا.
سێەمیش كە لەنێوان ئیسرائیل و فەلەستینییەكانە، بە تەمەنتر و درێژخایەنترین و خوێناویترینە بەراورد بە ململانێكانی تر، لەم ماوەیەی دواییشدا ململانێكە لە شێوەی پێكداهەڵپژان و بەریەككەوتنی نوێ‌ لە غەززە و تەنگژەی بەردەوام لە كەناری خۆرئاوا خۆی بینییەوە، سەلماندیشی كە «گرێبەستی سەدە» ژاوەژاوە كە لە راستیشدا هەر تەنیا ژاوەژاوە و هیچی تر. ململانێكی ئیسرائیل- فەلەستین وەك سەرچاوەی سەرهەڵدانی ململانێ‌ لەنێوان ئیسرائیل و وڵاتە عەرەبییە سەرەكییەكان نەمایەوە- بگرە زۆرێك لە وڵاتە عەرەبییەكان كەوتنە جموجۆڵ بەرەو هەماهەنگییەكی بێدەنگ لە هەندێك بواردا لەگەڵ ئیسرائیل، بەڵام دەنگدانەوەی ئەو ململانێیە لە زۆرێك لە ناوچەكانی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی وەك خۆی ماوەتەوە و وا لە گروپە توندڕەوە- سونی و شیعییەكان دەكات، كۆمەك بۆ پشتیوانی ئەو پرسە كۆبكەنەوە.
بەشێوەیەكی فراوانتر، عیراق لەسەر بنەمای ئەو سەركەوتنانەی بەسەر داعشدا لە ساڵی رابردوو بەدەستیهێنا، هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەنجامدا و حكومەتی نوێی پێكهێنا. لە سوریای دراوسێش، دەسەڵاتەكەی بەشار ئەسەد سەركەوتنی لە ناوچەكانی دەوروبەری دیمەشق و باشووری خۆرئاوای وڵاتەكە بەدیهێنا، لەگەڵ ئەوەشدا رووبەڕووی كردبوونەوەیەكی گەورەی شۆڕشگێڕەكان دەبێتەوە لە پارێزگای ئیدلیب، وێڕای بوونی توركیا و ئەمریكا لە باكووری خۆرئاوا، و باكووری خۆرهەڵات، و باشووری خۆرهەڵات، تائێستاش ئەو هەوڵانە دووچاری شكست هاتوون كە روسیا دەیانخاتەگەڕ بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێكی سیاسی و دەستوری، و گۆڕینی مشتومڕەكان بۆ پرۆسەی ئاوەدانكردنەوە.
لە یەمەن ململانێكان تەنیا بەرەو خراپبوون رۆیشتن لە ساڵی 2018 كە هاوشان بوو لەگەڵ زیادبوونی قوربانییەكان، و تەشەنەكردنی زیاتری برسێتی و نەخۆشی، وتوێژەكانی ئاشتی لە سوید كە لە درەنگ وەختێكی ساڵی رابردوو دەستییان پێكرد، هەندێك هیوای بەخشی بۆ خاوكردنەوەی رەوڕەوەی ململانێكان و گۆڕینی ئاراستەكانی. لە یبیا ململانێكان بەردەوامبوون، بەڵام بەو چڕییە نا كە لە ناوچەكانی تردا هەبوون، بەو پێیەی وتوێژەكانی ئەم دواییەی ئاشتی لە ئیتاڵیا، هەندێك هیواكانی ژیاندەوە بۆ گەیشتن بە چارەسەرێكی دیپلۆماسی كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە سەركردایەتی دەكرێت. لە ئەفغانستان لە ساڵی 2018، جەنگ بە چەقبەستوویی مایەوە، و هەوڵەكانی دەستكردن بە وتوێژەكانیش لەگەڵ تاڵیبان تا ئێستا هیچ پێشكەوتنێكییان بەدینەهێناوە.
لەسەر ئاستی سیاسەتەكانی ئەمریكا، دەركەوتووترین پەرسەندن، بڕیارە یەكلاكەرەوەكەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا بوو سەبارەت بە پاشەكشەكردن لە رێكەوتنە ئەتۆمییەكەی ئێران و سەپاندنەوەی سزاكان بەسەر وڵاتەكە. پەرەسەندنێكی سەرەكی تری ناچاوەڕوانكراو، كاردانەوەكانی تایبەت بە تیرۆركردنی جەمال خاشقچی رۆژنامەنوسی سعودی بوو لە 2ی تشرینی یەكەم كە وەك تۆپەڵە بەفرێك تا هات گەورەتر بوو، تا ئەو كاتەی بووە مایەی دروستكردنی تەنگژەیەكی وەها لە پەیوەندییەكانی نێوان ئەمریكا- سعودیە كە لە دوای رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەری 2001 بە خراپترین دانرا. ئەو دوو پەرەسەندنە دژ بە یەكن، بەو پێیەی بوونی پەیوەندییەكی پتەو لەنێوان ویلایەتە یەكگرتووەكان و شانشینی عەرەبی سعودیە، بە فاكتەرێكی ستراتیژی واشنتۆن لە دژایەتیكردنی ئێراندا دادەنرێت.
پێناچێت ئێران بەدەم گوشارەكانی ئیدارەی ئەمریكاوە بچێت كە دەیەوێت ملكەچی بكات یان ناچاری بكات دانوستان بكات، لە بری ئەوە تاران چاوی لە تێپەڕاندنی ئەم زریان و كڕێوەیە بڕیوە تا لانی كەم هەڵبژاردنی داهاتووی ئەمریكا لە ساڵی 2010 نزیك دەبێتەوە.
پەرەسەندنە سیاسییەكەی تر كە شیاوی بایەخە پەیوەندی بە سوریاوە هەیە، بەجۆرێك كە لەسەرەتاوە ئیدارەی ئەمریكا رایگەیاندبوو، مانەوەی لە باكووری خۆرهەڵات و باشووری خۆرهەڵاتی وڵاتەكە، درێژخایەن دەبێت، بەڵام لە ناكاو ئەو سیاسەتە بە تویتێكی سەرۆكایەتی، ئاوەژووبۆوە. لە بەرەكانی تر، هەوڵەكانی ئەمریكا لە ئەفغانستان بە چەقبەستوویی ماونەتەوە. هەروەها سەرۆكی ئەمریكا بەڵێنیدابوو رێكەوتنێكی ئاشتی لەنێوان ئیسرائیل و فەلەستینییەكان بهێنێتەدی، بەڵێنێك كە نەهاتەدی. لەگەڵ ئەوەشدا لە دواتردا ترەمپ تیمی سیاسەتەكانی دەرەوەی لە ساڵی 2018دا نوێكردەوە، لەگەڵ وەزیرێكی دەرەوەی نوێ‌ و راوێژكارێكی نوێ‌ بۆ ئاسایشی نەتەوەیی، و باڵێوێزێكی نوێ‌ لە نەتەوە یەكگرتووەكان.

ساڵێكی یەكلاكەرەوەی بۆ سوریا
چارڵز لیستەر، بەڕێوەبەری پرۆگرامی بنبڕكردنی تیرۆر و توندڕەوی لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت، ساڵی 2018 بۆ تەنگژەكانی سوریا یەكلاكەرەوە بوو، بە تایبەت بۆ دەسەڵاتەكەی ئەسەد كە پێدەچێت بە تەواوەتی مانەوەی مسۆگەر كردبێت. گەر ئەمە هاوتای سەركەوتن بێت، ئەوا پێویستە هەندێك چاوەڕوان بین تا ببینین، چونكە رەوشەكە لە سوریا تائێستاش رووبەڕبوونەوەی گەورە بەخۆوەدەبینێت كە رەنگە نەكرێت بەسەریدا زاڵببن. بە جۆرێك كە دوای هەشت ساڵ لە ململانێ‌ دەوڵەتی سوریا دووچاری ئیفلیجبوون بووە، و كۆمەڵگە لەبەریەك هەڵوەشاوە، و وڵاتەكە بەسەر چەند ناوچەیەكدا دابەشبووە كە هەر ناوچەیەك لەژێر هەژموونی گەمەكەرێكی دەرەكیدایە.
رەنگە ئۆپۆزسیۆن بەراورد بە رابردوو لاوزترین بێت، بەڵام سۆز و راستییە كۆمەڵایەتی- سیاسییەكان كە بونە مایەی بەرپاكردنی شۆڕش لەئێستادا بەراورد بە ساڵی 2011، بەهێزترن. هەر لەو ماوەیەدا، دەسەڵاتەكەی بەشار ئەسەد مانەوەی تایبەتی خۆی لەڕێی پراكتیزەكردنی ستراتیژی كاولكاری هەمەلایەنە فەراهەم كرد كە ناوبەناو تاوانی جەنگی ئەنجام دەدا ئەمەش بۆ ملكەچكردنی نەیارەكانی و بەرپەرچدانەوەی دەستوەردانی نێودەوڵەتی كە گەمەكەیان دەگۆڕن. لەئێستادا حكومەتی دیمەشق بەئاگاهاتنەوەی دانیشتوان لە دوای جەنگ دەبینێت كە پشتیوانیان دەكرد، ئەمەش بە هیوای ئەوەی روناكییەك لەوپەڕی تونێلەكەوە بەدی بكەن. رەنگە ئەوانە بۆیان دەربكەوێت كە هیوابڕان و نیگەرانییان زیاتر رونتر دەبێت و دەبێتە مایەی رووبەڕبوونەوەیەكی وەها كە هیچی كەمتر نییە لەوەی تائێستا دەسەڵات رووبەڕووی بۆتەوە.
لەسەر ئاستی جیۆپۆلۆتیك، روسیا پێگەیەكی دەركەوتووی لە ساڵی 2018دا بۆخۆی داگیركرد، بەو پێیەی دیاریكەری سەرەكی رێڕەوە سیاسی و سەربازییەكانی سوریایە لە ئەستانا و سوچی، و توانی ئەندامێكی ناتۆ كە توركیایە، بۆ قوڵتر لە سوڕگەی وڵاتەكەی رابكێشێت، هاوپەیمانەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانیشی رازیی كرد بەوەی دەستبەرداری پشتیوانی لە ئۆپۆزسیۆنی سوریا ببن بۆ بەرژەوەندی حكومەتی دیمەشق، رێگریش بوو لە پەرسەندنی ئاستی دژایەتی نێوان ئیسرائیل و ئێران و نەیهێشت ململانێكانی نێوانیان بگاتە جەنگی گشتیگر. تەنانەت لە هەوڵەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و دانوستانە سیاسییەكان، مۆسكۆ رۆڵی سەركردایەتی بینی و دەستپێشخەرییەكانی خۆی كرانە كرانە ئەولەوییەت كە خۆی لە چاكسازیی دەستوریدا بینییەوە. هاوكات رێڕەوی دانوستانەكانی جنێڤ كە خۆرئاوا بە باشتری دادەنێت، ساڵێكی تری بەبێ‌ چارەسەر بەڕێكرد.

یەمەن: دوای ساڵێكی ناهەموار هیوایەك دەردەكەوێت
جیراڵد فیرشتاین، توێژەر و جێگری سەرۆكی پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پێیوایە، ئەو رێكەوتنەی لەنێوان لایەنە یەمەنییەكان ئەنجامدرا، كار لەسەر بنیاتنانی متمانە دەكات كە لە ئەنجامی نێوەندگیری مارتن گرێفیت نێردەی تایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ یەمەن بەئەنجام گەیشت، بەجۆرێك كە دەكرێت بگوترێت رێكەوتنەكە دەبێتە مایەی وەرچەرخان لە كۆتایی هێنان بەو جەنگەی بۆ چوار ساڵە لە یەمەندا بەردەوامە.ئەوەی دەمێنێتەوە، ئاسۆكانی سەركەوتنی رێكەوتنەكەیە. ئەمەش لەكاتێكدایە كە هەرگیز رێكەوتنەكانی پێشوو لە وڵاتەكەدا جێبەجێ‌ نەكراون، بۆیە زۆرێك لە وردەكارییەكانی رێكەوتنەكەی ستۆكهۆڵم كە پەیوەندییان بە رەوشی بەندەری حودەیدە، و پرۆسەی ئاڵوگۆڕپێكردنی دیالەكان، و رێڕەوی مرۆیی بۆ بەهاناوەچوونی تەعزەوە هەیە، پێویستیان بە تەواوكردنە. لەگەڵ ئەوەشدا یەكێك لەو رێوشوێنانەی لەسەر مێزی دانوستانەكان مایەوە، پەیوەندی بە خستنەوەگەڕی فڕۆكەخانەی سەنعاوە هەیە. وێڕای ئەوەش بەوپێیەی بۆ یەكەم جار لایەنە ناكۆكەكان لەدوای زیاتر لە دوو ساڵ كۆبوونەوە، ئەوا دەكرێت كۆبوونەوەكەی ستۆكهۆڵم بە سەركەوتنێكی رێخۆشكەر دابنرێت و هیوای ئەوەی لێدەكرێت زەمینەسازی بۆ گەڕێكی تری وتوێژەكان بكات لە سەرەتای ساڵی 2019.
بەر لە كۆبوونەوەكەی ستۆكهۆڵم، ململانێكان بەردەوامبوون كە سەرچاوەی توڕبوون و بێ‌ ئومێدی بوون لەسەر ئاستی ناوخۆ و لەسەر ئاستی جیهانی. نیگەرانییەكان كە تا دەهات روویان لە زیادبوون دەكرد، پەیوەندییان بە مەودای ئەو كارەساتە مرۆییەوە هەبوو كە لە وڵاتەكەدا رویدەدا، ئەمەش وایكرد داواكاریی و گوشارەكان لەسەر لایەنە بەشەڕهاتووەكانی یەمەن و هاوپەیمانی عەرەبی بەسەركردایەتی سعودیە زیاتر ببێت تا رێگە بە گەیشتنی پێداویستییە سەرەكییەكان بۆ دانیشتوان بدەن. هەوڵەكانی هاوپەیمانی لەڕووی پابەندبوون بە پاراستنی ژیانی مەدەنییەكان دووچاری شكستبوون، ئەمەش ئەو باسانەی ئاوەژووكردەوە كە لە هەندێك پایتەختی جیاجیای جیهاندا دەخرانەڕوو.
هێرشی لەسەرخۆی هێزەكانی ئیمارات لەگەڵ هاوپەیمانە یەمەنییەكانیان، بەمەبەستی كۆنترۆڵكردنی بەندەری حودەیدە كە دەكەوێتە سەر رۆخی دەریای سور، بووە مایەی دروستكردنی نیگەرانییەكی جیهانی بەرانبەر رێڕەوی جەنگەكە. ئاژانسە فریاگوزارییە نێودەوڵەتییەكان، هۆشدارییان لەبارەی هێرشێكی بەرفراوان لە ناوچەكەدا كە بە گوتەی ئەوان، دەبێتە مایەی كوژرانی هەزاران مەدەنی و ئەو بەندەرەش خاپوردەكات كە خاڵی سەرەكی گەیشتنی كۆمەك و پێداوستییە سەرەكییەكانە بۆ زۆربەی یەمەنییەكان لە باكوور. بۆیە گەر پلانی ستۆكهۆڵم لەبارەی حودەیدەوە جێبەجێ‌ بكرێت، ئەوا دەكرێت هۆكاری سەرەكی نیگەرانی نێودەوڵەتی بڕەوێنێتەوە.
لەگەڵ ئەو ناكۆكییە مەیدانییەی لەسەر زەوی هەبوو، یەمەنییەكان بە درێژایی ساڵ رووبەڕووی چەندان كێشە و تەنگژە دەبوونەوە. رەوشی ئابوری داڕماو، هاتبووە سەر هەستی پێشینەی دروستبوونی تەنگژەی ئابوری. داواكارییەكانی باشوور و خۆرهەڵاتیش بۆ پێدانی دەسەڵاتی زیاتری خۆبەڕێوەبردن، تەنگژەی نوێیان لەگەڵ حكومەتدا هێنابوو ئارا، ئەمانەش گومانیان لەسەر بەردەوامبوونی یەكێتی یەمەنی لە ژینگەی دوای ململانێكان دروستكردبوو. هەروەها ناكۆكییەكان روویان لە زیادبوون بوو بەهۆی تەنگژەكانی نێوان حكومەت و هاوبەشە نێودەوڵەتییەكانی. ئیمارات وەها دەركەوت كە پشتیوانی لە جوداخوازەكانی باشوور دەكات و هەڵوێتسێكی توندونیشی لەبەرانبەر دوورگەی سوقەترە خستبووەڕوو كە وەك رووبەڕبەڕوونەوە بوو بۆ سەروەری یەمەنی. تەنگژەكان لەنێوان حكومەت و ئیماراتییەكان، وایكرد سعودیە بێتە ناوەوە لەپێناو پاراستنی هاوپەیمانی عەرەبی بە یەكگرتوویی كە لە دژی حوسییەكان لە جەنگدابوو. بەڵام پێدەچێت ئەو پرسانەی وەدەركەوتن لە ساڵی 2018، بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ لەدوای ململانێكان بمێننەوە.

لیبیا: ناسەقامگیرییەكی بەردەوام
جۆناسان م. وینەر، توێژەر لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت، لە ساڵی 2018 لیبییەكان بەشێوەیەكی دووبارە لەو كۆبوونەوانەدا دەركەوتن كە لەسەر داوای گەمەكەرە بیانییەكان سازكران و تێیاندا لەسەر پلانی خوازراو بۆ تێپەڕاندنی «رێكەوتنی سیاسی لیبیا» رێكەوتن كە سێ‌ ساڵ لەمەوبەر لە سوخەیراتی مەغریب لەسەری رێكەوتبوون و دواتر دەستبەرداری بوون.
بەدرێژایی ساڵی رابردوو، سەركردە سیاسییەكانی لیبیا بەشدارییان لەو وتوێژە هاوبەشانەدا كرد كە رووماڵێكی مدیایی فراوانیان بەخۆوەبینی لە قاهیرە و پاریس و پالێرمۆ. ئەوەی لە دوای وتوێژەكانی قاهیرە لە مانگی ئاداردا هاتەئارا كە لەسەر هەنگاوەكانی پتەوكردنی دامەزراوەی سوپای لیبیا بوو، تەنیا نوێبوونەوەی شەڕەكان بوو لە تەرابلوس و هیلالی نەوتی لە خۆرهەڵات. لیبیییەكان راستەوخۆ هەر لە دوای گەڕانەوەیان بۆ وڵاتەكە، لەو رێكەوتنە پاشگەزبوونەوە كە ئیمانوێل ماكرۆن، سەرۆكی فەرەنسا لە مانگی حوزەیراندا نێوەنگیری كرد لەبارەی ئەنجامدانی ریفراندۆمی دەستوری لیبیا و ئەنجامدانی هەڵبژاردن لە كانوونی یەكەمی 2018. لە مانگی تشرینی دوومدا، جیوسیبی كۆنتی سەرۆك وەزیرانی ئیتاڵیا، رێكەوتنێكی تری لەنێوان لیبییەكاندا بەئەنجام گەیاند لەبارەی ریفراندۆم و سازكردنی هەڵبژاردن، كە ئەمییان لەسەر رێی ئایندە و بۆ كاتێكی دواتری ساڵی 2019 بوو لەپاش سازدانی كۆنگرەیەكی نیشتمانی كە رێخۆشكەر بێت بۆ پرۆسەكە.
تائێستاش گەمەكەرە سەرەكییەكان لە لیبیا، خواستیان لە رەوشی ئێستا نییە بۆ گەیشتن بە سامان و دەسەڵات كە لەژێر هەڕەشەدایە. لەبری تاقیكردنەوەی چانسی خۆیان لەگەڵ دیموكراتی، پێیان باشە پارێزگاری لەو ناسەقانگیرییە چەسپاوە بكەن كە لە سەردەمی فایز سەراجی سەرۆك وەزیرانەوە هاتۆتەئارا، بەجۆرێك كە تێیدا میلیشیاكان لە خۆرئاوا لەدەسەڵاتدان، و لێرەو لەوێ‌ شانە تیرۆریستییەكان دەسەڵاتییان هەیە، و لە خۆرهەڵاتیش نیمچە جیابوونەوەیەك بەدی دەكرێت كە هەلی ئەوە دەداتە جەنەراڵ خەلیفە حەفتەری فەرماندەی سوپای لیبیا تا خۆرهەڵاتەوە كار دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتی تەواوەتیدا بكات.
لەواقیعدا، ئەوەی سەكردە سیاسییەكان لە ساڵی 2018دا ئەنجامیاندا، پارێزگاریی بوو لە چەقبەستن. ئەو كارەیان كرد و زۆر بەباشی ئامانجەكانیان لەو رووەوە پێكا.

جێگیركردن یان بەنیشتمانكردنی جیهاد
بە بۆچوونی چارڵز لیستەر، بەڕێوەبەری پرۆگرامی بنبڕكردنی تیرۆر و توندڕەوی لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، لە ساڵی 2018 پێشكەوتنێكی گەورە هێنرایەدی لەڕووی سەركوتكردنی رێكخراوە تیرۆریستییەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، هەرچەندە بزوێنەر و فاكتەرەكانی سەرهەڵدانی ئەو رێكخراوانە تا ئەندازەیەكی زۆر وەك خۆیان ماونەتەوە. رەنگە ئەوەی رویدا یاریدەر بێت بۆ كەمكردنەوەی هەڕەشە تیرۆریستییەكان- لەسەر ئاستی ئیقلیمی و جیهانی، بەڵام هاندەریش بوو بۆ جێگیركردن یان بەنیشتمانكردنی بزوتنەوەی تیرۆریستییەكان كە بەشێوەیەكی گەورەتر و قوڵتر لەو ناوچانەدا جێگیربوون كە بە ناوچەكانی یاخیبوان لەقەڵەم دەدرێن. ئەم واقیعە نوێیە مەترسی مانەوەی ئەو بزوتنەوانە تا ئاستێكی نزم و لەمەودایەكی كورتدا زیاتر دەكات، و پاشان بەشێوەیەكی پلەبەندی لەمەودا مامناوەند و دوورەكاندا وادەكات بڵاوببنەوە، بە تایبەت لە سایەی مانەوەی رەوشەكە بە ناجێگیریی، ئەمەش لەكاتێكدایە كە هۆكارە ریشەییەكانی تر كە بوونە مایەی هەڵكشانی توندڕەوی و خۆیان لە نەژادی و تایەفەگەری و كۆمەڵایەتی- سیاسیدا دەبینییەوە، بەبێ‌ هیچ گۆڕانكارییەك وەك خۆیان ماونەتەوە.
لەكاتێكدا جیهان لە كۆتایی ساڵی 2018 نزیك دەبۆوە، نزیكەی 99.5%ی خاكی بە ناو خەلافەتەكەی «داعش» لە عیراق سوریا كۆنترۆڵكرانەوە، بەڵام دەستەواژەكانی زیندووبوونەوەی گروپەكە لەئێستاوە بەشێوەیەكی روون لە عیراقدا دەركەوتوون، بەجۆرێك كە خەریكە پەلامارەكانی پەیوەست بە داعشەوە روو لە زیادبوون دەكەن، دەوڵەتی عیراقیش پێدەچێت بە باشی خۆی ئامادە نەكردبێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو واقیعەی كە مایەی رووبەڕبوونەوە دەگەیەنێت لەبەردەم سەپاندنی یاسا و هەواڵگری-ئەمەش رەوشێكی هاوشێوەی ساڵانی 2011 و 2012ی وڵاتەكەیە كە رەوشێكی نەخوازرابوو. بەشێوەیەكی فراوانتر، ئەو فەزایەی لە خۆرهەڵاتی سوریا خۆرئاوای عیراق رەخساوە، رێخۆشكەرن بۆ قوڵبوونەوەی ستراتیژی «داعش» لە ئایندەدا كە لەئێستاوە هەوڵدەدات چڕنوكەكانی خۆی دەربخات و بگەڕێتەوە نێو كۆمەڵگەكان و متمانەی خەڵك بە حكومەتە خۆجێی و نیشتمانییەكان كەمبكاتەوە.
هاوكات، رێكخراوی قاعیدە تێدەكۆشێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ لەخۆگرتنی لقە ئیقلیمییەكانی كە سیمایەكی خۆجێییان هەیە و پێشتر لە سوریا جیابوونەوەی بەخۆوەبینی، و لەسەر ئاستی ئیقلیمیش مشتومڕ و تەنگژەی لێكەوتەوە سەبارەت بە گرتنەبەری شیاوترین رێگە بۆ پەرسەندن و پێشكەوتن. پێدەچێت زەواهیری كە ئارەزووی لە كتێبە و تادێت پیرتر دەبێت، بەدووربێت لە راستییە مەیدانییەكانی یاخیبوون لە سوریا، و یەمەن، و مالی، و باكووری ئەفریقا. ئەم واقیعەش لە شێوەی بزوتنەوەكانی یاخیبووندا خۆی دەبینێتەوە كە زیاتر سیمای خۆجێییان هەیە بە عەقڵیەتێكی جیهادی و رۆچووی ململانێكانی ناوخۆن. هەروەها ئەم واقیعە مایەی هەڕەشەیە بۆ خولقاندنی هەڕەشەیەكی نوێی تیرۆریستی لەسەر ئاستی جیهان، لەكاتێكدا گروپە بچوكەكانی تری سەر بە قاعیدە روو لە ناوخۆ دەكەن و دەیانەوێت مۆڵگە ئیسلامییە ئارامەكان بەكاربهێنن لەپێناو مانەوە كە رەنگە لێوەی پیلان بۆ ئەنجامدانی پەلاری دەرەكی دابڕێژن.

ئێران: هیچ نیشانەیەكی پاشەكشەكردن بەدی ناكرێت وێڕای گوشارەكان
سەبارەت بە كۆماری ئیسلامی، ئەو بابەتەی لە ساڵی 2018دا جێگەی باس بوو، دۆزینەوەی رێڕەوێك بوو بۆ تێپەڕاندنی هەڵمەتی «ئەوپەڕی ئاستەكانی گوشار» كە ئیدارەكەی ترەمپ لە دژی وڵاتەكە بەرپای كرد. لەگەڵ كۆتایی ساڵدا تاران هەر بە هیوابوو ئەوروپاییەكان یاریدەدەربن بۆ دۆزینەوەی رێڕەوێكی بۆ رزگاركردنی رێكەوتنی ئەتۆمی كە لە ساڵی 2015دا ئیمزاكرابوو. ئەگەر هەیە ئەوروپا میكانیزمێك بدۆزێتەوە كە رێگە بە بەردەوامبوونی كاریی خزمەتگوزاریی بانكەكان و بازرگانی بدات كە ئێران دەڵێت، بەبێ‌ ئەوە دەستدەكاتەوە بە كاركردن لە بەرنامە ئەتۆمییەكەی بەو ئاست و قەبارەیەی خۆی بە گونجاوی دەزانێت.
هاوكات لە تارانیش شەڕە سیاسییەكان بە توندی دەستییان پێكردووە سەبارەت بەوەی كێ‌ بەرپرسە لە كێشە زۆرو زەوەندەكانی ئێران. لێرەدا شەڕەكە لەسەر ئایدیا سیاسییە ركابەرەكان نییە. لە راستییدا هیچ دەستەواژەیەك نییە لەسەر ئەوەی یەكێك بێت و چارەسەرێكی سیاسی نوێ‌ و راستەقینە بۆ ئەو كێشانە دابنێت. لەبری ئەوە ناكۆكییان خۆیان لە دیاریكردنی بەرپرسی دروستبوونی حاڵە ئابورییەكە، و بڵابوونەوەی گەندەڵی، و خراپی ئیدارەدان، و ئەولەوییەتەكانی سیاسەتی دەرەوەدا دەبیننەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا لە مانگی ئایاری 2018وە، كاتێك ویلایەتە یەكگرتووەكان دەستبەرداری رێكەوتنە ئەتۆمییەكە بوو لەگەڵ تاران، حەسەن رۆحانی سەرۆكی هەڵبژێردراو كەوتەخۆی كە نزیكترینە لە ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی رابەری باڵای ناهەلًَبژێردراو. زۆرێك لە لایەنگرانی رۆحانی هیوایان وابوو خۆی لە رابەری باڵا بەدووربگرێت، بەڵام سەرۆكی گەمارۆدراو تائێستاش، خەریك بوو كارێكی پێچەوانە بكات.
ئەو دەیەوێت خامنەیی لە راستەڕەوە توندڕەوەكان بیپارێزێت كە هەڵمەتێكی میللیان لەدژی بەرپاكردووە. بەو ئاستەی جێبایەخی گشتی جەماوەری ئێرانییە، گەمە سیاسییەكانی ئەم دواییەی رۆحانی ئاماژە بە نەمانی بیرۆكە سیاسییەكانی دەكەن، و تەنیا هیوای وایە لەماوەی دوو ساڵی داهاتوو لە پۆستەكەیدا بمێنێتەوە. لە ساڵی 2018، رۆحانی زیاتر گرەوی لەسەر مانەوەی پەیوەندییەكانی بە ناوەندە كۆنەكە دەكرد كە ماڵی سیاسی خۆی بوو، تا ئەو كاتەی پۆستی سەرۆكایەتی گرتەدەست لە شێوەی سیاسییەكی میانڕەودا.
واشنتۆن بە هیوابوو سەپاندنەوەی سزاكان ببێتە مایەی ناچاركردنی ئێرانییەكان بۆ سەرلەنوێ‌ بیركردنەوە لە سیاسەتە دەرەكییەكانی وڵاتەكە، یان گەڕانەوە بۆ سەر مێزی دانوستانەكان و لانی كەم بەستنی رێكەوتنێكی نوێ‌. بەڵا لانی كەم تائێستا ئەوە ئەو شوێنە نییە كە ئێرانییەكان بۆ دەچن.
لەبری ئەوە دەستییان كرد بە راهێنانی هاوڵاتیانیان لەسەر ماوەیەكی پڕ لە ئازار و ئێشی توندی ئابوری و ئاستەنگە قورسەكانی ژیانی رۆژانە. وەك رۆحانی و بەرپرسانی باڵای تری وڵاتەكە بە ئاشكرا هۆشدارییان لەبارەی ساڵانی داهاتووەوە كە بە گوتەی ئەوان رەنگە خۆش نەبێت و هێندەی سەردەمی جەنگی ئێران- عیراق ناخۆش بێت. لەو خاڵەوە، تاكە دڵدانەوە كە بەرپرسانی ئێرانی دەتوانن بیخەنە بەر چاوی هاوڵاتیانیان، ئەوەیە كە سەرۆكایەتی ترەمپ لە دواجاردا هەر كۆتایی دێت، جا لە ساڵی 2021دا بێت یان ساڵی 2025.

«هەواڵەكان لە میسرەوە تێكەڵاون».
میریت ف. مەبروك، بەڕێوەبەری پرۆگرامی میسر لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت، وێڕای هەوڵی بەردەوامی شرۆڤەكارە خۆجێییەكان كە میسر بە دوانە دژ بە یەكەكە وەسف دەكەن، یان بە پیاداهەڵدان و ستایش، یان بە تۆمەتەكان، بەڵام وڵاتەكە ناچێتە ژێر باری هەڵسەنگاندنە سادەكان. ساڵی رابردوو لە وڵاتەكە تێكڵاوبوو لە هەواڵە دژ بە یەكەكان، ئەمەش هاوشان بوو لەگەڵ روودانی پەرسەندنی ئابوری هاندەر و باشبوونی سەقامگیری و ئاسایش- هەرچەندە ئەوە تێچووی خۆی هەبوو.
حكومەت لەو ساڵەدا زنجیرەیەك رێوشوێنی سكهەڵگوشینی گرتەبەر، ئەمەش وەك بەشێك لە بەرنامەیەكی چاكسازیی فراوانتر كە پاڵپشتی لە دابەزینی نرخی كاڵا سەرەكییەكانی وەك ئاو و كارەبا، و گواستنەوەی گشتی، و سوتەمەنی، كرد، لەگەڵ ئەوەشدا داوا لە میسرییەكان كرا كونی زیاتر لە قایشەكانی پشتییان دروست بكەن بۆ زیاتر توندكردنی، هەرچەندە خۆی لەخۆیدا توند بوو. لەگەڵ ئەوەدا بەرنامەی چاكسازی كە بە بەرنامەیەكی ئابوری فراوانتر پاڵپشتی لێدەكرێت بە بڕی 12 ملیار دۆلار لەلایەن سندوقی دراوی نێودەوڵەتییەوە، هەنگاوی گەورەی هەڵنا بەرەو باشكردنی ئاسۆكانی ئابوری گشتی لە میسر. ئەو بەرنامەیە كە لەلایەن سندوقی دراوی نێودەوڵەتییەوە پشتیوانی لێدەكرا، بە چەندان ملیار دۆلار وەبەرهێنانی بیانی راستەوخۆی بەلای خۆیدا راكێشا، ئەمەش بووە مایەی نوێبوونەوەی یەدەگی دراوە بیانییەكان لە میسر كە پێشتر رووی لە كەمبوونەوە بوو.
میسر لەماوەی دوو ساڵی رابردوو، بە بڕی زیاتر لە 13 ملیار دۆلاری سەنەدی دارایی بە دراوە بیانییەكان فرۆشتبوو. دوابەدوای ئەوەی میسر رایگەیاندبوو كە چی تر داوای قەرز لە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی ناكات. ئەمەش وایكرد وەبەرهێنەكان جی پێی خۆیان لە وڵاتەكەدا دابمەزرێنن، بە تایبەتیش لەلایەن چینەوە كە دەیەوێت بە بڕی 15 ملیار دۆلار لە ساڵی داهاتوودا وەبەرهێنان لە میسردا بكات. بەشێوەیەكی گشتی، وادەردەكەوێت میسر خۆی لەو چاڵە داراییەی تێیكەوتبوو قوتاركردبێت.
هەروەها حكومەت هەوڵەكانی بۆ پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییە گشتییە سەرەكییەكان خستەگەڕ، لەوانە دابەشكردنی زیاتر لە 1.1 ملیار جونەیهی میسری (61 ملیۆن دۆلار) لە چوارچێوەی كۆمەك و یارمەتی كۆمەڵایەتی كە لەلایەن وەزارەتی هاریكاریی كۆمەڵایەتییەوە فەراهەمكرابوو، ئەمەش وەك پلانێك بۆ حەواڵەی دارایی كە بۆ پارێزگاریی لە لاوازترین توێژەكانی میسر دانرا كە ژمارەیان بە ملیۆن كەس مەزەندە دەكرێت كە كاریگەردەبن بە بەرنامەكانی چاكسازیی ئابوری، و هاوشانە لەگەڵ هەڵمەتێكی تری چڕ و سەركەوتووی تر بۆ دەستنیشانكردن و چارەسەركردنی هەوكردنی جگەر لە جۆری (ج).
لەگەڵ ئەوەشدا ناونیشانی هەواڵە ئابورییە هاندەرەكان یەك لە مسیر بڵاودەبوونەوە لەگەڵ ئەو هەواڵانەی باس لە كەمبوونەوەی ئازادییە مەدەنییەكان دەكرد لە ناوخۆی وڵاتەكە. پەرلەمانی ئەوروپا لە 13ی كانوونی یەكەمدا بڕیارێكی پەسەند كرد كە «كۆتوپێوەندە بەردەوامەكانی لە مسر بەسەر مافە دیموكراتییە سەرەكییەكان»دا ئیدانەكرد، پڕوپاگەندەی ئەوەش هەیە هەمواری دەستوری بكرێت كە ئامانج لێی زیادكردنی ماوەكانی سەرۆكایەتییە لە وڵاتەكە.

ساڵێكی تری پڕ لە تەنگژە لە توركیا
جونوڵ تۆڵ، بەڕێوەبەری پرۆگرامی توركیا لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕست پێیوایە، ساڵی 2018 سەبارەت بە توركیا، ساڵێكی تری پڕ لە تەنگژە و ژاوەژاو بووە. گرنگترین پەرسەندن لەو ساڵەدا، تەنگژەكانی تایبەت بە دراوی توركی بوو. لە هاویندا بەهای لیرەی توركی بەشێوەیەكی بێ‌ پێشینە رووی لە دابەزین كرد، بە جۆرێك كە دراوەكە خراپترین ئەدای لەنێوان دراوە سەرەكییەكانی جیهاندا بەخۆوەبینی. بەشی گەورەی ئەو تەنگژەیە لە ئەنجامی ساڵێكی خراپی ئیدارەی ئابوری بوو، بەڵام تەنگژەی پەیوەندییەكانی توركیا- ئەمریكا بووە مایەی كەڵەكەكردنی تەنگژەكە. ئیدارەكەی ترەمپ سزای بەسەر دوو بەرپرسی توركدا سەپاند، دوای ئەوەی ئەنقەرە شكستخواردبوو لە ئازادكردنی پیاوێكی ئاینی ئەمریكایی كە لە توركیا بە تۆمەتی تیرۆر زیندانی كرابوو، پاشان ئەمریكا گومرگی لەسەر هاوردەكردنەكانی توركیا زیاد كرد كە بەرهەمەكانی پۆڵا و ئەلەمنێومی لەخۆگرت. گرتنەبەری ئەم رێوشوێنە لەلایەن ئەمریكاوە، وایكرد لە دوای دەساڵ، دراوی توركیا و پەیوەندییە دووقۆڵییەكان بۆ نزمترین ئاست داببەزێت.
بەڵام شتێكی باش لە ئەنجامی ماندووبوونی ئابوری و ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەكان لەگەڵ واشنتۆن هاتەبەر، بەو پێیەی توركیا ناچار بوو قەشە ئەندرۆ برانسۆن لە دوای چەند مانگێك ئازاد بكات، لەگەڵ باشكردنەوەی ئەو پەیوەندییانەی پێشتر لەگەڵ هاوپەیمانە ئەوروپاییەكانیدا زیانی گەورەیان پێگەیشتبوو. دوای ساڵێكی خراپ لە 2017، لە ساڵی 2018دا توركیا و ئەڵمانیا بڕیاریاندا پەیوەندییەكانی نێوانیان باشبكەنەوە. رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆكی توركیا كە بێ‌ ئومێدییەكی گەورە دایگرتبوو بەرانبەر بە دەستخستنی شادەمارێك بۆ ژیانی ئابوری وڵاتەكەی، لە سەردانێكی رەسمیدا بۆ ئەڵمانیا، ستایشی پەیوەندییەكانی توركیای كرد لەگەڵ ئەوروپا, ئەنگێلا مێركڵ راوێژكاری ئەڵمانیاش بە هەمان شێوە دەست و دڵی باش بوو، كاتێك ئاماژەی بە ئامادەیی وڵاتەكەی كردبوو بۆ یارمەتیدانی دارایی توركیا لەكاتی پێویست و لەو دەمەی توركیا دووچاری تەنگژەی دابەزینی بەهای دراوی وڵاتەكەی هاتبوو.لە هەوڵێكیشدا بۆ ئاسایی كردنەوەی پەیوەندییەكان، هۆڵەندا و توركیا باڵێوزەكانیان دانایەوە دوای ئەوەی پێشتر هەردوو وڵات باڵێوزی خۆیان كێشابۆوە بەهۆی رێگری هۆڵەندییەكان لە ئەنجامدانی هەڵمەتی هەڵبژاردن لەنێو رەوەندی تورك لە هۆڵەندا كە لە چوارچێوەی ئامادەكارییەكاندا بوو بۆ ریفراندۆمی تایبەت بە دەستور لە نیسانی 2017.
كێشەكانی توركیا لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكان، و ئاستەنگە داراییەكان، وڵاتەكەی ناچاركرد هەوڵ بۆ دۆزینەوەی دۆستی نوێ‌ بدات لەپێناو پتەوكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ دێرینەكان. پەیوەندییە ئابورییەكانی توركیا لەگەڵ چین هەڵكشانی خێرایان بەخۆوەبینی، ئەنقەرە هیوای خواست پەیوەندییە بازرگانییەكان بقۆزێتەوە بۆ پتەوكردنی دەستپێشخەری پشتێنەی بازرگانی و گەیشتن بە چین.
لە هەمان كاتدا پەیوەندییەكانی لەگەڵ روسیادا بە پتەوی هێشتەوە، و لەسەر ئەوە رێكەوتن رێگە لە هێرشی حكومەتی دیمەشق بگرن بۆسەر پارێزگای ئیدلیب لە باكووری خۆرئاوای سوریا، و دامەزراندنی ناوچەیەكی لە چەك داماڵدراو لە پارێزگاكە، و قوڵكردنەوەی هەماهەنگییەكانیان لە بواری وزە لەڕێی دامەزراندنی (تركستریم) كە هێڵە بۆری گواستنەوەی غازی سروشتیە لە روسیاوە لەڕێی دەریای رەشەوە.
بەڵام ویلایەتە یەكگرتووەكان تەنیا نەبووە كە توركیا لە ساڵی 2018دا كێشەی لەگەڵدا دروستبوو، بەڵكو تەنگژەی كوژرانی جەمال خاشقچی رۆژنامەنوسی سعودی لەنێو كونسوڵخانەی وڵاتەكەی لە ئیستەنبوڵ، بووە مایەی ئاڵۆزكردنی پەیوەندییەكانی نێوان ئەنقەرە و ریاز كە پێشتریش تەنگژەی بەخۆوەبینی بەهۆی پشتیوانی توركیا لە كۆمەڵی ئیخوان موسلیمین و پاڵپشتی بۆ (دەوڵەتی قەتەر) لە دوای گەمارۆكان كە بەسەركردایەتی سعودیە لەلایەن ژمارەیەك وڵاتانی عەرەبییەوە بەسەر دەوحەدا سەپێنران.

چەقبەستنێكی توند لە ئەفغانستان
ئەحمەد مەجیدار، بەڕێوەبەری پرۆژەی ئێرانی نوێ‌ لە پەیمانگای خۆرهەڵاتی ناوەڕاست رایگەیاندبوو، ساڵی 2018 ساڵێكی تری پڕ لە توندوتیژی بوو لە ئەفغانستان، بەجۆرێك كە توانای هێنانەدی چەسپاندنی ئاشتی بووە هیوایەكی دوورەدەست.
لەكاتێكدا جەنگ لەسەر ئاستی ستراتیژی راوەستاوە، بزوتنەوەی تاڵیبان دەستیكردەوە بە كارە توندوتیژییەكان و پارێزگاری لە بوونی مەیدانی خۆی كرد لەسەر گۆڕەپانی شەڕەكان لە وڵاتەكە.
یاخیبووەكان دەستكەوتی ئیقلیمییان لە ناوچە گوندنشینەكان بەدەستهێنا، و دەستییان كرد بە تیرۆركردنی گەورە بەرپرسانی ئەفغانی، هێرش و پەلاماری گەورەشیان لە كابول و شارە گەورەكانی تری ئەفغانستان ئەنجامدا. بەڵام توندڕەوەكانیش بە هەمان شێوە لەو ساڵەدا دووچاری نسكۆ بوون: نەیانتوانی دەست بەسەر هیچ ناوەندێكی گرنگی دانیشتواندا بگرن، بگرە زیانی گەورەیان بەركەوت بەهۆی زیادبوونی ژمارەی ئەو هێرشە ئاسمانیانەی لەلایەن ئەمریكاوە لە دژییان ئەنجامدرا. لە گورزێكی گورچكبڕدا كە بەر تاڵیبان كەوت، كاتێك هەوڵەكانی بزوتنەوەكە تا ئەندازەیەكی گەورە شكستخواردوو بوو لە راگرتنی هەڵبژاردنی پەرلەمانی وڵاتەكە، لەگەڵ رووبەڕبوونەوەی گەلی ئەفغانی بۆ هەڕەشەكانیان و تەئكیدكردنەوە لەسەر پابەندبوون بە دیموكراتی و سیستمی سیاسی فەرمانڕەوا. راپرسییە پەرلەمانییەكان لەو ساڵەدا، ژمارەیەكی پێوانەییان بەخۆوەبینی لە ژمارەی كانیدانی ژن و لاو كە كێبڕكێیان كرد بۆ بوون بە پەرلەمانتار.
دوای تێپەڕینی ساڵێك، لەئێستادا رونبۆتەوە كە ستراتیژی ئیدارەكەی ترەمپ لە باشووری خۆرهەڵاتی ئاسیا، هیچ بەرەنجامێكی وەهای بەدەستەوەنەداوە. بەجۆرێك كە چڕكردنەوەی هەڵمەتە سەربازییەكانی ئەمریكا نەبوونە مایەی لاوازكردنی بزوتنەوەی تاڵیبان و ناچاركردنی بۆ هاتنە سەر مێزی دانوستان و رازیبوونی بزوتنەوەكە بە چارەسەری سیاسی و كۆتایی هێنان بە جەنگ لە ئەفغانستان. هەروەها دیپلۆماسی واشنتۆن، پاكستانی ناچار نەكرد دەستبەرداری پاڵپشتیكردنی ببێت لە چەكدارە ئەفغانییەكان. ئۆپەراسیۆنەكانی بنبڕكردنی تیرۆر لە دژی گروپە تیرۆریستییە بیانییەكانی نێو ئەفغانستانیش، ئەنجامی رۆشنیان بەدەستووە نەدا. ئەو هاوپەیمانییەی لەلایەن واشنتۆنەوە سەركردایەتی دەكرێت، توانی لە هێز و تواناكانی داعش كەمبكاتەوە، بەڵام واپێدەچێت رێكخراوی قاعیدە بیەوێت بگەڕێتەوە و لە ناوچەكانی باشوور و خۆرهەڵات دەست بە چالاكییەكانی بكاتەوە.
لەماوەی ئەو ساڵەدا، خواستێكی نوێ‌ سەریهەڵدا لە دانوستانەكان لەگەڵ تاڵیبان، ئەمەش بەو هیوایەی لە كۆتاییدا بگاتە چارەسەر و كۆتایی بە ناكۆكییەكان بهێنرێت، بۆ ئەو مەبەستەش نوێنەرانی تاڵیبان و گەورە بەرپرسانی ئەمریكایی، چەند گەڕێكی وتوێژییان لە قەتەر سازكرد. بەڵام ئەو وتوێژانە تائێستا نەبوونەتە مایەی دانی نەخشەرێگەیەك بۆ ئاشتی، بەجۆرێك كە یاخیبوان رەتیدەكەنەوە دانوستانی راستەوخۆ بۆ چارەسەر لەگەڵ حكومەتی ئەفغانیدا سازبكەن.

نەریتێكی تری نائاسایی پاكستان
مارفین جی وینباوم، بەڕێوەبەری بەرنامەی ئەفغانستان و پاكستان لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت، ساڵێك تێناپەڕێت لە پاكستان گەر بە نائاسایی وەسف نەكرێت. ساڵی 2018ش لەوە بەدەر نەبوو. دەركەوتووترین رووداوەكانیش كە لەو ساڵەدا تیشك خرایە سەری، سازكردنی هەڵبژاردنی پەرلەمانی بوو كە حكومەتێكی خاوەن ئاراستەی چاكسازیی بە سەرۆكایەتی عمران خان هێنایە دەسەڵات. هەروەها لە هەڵبژاردنەكەدا هەوڵێكی ركابەری گەورەی لەلایەن حزبە ئیسلامییەكانەوە بەخۆوەبینی، بە گروپە توندڕەوەكانەوە كە هەوڵیاندا بێنە نێو پرۆسەی سیاسی گشتی وڵاتەكەوە. مشتومڕە یاساییەكانی تایبەت پەیوەست بە نەواز شەریف سەرۆك وەزیرانی پێشوو و زۆرێك لە یاریدەدەرانی حزبەكەی، جێگەی بایەخ بوون لە زۆربەی رۆژگارەكانی ساڵدا، بە هەمان شێوە تەنگژە ئابوری قوڵیش كە پێشوازی لە حكومەتی نوێ‌ كرد. ئاڵۆزییەكانی نێوان پاكستان و ویلایەتە یەكگرتووەكان، دیمەنەكانی ئەفغانستانیان جارێكی تر رۆشنتركرد، پرسی ئاسیا بیبی-ئەو ژنە مەسیحییەی بە سەوڵ لێدان تۆمەتبار كرابوو كە حوكمی لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرا، بووە مایەی سەرنجی ناوخۆی وڵاتەكە و جیهان.
بردنەوەی عمران خان لە هەڵبژاردندا، بووە مایەی كۆتایی هێنان بە دەستباڵایی دوو حزب بەسەر دەسەڵاتدا كە بۆ دەیان ساڵ بوو باڵی بەسەر رەوشی سیاسی وڵاتەكەدا كێشابوو، لە هەڵبژاردنی ئەمجارەدا كەسێكی میللی هاتەپێشەوە كە خاوەن كەسێتییەكی كاریزمایە و هەڕەشەی كەمكردنەوەی سیاسەتی تەقلیدی و بەرپاكردنی هەڵمەتێكی بەهێزی لە دژی گەندەڵی كردبوو.
نەواز شەریف كە پێشتر لەلایەن دادگاكانەوە قەدەغە كرابوو هیچ پۆستێكی سیاسی بگرێتەدەست، بە زیندانی حوكمدرا، هەمان حوكمیش بەسەر ئەندامانی خێزانەكەیدا سەپێنرا بە شەهباز شەریفی برای بچوكەكەی كە لە گەورە وەزیرەكانی هەرێمی بنجاب بوو. وێڕای ئەوەی دواتر نەواز شەریف ئازادكرا، بەڵام لە مەترسی یاساییدا مایەوە. لە هەڵبژاردنی ساڵی 2018دا هەوڵی بەدەستهێنانی شەرعیەتی سیاسی درا لەلایەن حزبێكەوە كە حافز سەعید سەرۆكایەتی دەكات و لە لیستی رێكخراوە تیرۆریستییەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و ویلایەتە یەكگرتووەكاندا ناوی هەبوو، بە هەمان شێوە هاوپەیمانییەكی فراوانی حزبە ئاینییەكان بەشدارییان كرد بۆ بەدەستهێنانی پۆستەكان لە پاكستان.
تائێستاش پاكستان رۆچووی قەرزەكانە، لەگەڵ یەدەگێكی كەمی دراوی بیانی و دراوێكی ناوخۆی لاوازی بێ‌ بەها، ئەمەش وای لە عمران خانی سەرۆك وەزیران كرد، هەوڵەكانی بۆ دەستخستنی یارمەتی دارایی بیانی بخاتەگەڕ. بەڵام سەرۆك ترەمپ كە بێ‌ ئومێد بووە لە شكستخواردنی پاكستان لە هەوڵی پەلكێشكردنی تاڵیبانی ئەفغانی بۆ سەر مێزی دانوستان لەپێناو گەیشتن بە ئاشتی، بە توندی هێرشی كردە سەر پاكستان لەڕێی تویتەكانی كە خۆی لەخۆیدا سوكایەتیپێكردن بوون، هەر ئەمەش بوو وایكرد ئیدارەی ئەمریكا بڕی 1.66 ملیار دۆلاری یارمەتی ئەمنی وڵاتەكە بۆ پاكستان هەڵبپەسێرێت.
ئازادكردنی ئاسیا بیبی بووە مایەی بەرپابوونی خۆپیشاندانی توند كە لەلایەن حزبی «تحریك ال- لیك»ی راستڕەوەوە بەرپاكرا و زۆرێك لە شارەكانی گرتەوە و لێوەی سامانی گشتی دامەزراوەكانی پاكستان بەتاڵان برا. لەپاش ملدان بەو بزوتنەوە ئیسلامییە لە سەرەتاوە، حكومەت لە كۆتایی ساڵدا تەكتیكەكانی خۆی گۆڕی و زۆرێك لە سەركردەكانی حزبەكە و چالاكوانانی دەستگیركرد.

ئیسرائیل: ساڵی تێكشكانی قاڵبەكان
عایران عەتسیۆن، توێژەر لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت، ساڵی 2018 دوو پەرەسەندنی سەرەكی بەخۆوەبینی: پاشەكشەكردنی تاكلایەنەی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە رێككەوتنی ئەتۆمی ئێران، لێكنزیكبوونەوەی ئاشكرای نێوان ئیسرائیل و هەندێك لە وڵاتە عەرەبییەكان. لەگەڵ ئەوەشدا دوو پەرەسەندنەكە گەیشتنە ئاستی تێكشكانی سەرەكی قاڵبە كۆنەكان. بەشێوەیەكی تەقلیدی، ئیدارەی یەك لە دوا یەكەكانی ئەمریكا هەوڵیانداوە ژێرخانێكی ئەمنی ئیقلیمی لە دەوروبەری هاوپەیمانی عەرەبی دروست بكەن، و ئێرانی لێوە گۆشەگیربكەن و بە ئیسرائیلەوە گرێی بدەن، ئەمەش لەسەر بنەمای رێكەوتنێكی ئاشتی هەمەلایەنە لەنێوان ئیسرائیل و فەلەستینییەكان و نێوان ئیسرائیل و عەرەب.
بەڵام هاوپەیمانی نێوان ترەمپ و نەتانیاهۆ و هەندێك لە عەرەبەكان، بەشێوەیەكی تەواوەتی ئەو قاڵبەی تێكشكاند. ستراتیژییەكانیان كار بۆ بەدیهێنانی هەندێك لە هەمان ئەو ئامانجانە دەكەن-بە تایبەت گۆشەگیركردنی ئێران و گرێدانەوەی ئیسرائیلە بە جیهانی عەرەبیەوە كە بەبێ‌ پێكهاتەی فەلەستینییە. قاڵبە نوێیەكە واتای بەدیهێنانی ئاسایی كردنەوەی پەیوەندی ئیسرائیل- عەرەبیە، و هاوپەیمانی ئیقلیمی دژ بە ئێرانە بە سەرپەرشتی ئەمریكا، بەبێ‌ ئەنجامدانی هیچ رێكەوتێكی ئاشتی. گەر راستڕەوی ئەمریكایی و ئیسرائیلی ئۆبامایان بە پانكردنەوەی ئیسرائیل لەژێر تایەكانی ئۆتۆمبێلدا تۆمەتباركردبێت، ئەوا ترەمپ كارێكی كرد كە بووە مایەی دڵخۆشكردنی ئەوان و ئەو ئۆتۆمبێلەی باسی دەكەن بەسەر فەلەستینییەكاندا هەڵگێڕایەوە. لە هەمان كاتدا -بە مەبەست بێت یان بەبێ‌ مەبەست- لەبەرچاوی لایەنەكاندا باسی «گرێبەستی سەدە» دەكات. تەنانەت گەر ئەو گرێبەستەش سەربگرێت، ئەوا پێناچێت رۆڵێكی بنیاتنەر ببینێت، بەڵكو لە بری ئەوە وەك میكانیزمێكی تر كاردەكات بۆ ئاڵوگۆڕپێكردنی تۆمەتەكان لەنێوان ئیسرائیلییەكان و دەسەڵاتی فەلەستینی. لەگەڵ قبوڵكردنی ئیسرائیل بە رێكەوتنێكی تر لەگەڵ حەماس لە غەززە، ئەوا قۆناغەكە لەبار دەبێت بۆ ئەوەی رێكەوتنەكانی ئۆسلۆ لەگۆڕبنرێن.
بە بەرەی باكووری ئیسرائیل، روسیا پێگەیەكی قورسی وڵاتەكەی قایم كردووە و لە دوایین قۆناغدا مەرجە سەرەكییەكانی خۆی دەسەپێنێت بۆ كۆتایی هێنان بە جەنگی ئەهلی لە سوریا، ئەمەش لە بەرژەوەندی ئێران و حزبوڵڵایە و دژ بە بەرژەوەندییەكانی ئیسرائیلە. ئەوەش جێگەی پێداگری سەرەكی ئیسرائیل دەبێت، بەشێوەیەكی گریمانەش وەرگێڕانی سەرنجەكانە بەلای لوبناندا. ساڵی 2019 كە دەبێتە ساڵێكی گەرمی هەڵبژاردن لە ئیسرائیل، نەتانیاهۆ دوایین هەناسەی سیاسی خۆی تێدا دەدات، بەر لەوەی كەیسە دادوەرییەكانی لەبارەی هەندێك تۆمەتی تاوانكارییەوە تاوتوێ‌ بكرێت. بۆیە رەەنگە قاڵبی زیاتر لە شەڕەكەی خۆی و –ترەمپ- لەپێناو مانەوەی سسیاسیدا تێكبشكێن.

لوبنان و گەیشتن بە بنبەست
پۆڵ سالم، سەرۆكی پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پێیوایە، لوبنان كێشەی دیارنەمانی كاتی سەرۆكە وەزیرانەكەی لە كۆتایی ساڵی 2017 تێپەڕاند و هەنگاوی زیاتری هەڵنا بەرەو ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە مانگی ئاباردا كە دەمێك بوو چاوەڕواندەكرا. هەڵبژاردنەكە جێبەجێكردنی یاسایەكی نوێی بۆ نوێنەرایەتی رێژەیی بەخۆوەبینی، و بووە مایەی بەدیهاتنی زۆرینە بۆ بزوتنەوەی نیشتمانی ئازاد كە لەلایەن سەرۆك میشال عۆن، و حزبوڵڵا، و هاوپەیمانەكانیانەوە سەرۆكایەتی دەكرێت، و رێژەی كورسییەكانی بزوتنەوەی موستەقبەلیش بەشێوەیەكی بەرچاو كەمبۆوە كە سەعد حەریری سەرۆكایەتی دەكات. بەڵام حەریری كە جارێكی تر بە سەرۆك وەزیران دەستنیشان كرا لە دوای هەڵبژاردن و بۆ ماوەی هەشت مانگ نەیتوانیوە حكومەت پێكبهێنێت. بەو واتایەی كە جێبەجێكردنی بەڵێنەكان بۆ پێشكەشكردنی یارمەتی بە دواخراوی دەمێنێتەوە، و رەوشی ئابوری و سیاسی لە داڕمانێكی بەردەوامدا دەبێت.
پرۆسەی پێكهێنانی حكومەت لە لوبنان، لە سێ‌ تەوەرەوە بە هەڵپەسێردراوی ماوەتەوە: نوێنەرایەتی مەسیحییەكان لەنێوان رەوتی نیشتمانی عۆن و «هێزە لوبنانییەكان» كە لەلایەن سەمیر جەعجەعەوە سەرۆكایەتی دەكرێت لەگەڵ حزبوڵڵا كە داوای وەزارەتە سەرەكییەكان دەكات، ئەم هەنگاوەش كاردانەوەی نەرێنی لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكان و شانشینی عەرەبی سعودیەی بەدوادادێت، وێڕای نوێنەرایەتی سوننەكان كە وا لە حكومەتەكەی ئەسەد دەكات كورسی هاوپەیمانە سوننەكانی لە حكومەتدا لەگەڵ حەریری دابەش بكات.
ئابوری لوبنان لە ساڵی رابردوودا، رووبەڕبووی خاوبوونەوە و هەڕەشەی ناسەقامگیری دارایی بۆوە. دەستواژەی دامەزراوەی مودی لەم ماوەیەی دواییدا رووی لە دابەزین كرد و پێشبینییەكانی بۆ وڵاتەكە لە سەقامگیرەوە بۆ نەرێنی گۆڕی، پارێزگاری بانكی ناوەندی وڵاتەكەش هۆشداریی دەدات لەوەی كە گەر بەمنزیكانە حكومەت پێكنەهێنرێت، ئەوا رەنگە وڵات رووبەڕووی ئاستەنگی مەترسیدار ببێتەوە.
لەسەر ئاستی ئەمنی، تەنگژەكانی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵڵا بەشێوەیەكی مەترسیدار روویان لە زیادبوون كرد. بۆردومانە گەورەكان و پێكداهەڵپژانە ئاسمانییەكانیش لەنێوان ئیسرائیل و پێگە ئێرانییەكان لە سوریا، هەڕەشەی دزەكردنی قەیرانەكەیان بۆ نێو لوبنان هێنایەئارا. لە هەمان كاتدا ئیسرائیل باسی لەوەكرد كە ئێران چەەند بەشێكی لەو موشەكانە داوەتە حزبوڵڵا كە بەشێوەیەكی ورد ئامانجەكانیان دەپێكن و بە سیستمی دیاریكردنی شوێنەكان تەیاركراون، بەردەوامیش هەڕەشەی گرتنەبەری رێوشوێنی راستەوخۆی كردووە، بەڵام بەرپەرچدانەوەی یەكتر بەدرێژایی سنورەكانی لوبنان- ئیسرائیل، تائێستاش خۆڕاگر و بێدەنگن.

سیاسەتێكی ئەمریكایی جیاواز بەرانبەر ئیسرائیل/ فەلەستین
ناتان ستوك، توێژەر لە پەیمانگەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەبارەی سیاسەتەكانی ئەمریكا بەرانبەر بە ململانێی مێژوویی ناوچەكە دەڵێت، لە مانگی ئایاری 2018، ئیدارەكەی ترەمپ باڵێوزخانەی نوێی ئەمریكای لە قودس كردەوە. سیاسەتی ئیدارەی ئەمریكایی بەدرێژایی ساڵەكە بەهۆی داننان بە قودس وەك پایتەختی ئیسرائیل، بەرانبەر بە مەسەلەی ئیسرائیل، فەلەستین بەشێوەیەكی جیاواز و نایەكسان مایەوە. سەركردایەتی فەلەستینی بەردەوامبوو لە هەڵپەساردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ كۆشكی سپی، لەبەرانبەردا ئیدارەی ئەمریكا نوسینگەی نوێنەرایەتی رێكخراوی رزگاریخوازی فەلەستینی لە واشنتۆن داخست. هەروەها ئیدارەی ئەمریكا راگەیاندنی پلانی ئاشتی چاوەڕوانكراوی بەشێوەیەكی دووبارە دواخست، پشتیوانی وڵاتە عەرەبییەكانیش لە پێشنیارەكە لە داڕماندا بوو، ئیدارەكەی ترەمپ پەیوەندی بە یەكێك لە لایەنەكانی ململانێكە لەدەستدا.
تەرەفگیری ئیدارەی ئەمریكا لە دیپلۆماسی ئیسرائیل، فەلەستین، وایكرد دەستەوستان بێت بەرانبەر بە دروستكردنی كاریگەریی لەسەر شانۆی ململانێكە كە لە ساڵی 2018دا ئاڵۆزبوونی زیاتری بەخۆوەبینی، بە تایبەت لەبەری كەرتی غەززەوە.
لەگەڵ كۆتایی مانگی ئادار، چالاكوانانی كۆمەڵی مەدەنی فەلەستینی، بە پشتیوانی حەماس، خۆپیشاندانی هەفتانەیان بەدرێژایی سنورەكان لەگەڵ ئیسرائیل رێكخست. ئەو ناڕەزاییانە بونە مایەی كوژرانی نزیكەی 200 فەلەستینی بەدەستی هێزەكانی ئیسرائیل، هاوكات فەلەستینیەكان فڕۆكەی كاغەزی ئاگرینیان لە غەززەوە بەرەو ئیسرائیل رەوانەكرد كە زیانێكی گەورەویان بە زەوییە كشتوكاڵییەكانی ئیسرائیل گەیاند.
ئەو ناڕزاییانە وەك وەڵامێك بوون بۆ رەوشی داڕماوی كەرتی غەززە. داخستنی سنورەكان لە بەری ئیسرائیل و میسرەوە بەڕووی كەرتی غەززە و ئەو سزا ئابوریانەی لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینییەوە سەپێنران، بونە مایەی بەرزبوونەوەی رێژەی بێكاری لە غەززە بۆ لەسەدا 53، پێدانی وزەی كارەباش بە ناوچەكە بۆ چوار سەعات لە رۆژێكدا كەمكرایەوە. لەبەرانبەر ئەگەری تەقینەوەی توندوتیژی لەنێوتن ئیسرائیل و غەززە، میسر و قەتەر نێوەندگیرییان كرد بۆ بەستنی رێكەوتنێك كە لێوەی رێگە بەپێدانی موچەی فەرمانبەرانی خزمەتگوزارییە مەدەنییەكان و كڕینی سوتەمەنی بۆ وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزە لە غەززە دەدرێت. ئەو رێوشوێنانە بوونە مایەی باشكردنی رەوشەكە و كەمكردنەوەی ئەگەری بەرپابوونی جەنگە لە غەززە، لانی كەم لەئێستادا.

* ئەم شرۆڤانە لە دوو توێی راپۆرتێكدا لەژێر ناونیشانی: 2018 year in review:Chnflictst, Khashoggi,and,, maximum pressure بڵاوكراونەتەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ناوچه‌ی‌ پشده‌ر له‌ سه‌رده‌می‌ میرنشینی‌ هه‌زبانی‌ دا

(1029-1132ز) عومه‌ر ئیسماعیل مارف جگه‌ له‌وه‌ی‌ هه‌زبانیه‌كان هۆزێكی‌ گه‌وره‌ی‌ كورد ...