سەرەکی » دۆسێ » سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل و رۆڵیان له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تدا

سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل و رۆڵیان له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تدا

كه‌مال عه‌لی‌ حه‌سان*

هه‌ر هه‌وڵێكی‌ راسته‌قینه‌ بۆ تێگه‌یشتنی‌ هه‌لومه‌رج و دۆخی‌ ئیسرائیل زۆرتر ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر شانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر، ته‌نانه‌ت ده‌شێ‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ببن به‌ بنچینه‌یه‌كی‌ به‌هێز بۆ تێگه‌یشتن و شیكردنه‌وه‌ی‌ میكانیزم و دینامیكیای‌ كاری‌ ده‌سه‌ڵات و كۆمه‌ڵگا له‌ ئیسرائیل.
توێژینه‌وه‌ی‌ قووڵ‌ یه‌كێ‌ له‌ گرنگترین ئه‌و بنه‌مایانه‌ن كه‌ سیاسه‌تمه‌داران و دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل پشتیان پێ‌ ده‌به‌ستن بۆ دانانی‌ سیاسه‌ته‌كان و ده‌ركردنی‌ بڕیار. مشتوماڵ‌ كردنی‌ پرس و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ سیاسییه‌كان به‌ ده‌ستپێكی‌ هه‌وڵه‌كان بۆ داڕشتنی‌ ستراتیجی‌ ئیسرائیل له‌ هه‌موو بواره‌كان ده‌ژمێردرێ‌. به‌ رای‌ ئێمه‌، ئه‌مه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل رێزێكی‌ بێ‌ پایان له‌ مه‌عریفه‌ت و زانست ده‌گرن و په‌ی‌ به‌ سه‌نگی‌ راسته‌قینه‌ی‌ زانست ده‌به‌ن، ئه‌ویش پێش و پاش دانانی‌ سیاسه‌ته‌كان. دیاره‌ ئه‌م بۆچونه‌ هه‌ر بۆچونی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیاری‌ ئیسرائیل نیه‌، به‌ڵكو بۆچونی‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ باوه‌ڕیان به‌ گه‌وره‌یی‌ مرۆڤ هه‌یه‌ و ده‌زانن چۆن سود له‌ تواناو داهێنانی‌ مرۆڤ وه‌رگرن له‌م سه‌رده‌مه‌دا كه‌ تێیدا میتۆده‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ بونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ بۆ دیاریكردنی‌ شێوه‌ی‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ‌ پرس و كاروباره‌كانی‌ ژیان.
زۆر جار ده‌بینین سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن كه‌له‌پورو ئه‌ندێشه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك پڕ به‌ به‌ری‌ رێبازێكی‌ ئایدیۆلۆجی‌ و سیاسیی‌ دیاریكراو بدوورن. لێره‌وه‌ بایه‌خی‌ تێڕوانینی‌ بابه‌تییانه‌و بایه‌خی‌ زانستی‌ و ئه‌كادیمییانه‌ی‌ دروست و سه‌ربه‌خۆ بۆ گه‌یشتن به‌ راستییه‌كان ده‌رده‌كه‌وێ‌ و هه‌ر لێره‌شدا ئه‌وه‌نده‌ی‌ له‌ توانادا بێت نابێ‌ مه‌سه‌له‌كه‌ بۆ هیچ رێبازێكی‌ ئایدیۆلۆجی‌‌و سیاسیی‌ دیاریكراو ته‌رخان بكرێت.
ئامانجی‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ دیاریكردنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌ ئیسرائیلییه‌كانی‌ بیرو ده‌ستنیشان كردنی‌ نه‌خشی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌یه‌ له‌ داڕشتنی‌ ستراتیجه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان و ده‌ركردنی‌ راسپارده‌ بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل، هه‌روه‌ها وتاره‌كه‌ كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ شێوه‌ی‌ كاركردن و چالاكیی‌ و كاریگه‌ریی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌سه‌ر رای‌ گشتیی‌ ئیسرائیلی‌ و ناوچه‌كه‌ بناسێ‌ ‌و به‌دواداچون بۆ په‌یوه‌ندیی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و بیره‌وه‌ له‌ ئه‌مریكاو ئه‌وروپا بكاو كاریگه‌رییان له‌سه‌ر سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست دیاری‌ بكات چونكه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل گوزارشت له‌ ئاستی‌ زانستی‌ و رۆشنبیریی‌ كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌ن و بایه‌خێكی‌ زانستیی‌ گرنگیان بۆ ئیسرائیل هه‌یه‌. هه‌روه‌ها ئامانجی‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ دیاریكردنی‌ به‌رهه‌می‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌یه‌ به‌ ژماره‌و ناسینی‌ ده‌سته‌بژێری‌ ئه‌كادیمی‌‌و زانینی‌ توانای‌ لێكۆڵیاره‌كانی‌ ئیسرائیله‌ كه‌ به‌شداری‌ له‌ هێنانه‌ دیی‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌دا ده‌كه‌ن.
هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ چۆته‌ سه‌ر باس كردنی‌ سه‌ربهورده‌ی‌ په‌یدابونی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ جیهاندا، به‌تایبه‌تی‌ له‌ ئه‌مریكای‌ باكورو ئه‌وروپا تا ده‌گاته‌ ئیسرائیل. سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان مه‌عریفه‌ت و هێزو رۆڵی‌ هه‌ردوكیان له‌ رایی‌ كردنی‌ ژیانی‌ گه‌لان و شێوه‌ی‌ بڕیاردان له‌ لای‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌ وه‌ك چوارچێوه‌یه‌كی‌ تیۆریكی‌‌و ده‌روازه‌یه‌كی‌ زانستی‌ بۆ تێگه‌یشتنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ جیهان و ئیسرائیل تاوتوێ‌ ده‌كات.
لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ باسی‌ ئه‌م بابه‌ت و باسانه‌ ده‌كات: ناسینی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر، ده‌روازه‌یه‌كی‌ مێژویی‌ تیۆریكی‌، بایه‌خ و گرنگیی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌، شێوه‌كانی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان و كێشه‌كانی‌ به‌رده‌م توێژینه‌وه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو كه‌سایه‌تیی‌ مرۆڤی‌ ئیسرائیلی‌، جۆره‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل، تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل، به‌رهه‌می‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل، پاشان كورته‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك خراوه‌ته‌ روو، سه‌رباری‌ لیستی‌ ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی‌ كه‌ له‌ نوسینی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا سودیان لێ‌ وه‌رگیراوه‌.


وتارو لێكۆڵینه‌وه‌ زانستییه‌كان سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كیی‌ ناسینی‌ هۆو میكانیزمه‌كانی‌ په‌یدابونی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرن له‌ جیهان و ئیسرائیلدا، هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كیی‌ دیاریكردنی‌ رۆڵ‌ و چالاكی‌ و به‌رهه‌مه‌كان و دینامیكیای‌ كاره‌كان و ستافی‌ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ن، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ن بۆ پۆلین كردنی‌ زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل و دابه‌ش كردنیان به‌پێی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌‌و كارو ئه‌ركه‌كانیان و به‌پێی‌ ئه‌ندازه‌ی‌ بایه‌خدانیان به‌ كاروباری‌ سیاسی‌ و عه‌سكه‌ری‌ ‌و حكومی‌.
دیاره‌ پاش به‌ڕێوه‌چونی‌ پرۆسه‌ی‌ توێژینه‌وه‌، خوێندنه‌وه‌یه‌كی‌ شیكار بۆ سه‌رجه‌م كاری‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كراوه‌ بۆ دیاریكردنی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ و جیاوازییه‌كانیان و له‌ به‌ره‌نجامدا دیاریكردنی‌ تایبه‌تمه‌ندیی‌ كاره‌كانیان له‌سه‌ر ئاستی‌ خۆجێیی‌ و ناوچه‌یی‌ و جیهانی‌. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ سه‌رنجمان داوه‌تێ‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر كه‌م سه‌رچاوه‌و وتار سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌ هه‌یه‌. هه‌ر له‌م رووه‌وه‌ زۆر كه‌م كه‌ره‌سته‌ چنگ كه‌وتووه‌ كه‌ بایه‌خ به‌ لایه‌نێكی‌ دیاریكراوی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل ده‌ده‌ن. لێره‌وه‌ بایه‌خی‌ یه‌كه‌م توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ تێیدا روپێوێكی‌ سه‌رتاپاگیرو گشتلایی‌ بۆ ته‌واوی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیری‌ ئیسرائیلی‌ كراوه‌، له‌وانه‌ی‌ كه‌ زۆر چالاكانه‌ كار ده‌كه‌ن. ئه‌و چالاكییه‌ش پاش روپێوكردنی‌ بڵاوكراوه‌و به‌رهه‌مه‌كانیان، هه‌روه‌ها پاش زانینی‌ بودجه‌ زل و زه‌به‌لاحه‌كانیان بۆمان ده‌ركه‌وتووه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ حكومه‌تی‌ ئیسرائیل بودجه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ بۆ په‌ره‌پێدانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ته‌رخان كردووه‌. بۆیه‌ ده‌شێ‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ببێ‌ به‌ سه‌ره‌تای‌ پرۆژه‌یه‌ك بۆ ناسینی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل و رۆڵیان له‌ داڕشتنی‌ بژارده‌ ستراتیجییه‌كان و پێشكه‌ش كردنیان به‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌ وه‌ك راسپارده‌، به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌م ده‌سته‌بژێره‌ زۆر پشت به‌م سه‌نته‌رانه‌و به‌ راسپارده‌ گرنگه‌كانیان ده‌به‌ستێت. دیاره‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر رای‌ گشتی‌ له‌ ئیسرائیل و جیهان هه‌یه‌و پێویسته‌ له‌سه‌رمان به‌دواداچون بۆ ئه‌و رۆڵه‌ بكه‌ین و زانیاریشمان هه‌بێ‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌ ستراتیجییه‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل و ئه‌مریكا.
پێناسه‌
سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر، واته‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ به‌ Think tanks ناسراون، ده‌سته‌واژه‌یه‌كه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكدا مانایه‌كی‌ زۆر قوڵی‌ هه‌یه‌و تێیدا رۆڵی‌ ئه‌و گروپانه‌ دیاری‌ كراوه‌ كه‌ بیرۆكه‌ بۆ دروست كردنی‌ بڕیار دابین ده‌كا، به‌تایبه‌تی‌ ئه‌و بیرۆكانه‌ی‌ كه‌ ره‌هه‌ندێكی‌ ستراتیجییان هه‌یه‌ له‌وانه‌، به‌ ده‌ربڕینێكی‌ تر، كۆكردنه‌وه‌و رێكخستنی‌ ده‌سته‌بژێرێكی‌ ناوازه‌و پسپۆر بۆ پێشكه‌ش كردنی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ قووڵ‌‌و سه‌رتاپاگیرو ئامۆژگاری‌ كردن‌و ئاماده‌كردنی‌ سیناریۆ بۆ ئاینده‌ به‌و مه‌به‌سته‌ی‌ كه‌ یارمه‌تیی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار بده‌ن بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ یان داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌كانیان به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌و پێشنیارانه‌ی‌ كه‌ له‌ بواره‌ جیاوازه‌كاندا پێشكه‌ش ده‌كرێن.
هه‌روه‌ها به‌و سه‌نته‌رانه‌ ده‌وترێ‌ «كارگه‌ی‌ بیركردنه‌وه‌» یان «كوانوی‌ بیركردنه‌وه‌» كه‌ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ش زۆر باوه‌و ئاماژه‌یه‌كیشه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌. ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ خۆیان به‌ بێلایه‌ن ده‌ناسێنن به‌ڵام زۆریان ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ پێڵ‌ ‌و ره‌هه‌ندی‌ فیكری‌ و سیاسیی‌ دیاریكراون. ده‌توانین ئه‌وه‌ بڵێین كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر پشت ئه‌ستورن به‌ كاكڵه‌ی‌ بیری‌ بیرمه‌ندان و وه‌به‌رهێنانی‌ ئه‌و ئاوه‌زانه‌و كۆكردنه‌وه‌یان له‌ سایه‌ی‌ رێكخراوی‌ تایبه‌تمه‌نددا به‌ مه‌به‌ستی‌ سازكردنی‌ بڕیاره‌ ستراتیجییه‌كان‌و داڕشتنی‌ سیاسه‌ته‌كان.
له‌ پێناسه‌یه‌كی‌ تردا، عه‌بدولغه‌نی‌ عیماد پرۆفیسۆر له‌ زانكۆی‌ لوبنان ئاوا سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیری‌ ناسیوه‌ كه‌ «زرێپۆشی‌ بیرن». دیاره‌ تێكه‌ڵ‌ كردنی‌ بیر به‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ هێز له‌م ناسینه‌دا به‌ خۆڕایی‌ نه‌هاتووه‌، به‌ڵكو له‌ وڵاتێكی‌ وه‌كو ئه‌مریكادا گوزارشت له‌ هاوپه‌یمانیی‌ نێوان بیرو چه‌ك ده‌كات. ئه‌م داموده‌زگا ستراتیجییانه‌و ئه‌م كوانووانه‌ی‌ پسپۆریی‌ سیاسی‌، هێزێكی‌ فشارهێن و خاوه‌ن پاڵه‌په‌ستۆو كاران كه‌ چالاكانه‌ كه‌وتونه‌ته‌ كاركردن ‌و له‌ لایه‌ن كۆمپانیا جیهانییه‌ گه‌وره‌كانی‌ ئه‌مریكاوه‌ بودجه‌یه‌كی‌ زل و زه‌به‌لاحیان بۆ دابین كراوه‌.
ده‌روازه‌یه‌كی‌ مێژویی‌ تیۆریكی‌
به‌كارهێنانی‌ واژه‌ی‌ Thinks tanks بۆ سه‌رده‌می‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌ویش ئاماژه‌یه‌ك بوو بۆ ئه‌و ژوره‌ پارێزراوانه‌ی‌ كه‌ تیایاندا پلاندانه‌ره‌ عه‌سكه‌رییه‌كان‌و زاناكانی‌ به‌رگری‌ گفتوگۆیان تێدا ده‌كرد. پاش ئه‌م قۆناغه‌، واته‌ له‌ كاتی‌ شه‌ڕی‌ سارددا له‌ ساڵه‌كانی‌ په‌نجاو شه‌ستی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوودا، هێدی‌ هێدی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئه‌مریكاو ئه‌وروپاو جیهان زیادیان كرد.


ئه‌وی‌ راستی‌ بێ‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر جۆره‌ داموده‌زگایه‌كی‌ میانكارن بۆ ئاڵوگۆڕی‌ بیرو ئه‌ندێشه‌و تێڕوانینه‌كان‌و كه‌وتونه‌ته‌ نێوان پرۆسه‌ی‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ بڕیارو پرۆسه‌ی‌ بڕیارداندا. واته‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ هه‌وڵێكن بۆ پڕكردنه‌وه‌ی‌ كه‌لێنی‌ نێوان جیهانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانكۆیی‌ كه‌ نغرۆ بووه‌ له‌ مه‌یلی‌ ئه‌كادیمیستیی‌ تیۆریكییانه‌و دور له‌ سه‌رنج‌و مه‌یل و تێڕوانینه‌كانی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیارو نێوان جیهانی‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ راسته‌قینه‌و بڕیاردان كه‌ تێیدا بڕیارده‌ره‌كان كاتی‌ پێویستیان بۆ بیركردنه‌وه‌ی‌ قوڵ‌ نیه‌. جیهانی‌ یه‌كه‌م نوێنه‌ره‌كانی‌ مامۆستاكانی‌ زانكۆو بیرمه‌ندو رۆشنبیران و پسپۆره‌كانن به‌ هه‌موو بواره‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ تیۆریزه‌و تێڕامان‌و لێ‌ وردبونه‌وه‌و شیكردنه‌وه‌و شرۆڤه‌كردنه‌وه‌.
ئه‌گه‌ر به‌دواداچون بۆ ره‌وتی‌ په‌یدابونی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ جیهاندا بكه‌ین تا ده‌گه‌ینه‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست و له‌وێشدا ده‌گه‌ینه‌ ئیسرائیل، خۆمان له‌ به‌رده‌م گفتوگۆیه‌كدا ده‌رباره‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو ده‌سه‌ڵات ده‌بینینه‌وه‌ چونكه‌ لێره‌دا سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر سه‌رچاوه‌ی‌ زانستن و ده‌سه‌ڵاتی‌ فه‌رمانڕه‌واش بنچینه‌ی‌ سه‌ره‌كیی‌ كارو به‌رهه‌می‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌یه‌.
فۆكۆ (Michel Foucault) ده‌سه‌ڵاتی‌ وا ناساندووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان چه‌ند هێزێكه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ش به‌ نۆره‌ی‌ خۆیان ژماره‌یه‌ك ریسێرڤه‌ری‌ تایبه‌ت به‌ كاره‌كانی‌ وه‌ك هاندان، دنه‌دان به‌رهه‌م دێنن و ئه‌م هێزانه‌ به‌پێی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ به‌سه‌ر چه‌ند پارچه‌یه‌كی‌ جیاوازدا پارچه‌ پارچه‌ ده‌كرێن، به‌پێی‌ كات‌و شوێن دابه‌ش ده‌كرێن. مه‌عریفه‌ت به‌و چه‌شنه‌ی‌ كه‌ فۆكۆ پێناسه‌ی‌ كردووه‌، له‌ لایه‌ك نیه‌و ده‌سه‌ڵاتیش له‌ لایه‌كی‌ تر بێت، به‌ڵكو مه‌عریفه‌ت خۆی‌ له‌ خۆیدا ده‌سه‌ڵاته‌. ده‌سه‌ڵاتیش ده‌توانێ‌ مه‌عریفه‌ت به‌ لای‌ خۆیدا رابكێشێت. كاتێك مرۆڤ به‌ مه‌عریفه‌ت ده‌گات، ده‌توانێ‌ ببێ‌ به‌ جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتێك له‌ كۆمه‌ڵگاكه‌ی‌ خۆی‌. ئه‌و مرۆڤه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌یه‌، ده‌توانێ‌ گه‌وره‌ زانایان به‌ لای‌ خۆیدا رابكێشێت و هه‌روه‌ها ده‌توانێ‌ سود له‌ زانست و به‌هره‌یان وه‌رگرێ‌ بۆ پایه‌داركردنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆی‌ و له‌ ئاكامدا په‌یوه‌ندییه‌كی‌ دیاله‌كتیكیی‌ رون له‌ نێوان ده‌سه‌ڵات و مه‌عریفه‌تدا هه‌یه‌.
له‌كاتێكدا كه‌ راسپارده‌و راپۆرته‌كان زاده‌ی‌ كارو كرده‌وه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرن، شتێكی‌ به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ كه‌ هه‌وڵ‌ بده‌ین شاره‌زاییمان هه‌بێ‌ ده‌رباره‌ی‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كه‌ ئاسه‌وار له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌ به‌جێ‌ ده‌هێڵن و ده‌بنه‌ سه‌رچاوه‌و ته‌نانه‌ت ده‌بنه‌ چه‌ترێكی‌ فیكری‌‌و كرده‌یی‌ بۆ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌ كاتێك هه‌وڵ‌ ده‌ده‌ن سیاسه‌ت داڕێژن و ده‌ست به‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ بكه‌ن. ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر چه‌مكی‌ گوتارو میكانیزمه‌كانی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ له‌ لای‌ فۆكۆ، ده‌بینین فۆكۆ سه‌رنجی‌ راكێشاوین به‌ لای‌ رۆڵی‌ زمان له‌ جموجوڵی‌ ده‌سه‌ڵات‌و له‌ ده‌ستنه‌دانی‌ ده‌سه‌ڵاتدا. ئه‌و وای‌ بینیوه‌ كه‌ جیهانی‌ ئه‌مڕۆی‌ رۆژئاوا چه‌ندان گوتار تێی‌ وروكاون‌و ته‌نگیان پێ‌ هه‌ڵچنیوه‌و ئاراسته‌یه‌ك بۆ هه‌ڵسوكه‌وتی‌ تاك دیاری‌ ده‌كه‌ن چونكه‌ تاك خۆی‌ به‌م هه‌ڵسوكه‌وته‌ گه‌یشتووه‌ تا ئه‌و راده‌یه‌ی‌ كه‌ ئه‌مڕۆ بۆته‌ چاودێر به‌سه‌ر خۆیه‌وه‌. ره‌خنه‌كه‌ی‌ فۆكۆ زۆرتر روی‌ له‌ رۆڵی‌ ده‌قه‌ وێژه‌یی‌ و ناوێژه‌ییه‌كانه‌ كه‌ بونه‌ته‌ هۆی‌ په‌یدابونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و هێشتنه‌وه‌ی‌. له‌ هه‌موو بارو دۆخه‌كاندا ده‌سه‌ڵات له‌رێی‌ گوتاره‌وه‌ كار ده‌كاو كاتێك «ره‌فتاری‌ نائاسایی‌» دیاری‌ ده‌كات، زانسته‌ مرۆییه‌كان ده‌سه‌ڵات له‌و شته‌ وه‌رده‌گرن كه‌ پێی‌ ده‌گوترێت «مه‌عریفه‌ت» و ئیدیعای‌ پسپۆری‌ و شاره‌زایی‌ له‌ بواری‌ مه‌عریفیدا. ئه‌م چه‌شنه‌ ئیدیعایه‌ مه‌عریفییانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فۆكۆ ناوی‌ ناون «گوتار» یاخود به‌ واتایه‌كی‌ وردتر گوتار بریتیه‌ له‌ په‌یكه‌رێكی‌ پانوپۆڕی‌ پڕ گریمانه‌ تێترنجاوو تێكهه‌ڵكێش كه‌ مه‌عریفه‌ت ده‌كه‌نه‌ شتێكی‌ شیاو. فۆكۆ له‌ كتێبه‌كه‌یدا «ئاركیۆلۆژیای‌ مه‌عریفه‌ت» (1972) گوتویه‌تی‌ «گوتار ریزه‌كردنی‌ چه‌ند رسته‌و گریمانه‌یه‌كه‌» كه‌ ده‌توانرێ‌ «وه‌ك گروپێكی‌ گه‌وره‌ی‌ بنه‌ماو رێسای‌ سه‌ر به‌ سیستمی‌ یه‌ك فۆرماسیۆن» بناسرێ‌ كه‌ به‌ «فۆرماسیۆنی‌ گوتار» ناسراوه‌.
كه‌واته‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ توندوتۆڵ‌ له‌ نێوان مه‌عریفه‌ت و ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌. مه‌عریفه‌ت هۆكارێكه‌ بۆ ناساندن و پۆلێن كردنی‌ خه‌ڵكانی‌ تر. یه‌كێ‌ له‌و ئاكامه‌ به‌ڵگه‌نه‌ویستانه‌ی‌ كه‌ تاقیكردنه‌وه‌ جیهانییه‌كان هێناویانه‌ته‌ ئاراوه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر رۆڵێكی‌ پێشه‌نگیان له‌ سه‌ركردایه‌تی‌ كردنی‌ جیهاندا هه‌یه‌، هه‌روه‌ها رۆڵێكی‌ گرنگیشیان له‌ پێشكه‌وتنی‌ جیهاندا پێ‌ ده‌بڕێ‌، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر چوارچێوه‌ی‌ له‌دایكبونی‌ پرۆژه‌ ستراتیجییه‌ كاراو كاریگه‌ره‌كانن.
زۆر ده‌وڵه‌ت له‌ كێشوه‌ره‌كانی‌ ئه‌وروپاو ئه‌مریكا گه‌شه‌یه‌كی‌ زانستیی‌ گه‌وره‌یان به‌ خۆیه‌وه‌ دیوه‌ كه‌ به‌ هۆیه‌وه‌ بونه‌ خاوه‌نی‌ ده‌ستپێشخه‌ری‌ و بناغه‌یه‌كی‌ پته‌ویان بۆ ئاینده‌ی‌ خۆیان دانا. دواتریش كه‌وتنه‌ گه‌ڕ بۆ سودوه‌رگرتن له‌ بنه‌ما تیۆرییه‌كان و ئاره‌زووه‌ ئاینده‌ییه‌كانیان له‌ رێی‌ كاراكردنی‌ جۆره‌ها لێكۆڵینه‌وه‌. ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ ورده‌ ورده‌ له‌گه‌ڵ‌ گه‌شه‌كردندا شێوه‌ی‌ سه‌نته‌ری‌ پسپۆریان وه‌رگرت له‌ بواری‌ سیاسه‌ت و ئابوری‌ و زانسته‌كانی‌ دیكه‌دا. له‌م رووه‌وه‌ ئه‌بیلسۆن له‌ وتارێكدا ده‌رباره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئه‌مریكا، ده‌ری‌ خستووه‌ كه‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئه‌مریكا پشت به‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر ده‌به‌ستن و ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ راسپارده‌ پێشكه‌ش ده‌كه‌ن و له‌ مه‌سه‌له‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ ئه‌مریكادا بژارده‌ی‌ كاراترو رێگه‌چاره‌ی‌ باشتر دابین ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌تی‌ له‌ بواری‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌دا.
بۆ زانینی‌ رێچكه‌ی‌ گه‌شه‌كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ جیهاندا، پێویسته‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌ چوار قۆناغی‌ بنه‌ڕه‌تیدا تێپه‌ڕیون. به‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ ئه‌م به‌شه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌، ده‌توانین بڵاوبونه‌وه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ جیهان به‌سه‌ر بكه‌ینه‌وه‌ تا ده‌گه‌ینه‌ ئیسرائیل كه‌ بابه‌تی‌ سه‌ره‌كیی‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ی‌ خۆمانه‌.
قۆناغی‌ یه‌كه‌م:
قۆناغێكه‌ تا جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهان درێژ ده‌بێته‌وه‌و تێیدا ده‌وڵه‌تانی‌ ناوه‌ڕاستی‌ ئه‌وروپاو باكوری‌ ئه‌مریكا توانیویانه‌ هه‌ندێ‌ داموده‌زگاو سه‌نته‌ر دروست بكه‌ن كه‌ كاره‌كه‌یان چاره‌سه‌ركردنی‌ ئه‌و كێشانه‌یه‌ كه‌ ده‌رهاوێشته‌ی‌ دیارده‌ی‌ شارستانیبون و په‌ره‌سه‌ندنی‌ پیشه‌سازی‌ و گه‌شه‌ی‌ ئابورین له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا.
قۆناغی‌ دووه‌م:
ئه‌و قۆناغه‌یه‌ كه‌ له‌ قۆناغی‌ دوای‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهان ده‌ست پێده‌كا. ئه‌م قۆناغه‌ به‌وه‌ له‌ قۆناغی‌ پێشتر جیا ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ تێیدا سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ نێو لیبراله‌ دیموكراته‌كانی‌ ئه‌وروپا بڵاو بونه‌ته‌وه‌و ژماره‌یان زیادی‌ كردووه‌. له‌ باكوری‌ ئه‌مریكاش كه‌ به‌ قۆناغی‌ گه‌شانه‌وه‌ی‌ ئابوریدا تێپه‌ڕی‌ ده‌كرد، كاری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر زۆرتر تایبه‌ت بوو به‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌و كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی‌ ناو ئه‌مریكا، سه‌رباری‌ كێشه‌كانی‌ دنیای‌ سێهه‌م و كوانووه‌كانی‌ ململانێ‌ له‌ قۆناغی‌ شه‌ڕی‌ سارددا له‌سه‌ر ئاستی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات. سه‌رده‌می‌ شه‌ڕی‌ سارد ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ هه‌بوو له‌سه‌ر جه‌نگی‌ ڤێتنام و راماڵینی‌ هه‌ژاری‌ و جه‌نگی‌ ئایدیۆلۆژی‌ له‌ نێوان كۆمۆنیزم و سه‌رمایه‌داری‌ و هه‌روه‌ها له‌ نێوان لیبرالیزم و محافزكاری‌.
قۆناغی‌ سێهه‌م:
له‌ سه‌ره‌تای‌ ساڵانی‌ شه‌سته‌كاندا سه‌رده‌می‌ به‌جیهانیبون سه‌ره‌تاتكێی‌ كرد چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا گه‌شه‌یه‌كی‌ زۆر له‌ بواره‌كانی‌ كۆمیونیكه‌یشن و ئاڵوگۆڕی‌ پسپۆری‌ و زانیاری‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ جیهان هاته‌ دی‌. له‌و قۆناغه‌دا گۆڕانكاریی‌ جیهانی‌ و ریشه‌یی‌ له‌ بواری‌ ئابوری‌ و هه‌روه‌ها له‌ بواری‌ پرۆژه‌كاندا رویدا. له‌سه‌ره‌تای‌ ئه‌م قۆناغه‌دا زۆرتر جه‌خت كرایه‌ سه‌ر لایه‌نه‌ ئابوری‌‌و سیاسییه‌كان و هه‌روه‌ها له‌م قۆناغه‌دا تازه‌ دیموكراسی‌ له‌ هه‌ندێ‌ له‌ وڵاتانی‌ ئاسیاو باشوری‌ ئه‌مریكا په‌یدا ده‌بوو. هه‌موو ئه‌م ئه‌نجامانه‌ رێیان له‌ به‌رده‌م هاتنه‌ ئارای‌ قۆناغی‌ سێهه‌می‌ گه‌شه‌كردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو ئاراسته‌ جیهانییه‌كان خۆش كردو وایان له‌و سه‌نته‌رانه‌ كرد ببن به‌ سنوربڕ، سنوری‌ سیاسی‌ ببه‌زێنن و كیشوه‌ره‌كانی‌ ببڕن.
ده‌توانین بڵێن لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان له‌و قۆناغه‌دا له‌ ئه‌مریكا پێیان نایه‌ قۆناغێكی‌ گرنگه‌وه‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ ساڵی‌ 1965، كاتێك له‌و ماوه‌یه‌دا چه‌ند ئامۆژگایه‌كی‌ پسپۆر له‌ چه‌ند بوارێكی‌ دیاریكراو سه‌ریان ده‌رهێنا وه‌ك ئامۆژگای‌ هه‌دسۆن كه‌ هێرمان كاهن بۆ توێژینه‌وه‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كان‌و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان دایمه‌زراندووه‌.

قۆناغی‌ چواره‌م:
ده‌كرێ‌ ئه‌م قۆناغه‌ به‌ قۆناغی‌ گه‌شه‌كردنی‌ قۆناغی‌ دووه‌م بژمێردرێت. له‌م قۆناغه‌دا شێوه‌ی‌ كار زۆرتر پشت ئه‌ستوره‌ به‌ ته‌كنیكه‌ زانستی‌ و ته‌كنه‌لۆژییه‌ مۆدێرنه‌كانی‌ بواری‌ میدیا وه‌ك ئینته‌رنێت كه‌ به‌ یه‌كێ‌ له‌ گرنگترین میكانیزمه‌كانی‌ چالاكیی‌ سه‌نته‌ره‌كان له‌م چه‌رخه‌ نوێیه‌دا داده‌ندرێ. هه‌روه‌ها له‌م قۆناغه‌دا ئامانجی‌ سه‌نته‌ره‌كان دروست كردنی‌ كاریگه‌ریی‌ راسته‌وخۆیه‌ له‌سه‌ر دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ بواری‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ ناوخۆیی‌ و ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌تاندا.
ده‌رباره‌ی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ دروست كردنی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ ئه‌مریكادا، له‌وانه‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌ به‌ئایدیۆلۆژیا كراوه‌كان كه‌ له‌ خزمه‌تی‌ پێڵی‌ محافزكار دان و گرنگترینیان دامه‌زراوه‌ی‌ ئه‌مریكایی‌ پرۆگرامه‌ سیاسییه‌كانه‌ (A.E.I)، فیشه‌ر پێی‌ وایه‌ دوو بواری‌ گرنگ له‌م رووه‌وه‌ بۆ كاری‌ سه‌نته‌ره‌كان هه‌یه‌. ئه‌م دوو بواره‌ش ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌ن:
یه‌كه‌م: قوڵكردنه‌وه‌ی‌ دایه‌لۆگ له‌ نێوان ئابوریناسان و سه‌ركردایه‌تیی‌ سیاسی‌ و به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و دایه‌لۆگه‌ بۆ ئاستێكی‌ ئه‌كادیمییانه‌ له‌ ناو ره‌وتی‌ پارێزگاردا.
دووه‌م: به‌شداریی‌ كارلێكی‌ نێوان ئابوریناسان و سه‌ركردایه‌تی‌ له‌ بنیاتنان و هاتنه‌ ئارای‌ ئه‌و ئه‌جندا سیاسییانه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ‌ تێڕوانینی‌ پارێزگاره‌كاندا وێك دێنه‌وه‌.
هه‌ر له‌م روه‌وه‌شه‌وه‌ فیشه‌ر ئه‌ندازه‌ی‌ سودمه‌ندبونی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ سیاسیی‌ له‌ راسپارده‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر دیاری‌ كردووه‌. له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌ستبه‌كاربونی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا رۆناڵد ریگان، ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ 60% ی‌ راسپارده‌و چاكسازییه‌ سیاسییه‌كان كه‌ جێبه‌جێ‌ كراون ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ دوتوێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كدا به‌ ناونیشانی‌ mandate for leadership پێشكه‌ش به‌ حكومه‌ت كراون. ئه‌و سه‌نته‌ره‌ش كه‌ پێشكه‌شی‌ كردووه‌ سه‌نته‌ری‌ هیریتاگه‌ Heritage Foundation.
ده‌رباره‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو نێوان سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا، بانین Joel Beinin ئوستادی‌ مێژوو له‌ زانكۆی‌ ستانفۆردی‌ ئه‌مریكی‌ وتویه‌تی‌ «دامه‌زراوه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نزیك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ (WINEP) ناوبه‌ناو هه‌ڵوێسته‌كانی‌ دامه‌زراوه‌كه‌ له‌ رۆژنامه‌كانی‌ ئه‌مریكادا بڵاو ده‌كاته‌وه‌. له‌م سه‌روبه‌نده‌دا راپۆرتێك به‌ ناونیشانی‌ «بنیاتنانی‌ ئاشتی‌ وه‌ك ستراتیجی‌ ئه‌مریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا» رۆڵێكی‌ راسته‌وخۆی‌ هه‌بوو له‌ هاندانی‌ حكومه‌تی‌ ئه‌مریكا بۆ پشتگیری‌ كردنی‌ راسپارده‌كان پێش هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆكایه‌تیی‌ ساڵی‌ 1988. ده‌قه‌كه‌ داوای‌ له‌و سه‌رۆكه‌ كردبوو كه‌ جێی‌ رۆنالد ریگانی‌ ده‌گرته‌وه‌ بكه‌وێته‌ گه‌ڕ بۆ «به‌رهه‌ڵستی‌ كردنی‌ ئه‌و فشارانه‌ی‌ كه‌ ئامانجیان خێراكردنی‌ وتووێژی‌ نێوان ئیسرائیل و فه‌له‌ستینییه‌كانه‌ تا ئه‌و كاته‌ی‌ هه‌لومه‌رجی‌ له‌بار بۆ ئه‌و وتووێژه‌ ده‌ره‌خسێ‌». حكومه‌تی‌ كلنتۆن هه‌مان سیاسه‌تی‌ چاوه‌ڕێ‌ كردنی‌ پیاده‌ كرد. بۆیه‌ ئه‌و یانزه‌ كۆبونه‌وه‌یه‌ی‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی‌ 1991و 1993 دا به‌ستران و تێیدا ئیسرائیلییه‌كان و فه‌له‌ستینییه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ رێكخراوی‌ رزگاریی‌ فه‌له‌ستین له‌گه‌ڵ‌ یه‌كتریدا كۆ بوونه‌وه‌، هیچیان لێ‌ سه‌وز نه‌بوو. كاتێك ئیسرائیلییه‌كان خۆیان بڕیاریاندا ده‌ست به‌ وتووێژی‌ راسته‌قینه‌ بكه‌ن، ره‌زامه‌ند بون به‌ چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ رێكخراوی‌ رزگاریی‌ فه‌له‌ستین له‌ ئۆسلۆ به‌بێ‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ی‌ حكومه‌تی‌ سه‌رۆك كلنتۆن. ئیتر ئه‌و وتووێژه‌ راگه‌یاندنه‌كه‌ی‌ ئه‌یلولی‌ 1993ی‌ لێ‌ كه‌وته‌وه‌.
میكانیزمی‌ كاری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بواری‌ كاركردنه‌ سه‌ر داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكادا پێویست به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ شیكردنه‌وه‌ سیاسییه‌كانی‌ خۆیان له‌ كاتێكی‌ گونجاودا بڵاو بكه‌نه‌وه‌. سه‌نته‌ره‌ ئه‌مریكییه‌ دێرینه‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پشت به‌ بودجه‌ی‌ گه‌وره‌و یارمه‌تیی‌ دارایی‌ دامه‌زراوه‌كان ده‌به‌ستن. دامه‌زراوه‌كان نیوه‌ی‌ زیاتری‌ بودجه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ دابین ده‌كه‌ن. به‌ناوبانگترین ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كه‌ میدیاكان زۆر بایه‌خی‌ پێ‌ ده‌ده‌ن، په‌یمانگای‌ برووكنگزه‌ كه‌ له‌ سه‌نته‌ره‌ دێرینه‌كانه‌و مه‌یلێكی‌ میانڕه‌وانه‌ی‌ هه‌یه‌و له‌ تێڕوانینه‌كانی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ ئه‌مریكاوه‌ نزیكه‌. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ پرۆژه‌یه‌كی‌ به‌ڕێوه‌ بردووه‌ سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكا به‌رامبه‌ر به‌ جیهانی‌ ئیسلام پاش 11ی‌ سپته‌مبه‌ر كه‌ بودجه‌كه‌ی‌ سه‌نته‌ری‌ سابان بۆ سیاسه‌تی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست دابینی‌ كردبوو. جگه‌ له‌ سه‌نته‌ری‌ سابان كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و سه‌نته‌ره‌ به‌ ژماره‌ كه‌مانه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ راسته‌وخۆیان له‌گه‌ڵ‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌یه‌و مه‌یلێكی‌ زایۆنیستیشی‌ هه‌یه‌، سه‌نته‌ری‌ كاتۆ و ئه‌نجومه‌نی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ش كه‌ ژماره‌یه‌ك خانه‌نشینی‌ پسپۆری‌ بواری‌ دپلۆماسی‌ كاری‌ تێدا ده‌كه‌ن‌و دامه‌زراوه‌ی‌ راند كه‌ بایه‌خ به‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا ده‌دا، هه‌موو ئه‌مانه‌ بودجه‌ی‌ پرۆژه‌كه‌ی‌ په‌یمانگای‌ برووكنگزیان دابین كردووه‌.
لێره‌دا به‌ گرنگی‌ ده‌زانین ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و په‌یمانگا ستراتیجییه‌كانی‌ دنیای‌ رۆژئاوا به‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پێویستن، سه‌ریان هه‌ڵداوه‌و كه‌وتونه‌ته‌ كاركردن. ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ جیهان ئاماده‌ ده‌كه‌ن، له‌وانه‌ ناوچه‌ی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب و كه‌نداو وه‌ك دوو ناوچه‌ی‌ خاوه‌ن بایه‌خی‌ ستراتیجی‌. كه‌چی‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا كه‌ له‌ 21ی‌ ده‌وڵه‌ت پێكدێت و ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ خه‌ریكه‌ 300 ملیۆن تێده‌په‌ڕێنێ‌ و بودجه‌ی‌ عه‌سكه‌ریی‌ وڵاته‌كانی‌ چه‌ند بلیۆن دۆلارێكه‌ و گۆڕه‌پانی‌ چه‌نده‌ها جه‌نگ و روبه‌ڕوبونه‌وه‌و ململانێی‌ سوپایی‌ بووه‌، ژماره‌یه‌كی‌ باشی‌ سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجیی‌ نیه‌.
له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا له‌ سۆنگه‌ی‌ چه‌ند فاكته‌رێكه‌وه‌ بایه‌خی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان ده‌ركه‌وتن له‌وانه‌ زیادبونی‌ هه‌ڕه‌شه‌كانی‌ ئیسرائیل له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب به‌تایبه‌تی‌ دوا به‌ دوای‌ جه‌نگی‌ ساڵی‌ 1956 ی‌ سوێس، زیادبونی‌ پشت به‌ستنی‌ ئیسرائیل به‌ ئه‌مریكا، شێواویی‌ ته‌رازوی‌ هێزی‌ ستراتیجی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، پێویستیی‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ په‌یوه‌ندیی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ‌ زلهێزه‌كان، كاریگه‌ریی‌ ئابوریی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ له‌سه‌ر ئابوریی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب، ئاینده‌ی‌ نه‌وت و كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر ئابوریی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب، بایه‌خی‌ ستراتیجیی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب له‌ سایه‌ی‌ ململانێ‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ و ناوچه‌ییه‌كان، پاشه‌ڕۆژی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب و په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌تانی‌ دراوسێ‌، شێوازه‌كانی‌ بنیاتنان‌و تۆكمه‌كردنی‌ تواناكانی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب بۆ سه‌قامگیركردنی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ و بنبڕكردنی‌ هه‌موو شێوه‌كانی‌ پاشكۆیه‌تی‌، سه‌رباری‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی‌ كه‌ جێ‌ بایه‌خی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیارن له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب. ئه‌م هه‌موو فاكته‌ره‌ بوونه‌ هانده‌ر بۆ دامه‌زراندنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌‌و ستراتیجیی‌ له‌ ژماره‌یه‌ك له‌ پایته‌خته‌كانی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب.
به‌ هه‌مان پێودانگ، عه‌بدولڕه‌حمان حللی‌ وا باسی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیری‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب كردووه‌ كه‌ شه‌رعیه‌ت به‌ رژێمه‌ حوكمڕانه‌كان ده‌ده‌ن‌و به‌هۆی‌ ئه‌وه‌وه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب ته‌نگبینن‌و ژماره‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانیان كه‌مه‌. له‌ هه‌ردوو جیهانی‌ عه‌ره‌ب و ئیسلام دامه‌زراوه‌كان سه‌ر به‌و ده‌وڵه‌ته‌ تازانه‌ن كه‌ پاش رزگاربون له‌ داگیركه‌ر دامه‌زراون، بۆیه‌ ئاراسته‌ی‌ ئه‌و دامه‌زراوانه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ خودی‌ ده‌وڵه‌ته‌كانن. ئه‌م دامه‌زراوانه‌ له‌سه‌ر مۆدێلی‌ سۆڤێتییانه‌ی‌ ئه‌خته‌بوت ئاسا كار ده‌كه‌ن كه‌ تێیدا ده‌وڵه‌ت هه‌ژمونی‌ خۆی‌ به‌سه‌ر وردو درشتی‌ مه‌سه‌له‌كاندا سه‌پاندووه‌، یاخود له‌سه‌ر مۆدێلی‌ رۆژئاوایی‌ كار ده‌كه‌ن و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ جیهانی‌ رۆژئاواییه‌وه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌، سه‌رباری‌ زیادبونی‌ كه‌موكوڕییه‌كان و كه‌میی‌ لایه‌نه‌ ئه‌رێنییه‌كان له‌ كاركردنیاندا. بۆیه‌ دامه‌زراوه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا بۆته‌ سیمبولی‌ دواكه‌وتوییه‌كی‌ گشتگیر. بێگومان ئه‌مه‌ زانكۆكانیش ده‌گرێته‌وه‌. نوسه‌ر له‌و بڕوایه‌ دایه‌ كه‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا ده‌وڵه‌ت هه‌ژمونی‌ خۆی‌ به‌سه‌ر سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌دا سه‌پاندووه‌و پێی‌ وایه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ به‌ده‌ست بێنن و ئازاد بن له‌ روی‌ زانستی‌ و كارگێڕییه‌وه‌، ئه‌وا ده‌بن به‌ دوژمنی‌ ده‌سه‌ڵات. بۆیه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌ردوو جیهانی‌ عه‌ره‌ب و ئیسلامدا بونه‌ته‌ ئامرازێك بۆ سه‌قامگیركردنی‌ ده‌سه‌ڵات و پێدانی‌ شه‌رعیه‌ت.
له‌ دایه‌لۆگێكدا له‌ كه‌ناڵی‌ جزیره‌ ده‌رباره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌ب، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ گۆڕانێك له‌ چه‌مك و كاری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا هه‌یه‌. له‌ دیالۆگه‌ ناوبراوه‌كه‌دا گفتوگۆ له‌سه‌ر بایه‌خی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ سه‌نته‌ره‌كان كرا، هه‌روه‌ها باسی‌ كێشه‌ی‌ دابین كردنی‌ بودجه‌ كرا بۆ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ كه‌ له‌ چه‌ند وڵاتێكی‌ عه‌ره‌بیدا هه‌ن و كار ده‌كه‌ن له‌وانه‌ ئوردون و میسر. دایه‌لۆگه‌كه‌ ده‌ری‌ خست كه‌ جیاوازی‌ له‌ بۆچونه‌كانی‌ عه‌ره‌بدا ده‌رباره‌ی‌ ئامانجی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ سایه‌ی‌ رژێمی‌ دكتاتۆردا كار ده‌كه‌ن و بۆچونی‌ زاڵ‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ «دكتاتۆری‌ پێویستی‌ به‌ مه‌عریفه‌ت نیه‌، به‌ڵكو پێویستی‌ به‌ ئامێری‌ سه‌ركوت كردن و داپڵۆسینه‌».
گرنگیی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌
ئه‌مڕۆ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر رۆڵێكی‌ پێشه‌نگیان له‌ رابه‌رایه‌تی‌ كردنی‌ جیهاندا هه‌یه‌و ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ بونه‌ته‌ ئامرازی‌ به‌رهه‌م هێنانی‌ چه‌ندان پرۆژه‌ی‌ ستراتیجیی‌ كارا. بایه‌خی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بۆ چه‌ند هۆكارێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مانه‌ن:
-1ئه‌و بۆچونه‌ی‌ كه‌ له‌ رێی‌ شیكردنه‌وه‌و شرۆڤه‌و تێڕامان‌و لێ‌ وردبونه‌وه‌و شیته‌ڵ‌ كردنه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تێكی‌ دیاریكراو گه‌ڵاڵه‌ ده‌بێ‌، زاده‌ی‌ هه‌وڵ‌ و كۆششی‌ تاكه‌، بۆیه‌ مادام هی‌ تاكه‌، ره‌نگه‌ پشت به‌ زانیاریی‌ ورد نه‌به‌ستێ‌ و هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ بۆچونه‌كه‌ به‌ قوڵی‌ به‌ ئه‌نجام نه‌گه‌یشتبێ‌.
-2له‌ به‌رامبه‌ردا، سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر دوو بواری‌ زیندوو هه‌بێ‌ كه‌ یه‌كێكیان رای‌ گشتییه‌و ئه‌وی‌ دیكه‌یان بڕیاری‌ سیاسی‌ یان ستراتیجییه‌. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ زۆر كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر رای‌ گشتی‌ هه‌یه‌، میدیاكانه‌ كه‌ به‌ ئامرازێكی‌ سه‌ره‌كیی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بیری‌ قوڵی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌ژمێردرێ‌. سه‌باره‌ت به‌ بڕیاری‌ سیاسی‌ یان بڕیاری‌ ستراتیجیش، ئه‌وا پێویسته‌ چه‌نده‌ها بژارده‌ی‌ تاوتوێكراو هه‌بێ‌ بۆ گه‌ڵاڵه‌كردنی‌ هه‌ندێ‌ بڕیار به‌ مه‌به‌ستی‌ خزمه‌ت كردنی‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا.
-3سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر وایان لێ‌ هاتووه‌ كه‌ بونی‌ خۆیان سه‌پاندووه‌و بونه‌ته‌ یه‌كێ‌ له‌ بنچینه‌كانی‌ ژیانی‌ سه‌ركه‌وتووی‌ پێشه‌وه‌رو دور له‌ هه‌ڵچون له‌ بیركردنه‌وه‌دا، دور له‌ هه‌ڵه‌شه‌یی‌ له‌ جێبه‌جێ‌ كردنداو دور له‌ زێده‌ڕۆیی‌ كردن له‌ وێناكردن‌و پێشبینی‌ كردنی‌ ده‌ستكه‌وت و ئه‌نجامه‌كاندا. به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌مه‌، سه‌نته‌ره‌كان بۆ داموده‌زگاكانی‌ دروستكردنی‌ بڕیار وه‌ك ئاووهه‌وا وان.
رێوشوێنه‌كانی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان‌و به‌ربه‌سته‌ ئاڵۆزه‌كان
بایه‌خی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئاست و قوڵیی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان و داڕشتنی‌ ستراتیجه‌كان دایه‌. به‌ڵام كۆمه‌ڵێك به‌ربه‌ست و ته‌گه‌ره‌ هه‌ن كه‌ دێنه‌ به‌ر رێی‌ سه‌نته‌ره‌كان و هه‌ندێ‌ جار ده‌بنه‌ مایه‌ی‌ سه‌رنه‌كه‌وتنی‌ راپۆرته‌كانیان، ته‌نانه‌ت ده‌بن به‌ مایه‌ی‌ دژایه‌تی‌ كردنی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌. دیاره‌ ئه‌مه‌ش راستگۆیی‌ و شه‌رعیه‌تی‌ سه‌نته‌ره‌كان كه‌م ده‌كاته‌وه‌و كار ده‌كاته‌ سه‌ر توانای‌ به‌رده‌وامبونیان له‌سه‌ر كاره‌كانی‌ خۆیان، سه‌ره‌ڕای‌ گرنگیی‌ راپۆرته‌ به‌رهه‌مهێنراوه‌كانیان. ئه‌و به‌ربه‌سته‌ ئاڵۆزانه‌ش ده‌شێ‌ ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌ بن:
-1میدیاكان به‌ هه‌موو جۆره‌كانیانه‌وه‌ هۆكارێكی‌ گرنگن بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌ ستراتیجییه‌كان. ئه‌گه‌ر ئه‌و راپۆرتانه‌ له‌ میدیا ناسراوه‌كاندا بڵاو نه‌كرێنه‌وه‌، هیچ كاریگه‌ری‌ و ئاسه‌واریان نابێ‌ و له‌ دۆخێكی‌ وادا سه‌نته‌ره‌كه‌ ناتوانێ‌ په‌یامی‌ خۆی‌ و راسپارده‌كانی‌ خۆی‌ بگه‌یه‌نێ‌.
-2بۆ ئه‌نجامدانی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ قوڵ، سه‌نته‌ره‌كان پێویستیان به‌ بودجه‌یه‌، هه‌روه‌ها پێویستیان به‌ زانیارییه‌. دیاره‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ زانیاریش پێویستی‌ به‌ میكانیزم و ته‌كنیكی‌ گرانبه‌هایه‌.
-3زۆرێك له‌ داموده‌زگاكان و رێكخراوه‌كان كه‌ له‌ بواری‌ كارتێكردندا كار ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش هه‌ندێ‌ جار وا ده‌كات ئامانجه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر تێكهه‌ڵكێشی‌ ئامانجه‌كانی‌ گروپه‌كانی‌ فشار ببێت كه‌ ئه‌مه‌ش به‌و سه‌رئه‌نجامه‌ ده‌گات كه‌ كێبڕكێ‌ بۆ كارتێكردن ببێ‌ به‌ كارێكی‌ سه‌خت و دژوار، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌مه‌ پێویستی‌ به‌ خه‌رجییه‌كی‌ زۆر ده‌بێت.
-4تێبینیی‌ ئه‌وه‌ كراوه‌ كه‌ پرۆسه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ راسپارده‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كان له‌ لایه‌ن دروستكه‌رانی‌ بڕیاره‌وه‌، تا راده‌یه‌ك كارێكی‌ ئاڵۆز بێ‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ كات به‌ گوێره‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ و كاروباره‌ سیاسییه‌كان كورت ده‌كرێته‌وه‌و درێژ ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ رێگر له‌ به‌رده‌م زانینی‌ ئه‌ندازه‌و رێژه‌ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ راسپارده‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كان له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌.
5-رێژه‌و ژماره‌ی‌ وتاره‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر یان پسپۆره‌كانی‌ ناو سه‌نته‌ره‌كان له‌ میدیاكان، یه‌كێ‌ له‌ گرنگترین ئاماژه‌كانی‌ ئه‌ندازه‌ی‌ كاریگه‌ریی‌ هه‌ندێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانه‌ له‌سه‌ر دروستكه‌رانی‌ بڕیار.
سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرو كه‌سایه‌تیی‌ تاكی‌ ئیسرائیلی‌
به‌ر له‌وه‌ی‌ بچنه‌ سه‌ر باسكردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل، پێویسته‌ شۆڕ بینه‌وه‌ ناخی‌ ئه‌و تاكه‌ی‌ كه‌ له‌و سه‌نته‌رانه‌ كار ده‌كات چونكه‌ كه‌سایه‌تیی‌ تاك و تایبه‌تمه‌ندییه‌ رۆشنبیری‌ و شارستانییه‌كه‌ی‌، ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر ئه‌و شوێنه‌ ده‌بێ‌ كه‌ كاری‌ تێدا ده‌كاو هه‌وڵی‌ پێشخستنی‌ ده‌دا. كه‌سایه‌تیی‌ تاكی‌ ئیسرائیلی‌ كه‌سایه‌تییه‌كی‌ دینامیكیی‌ بونیادگه‌رایه‌و له‌ هه‌وڵه‌كانیدا بۆ چه‌سپاندنی‌ هه‌ڵوێست و پێگه‌كانیدا پشت به‌ دوو فاكته‌ری‌ بنه‌ڕه‌تی‌ ده‌به‌ستێت، ئه‌ویش مه‌عریفه‌ت و هێزه‌. له‌ لای‌ تاكی‌ ئیسرائیلیدا سه‌رچاوه‌ی‌ مه‌عریفه‌ت كه‌ ره‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وتی‌ دیاری‌ ده‌كات، ناوماڵه‌، واته‌ خێزان. ئه‌م میانكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك به‌هاو چه‌مكی‌ ئاینی‌ و مێژویی‌، كه‌ هه‌موو به‌ تێكڕایی‌ و به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌ هانی‌ ده‌ده‌ن شانازی‌ به‌ جوله‌كه‌بونی‌ خۆیه‌وه‌ بكات و جوله‌كایه‌تی‌ بكات ناسنامه‌یه‌كی‌ به‌كۆمه‌ڵ‌، له‌ لایه‌ك پشت ئه‌ستوره‌ به‌ چه‌رده‌یه‌ك توخمی‌ وه‌ك ئاین و كه‌له‌پوری‌ جوله‌كایه‌تی‌ و له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌ هانی‌ ده‌ده‌ن سه‌ربه‌خۆیی‌ ته‌واوی‌ هه‌بێ‌ و وه‌ك تاك و وه‌ك گروپ پشت به‌ خۆی‌ ببه‌ستێ‌. ده‌توانین ئه‌و مه‌یلی‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ له‌به‌ر تیشكی‌ مێژوو و له‌به‌ر تیشكی‌ ئه‌و روداوانه‌ی‌ كه‌ به‌سه‌ر گه‌لی‌ جوله‌كه‌دا هاتووه‌ تێ‌ بگه‌ین و شرۆڤه‌ی‌ بۆ بكه‌ین. ئه‌و روداوه‌ مێژوییانه‌ میمۆرییه‌كی‌ به‌كۆمه‌ڵیان له‌ لای‌ جوله‌كه‌ دروست كردووه‌ كه‌ زۆر فاكته‌ری‌ هاوبه‌شی‌ له‌ خۆ گرتووه‌، به‌تایبه‌تی‌ باوه‌ڕیان به‌وه‌ی‌ كه‌ نابێ‌ پشت به‌ هیچ مرۆڤێك یان گه‌لێك ببه‌ستن بۆ پاراستنی‌ خۆیان یان پاراستنی‌ پێشكه‌وتن و په‌ره‌سه‌ندنیان وه‌ك ده‌وڵه‌ت. له‌و تێڕوانینه‌شه‌وه‌ كه‌ فاكته‌كانی‌ مێژوو باش دركیان پێ‌ ده‌كرێ‌ و له‌ لای‌ زۆربه‌ی‌ مرۆڤه‌كاندا فاكتی‌ مێژویی‌ شوێن و سه‌نگێكی‌ گه‌وره‌و كاریگه‌ری‌ له‌ ده‌رونی‌ كه‌سایه‌تیی‌ تاكی‌ ئیسرائیلیدا هه‌یه‌، ده‌توانین له‌وه‌ تێ‌ بگه‌ین كه‌ بۆچی‌ گه‌لی‌ جوله‌كه‌ زۆر عه‌وداڵی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌رو ده‌ر له‌ هه‌موو كه‌لتورو زانسته‌كانی‌ وڵاتان ده‌ر بكات و بیكاته‌ هۆكارێكی‌ مه‌عریفی‌ بۆ ده‌ستنیشانكردنی‌ خاڵه‌كانی‌ هێز له‌ لای‌ به‌رامبه‌رداو قوڵبونه‌وه‌ تێیدا.
عه‌بدولوه‌هاب میسری‌ شرۆڤه‌یه‌كی‌ گشتگیرو تێرو ته‌سه‌ل له‌م باره‌یه‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كات و وه‌ها ده‌ڕوانێته‌ مه‌سه‌له‌كه‌ كه‌ كه‌سایه‌تیی‌ تاكی‌ ئیسرائیلی‌ له‌ سێ‌ ئاراسته‌وه‌ ده‌بینرێت: یه‌كه‌م، زایۆنیستی‌ ده‌ره‌كی‌، دووه‌م، زایۆنیستی‌ نیشته‌جێ‌، سێیه‌م، زایۆنیستی‌ ده‌ره‌كی‌ و نیشته‌جێ‌. ئیدی‌ پاش ئه‌مه‌، ده‌ست ده‌كا به‌ دیاریكردنی‌ ئه‌رك و فه‌رمانه‌كانی‌ هه‌ر یه‌كێ‌ له‌م سێ‌ ئاراسته‌یه‌.
مه‌عریفه‌ت له‌ چه‌نده‌ها بواری‌ جیاوازی‌ هێزێكی‌ زۆر به‌ گه‌لی‌ جوله‌كه‌ ده‌به‌خشێت و له‌م رووه‌وه‌ تاك و كۆمه‌ڵ‌ سودمه‌ند ده‌بن له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی‌ گه‌لان چ تاقیكردنه‌وه‌كه‌ سه‌ركه‌وتوو بێت چ شكستخواردوو بێت. سه‌ره‌نجام، تاكی‌ جوله‌كه‌ چه‌ند ره‌هه‌ندو رێوشوێنێكی‌ گونجاو له‌گه‌ڵ‌ كه‌سایه‌تیی‌ جوله‌كه‌و ئه‌زمونه‌ تایبه‌ته‌كانی‌ بۆ خۆی‌ بینا ده‌كات. فاكته‌ره‌كه‌ی‌ تر كه‌ ده‌توانین ناوی‌ بنێین فاكته‌ری‌ هێز، ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ له‌ كه‌سایه‌تیی‌ تاكی‌ ئیسرائیلدا هه‌یه‌. كه‌سایه‌تیی‌ تاكی‌ ئیسرائیلی‌ پشت به‌ مه‌عریفه‌ت و زانست ده‌به‌ستێ‌ و هه‌ردوكیان ده‌كاته‌ سه‌رچاوه‌ی‌ هێزو بۆ بنیاتنانی‌ ستراتیجه‌ جیاوازه‌كانی‌ خۆی‌ به‌كاریان دێنێت و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ رۆشنتر له‌ سیاسه‌تی‌ ناوخۆیی‌ و ده‌ره‌كیی‌ خۆیدا به‌كاریان دێنێت. جگه‌ له‌وه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیری‌ ئیسرائیلی‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر بڵاوكراوه‌یان هه‌یه‌. له‌و بڵاوكراوانه‌دا بابه‌ته‌كان به‌ قووڵی‌ و به‌ چڕی‌ تاوتوێ‌ ده‌كرێن. لێره‌دا ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ به‌ بیر بهێنینه‌وه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل كار به‌ سێ‌ ئاستی‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌مانه‌ن:
ئاستی‌ یه‌كه‌م: ئاستێكی‌ ئه‌كادیمییه‌ و پشت به‌ توێژینه‌وه‌ ده‌به‌ستێت. ئه‌و تۆژه‌رانه‌ی‌ له‌و سه‌نته‌رانه‌ كار ده‌كه‌ن، تۆژه‌ری‌ به‌تواناو زۆر كارامه‌ن و ناوبانگێكی‌ جیهانییان هه‌یه‌، چونكه‌ هه‌مویان له‌ ده‌ره‌وه‌ خوێندویانه‌، جگه‌ له‌وه‌ی‌ ئه‌و رێوشوێنانه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ به‌كار ده‌هێنن كه‌ له‌ بواری‌ ئاماده‌كردن و نمایش كردنی‌ توێژینه‌وه‌كاندا له‌ كۆنگره‌و گۆڤاره‌ زانستییه‌ پسپۆره‌كان پێوانه‌ زانستییه‌ جیهانییه‌كان به‌كار دێنن. به‌ هۆی‌ ئه‌مه‌وه‌ ده‌بینین ژماره‌یه‌كی‌ زۆر بڵاوكراوه‌یان هه‌یه‌و له‌ هه‌موو كۆڕو كۆبونه‌وه‌و بۆنه‌ زانستییه‌ جیهانی‌ و لۆكالییه‌كاندا حزوریان هه‌یه‌.
ئاستی‌ دووه‌م: ئاستی‌ گشتیی‌ تاكی‌ ئیسرائیلییه‌و له‌مه‌دا هه‌موو سه‌نته‌ره‌كان به‌شدار ده‌بن له‌ دانانی‌ به‌رنامه‌ی‌ په‌روه‌رده‌یی‌ بۆ په‌روه‌رده‌كردنی‌ هاووڵاتییان به‌پێی‌ پسپۆرییه‌كانیان و له‌ چوارچێوه‌ی‌ كۆنفره‌نس و كۆڕه‌كاندا، هه‌روه‌ها چه‌ند رۆژێك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ته‌رخان ده‌كه‌ن و به‌شداریش ده‌بن له‌ فراوان كردنی‌ بازنه‌ی‌ رۆشنبیری‌ له‌ رێگای‌ شانۆو ستران و چالاكییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ هه‌مه‌جۆره‌كانه‌وه‌.
ئاستی‌ سێیه‌م: ئاستی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیاره‌. لێره‌دا كڕۆكی‌ ئه‌و توێژینه‌وانه‌ پوخت ده‌كرێ‌ و به‌ شێوه‌ی‌ راسپارده‌ ده‌درێن به‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیارو داڕێژه‌رانی‌ سیاسه‌ت له‌ ئیسرائیل له‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌كاندا. ئه‌و راسپاردانه‌ زۆر به‌ قوڵی‌ تاوتوێ‌ ده‌كرێن و زۆر جار ده‌قاوده‌ق جێبه‌جێ‌ ده‌كرێن. لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ لایه‌نێكی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌م ئاسته‌ بكرێ‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌شێ‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل خۆیان داوای‌ رێنمایی‌ و راسپارده‌و رونكردنه‌وه‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كان و له‌ لێكۆڵیاره‌ شاره‌زاكان بكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ هه‌ندێ‌ بواری‌ دیاریكراو.
جۆره‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل
جۆری‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر به‌ گوێره‌ی‌ سروشتیان و هه‌روه‌ها به‌ پێی‌ ئه‌و روبه‌ره‌ زانستییه‌ی‌ كه‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن، دیاری‌ ده‌كرێت. بۆیه‌ هه‌ندێ‌ سه‌نته‌ری‌ بیر پیشه‌سازییه‌ یان ته‌كنه‌لۆژییه‌ یان كشتوكاڵییه‌ یاخود په‌روه‌رده‌ییه‌. ده‌شێ‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر بكرێن به‌ چه‌ند جۆرێك كه‌ هه‌ندێكی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ن كه‌ له‌ یه‌ك بواری‌ زانستیدا پسپۆرن وه‌ك سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ وزه‌ یان لیزه‌ر، هه‌روه‌ها سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌ هه‌یه‌ وه‌ك سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ مێژوو یان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئابوری‌ به‌ هه‌موو جۆره‌كانیانه‌وه‌، یان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌. ده‌شێ‌ بواری‌ كاركردنی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ دیاریكراوی‌ جوگرافیادا بێت، هه‌روه‌ها ده‌شێ‌ درێژ ببێته‌وه‌ تا ئه‌و راده‌یه‌ی‌ كه‌ سنوری‌ ناوچه‌كه‌ تێده‌په‌ڕێنێ‌. ده‌وڵه‌ته‌ پیشه‌سازییه‌كان زۆر بایه‌خیان به‌و سه‌نته‌رانه‌ داوه‌ كه‌ بواری‌ كاركردنیان سنوری‌ ناوچه‌یی‌ ده‌به‌زێنێ‌، ئه‌ویش بۆ ئه‌وه‌ی‌ تازه‌ترین هه‌وڵ‌ و كۆششه‌ زانستییه‌كانیان پێ‌ بگات. له‌م رووه‌وه‌ ئیحسان مورته‌زا په‌نجه‌ بۆ سه‌ر رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ته‌كنه‌لۆژیایی‌ له‌ ئیسرائیل درێژ ده‌كات و باسی‌ باڵاده‌ستیی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ده‌كاو جه‌خت ده‌كاته‌ سه‌ر كاریگه‌ریی‌ ئه‌م باڵاده‌ستییه‌ له‌سه‌ر دیاریكردن و داڕشتنی‌ بیچمی‌ هاوپه‌یمانییه‌ ستراتیجییه‌ عه‌سكه‌رییه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌، به‌تایبه‌تی‌ هاوپه‌یمانیی‌ ئیسرائیل له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مریكا. هه‌روه‌ها باسی‌ ئه‌وه‌ش ده‌كات كه‌ حكومه‌ته‌كانی‌ ئه‌مریكاو ئیسرائیل زۆر هاوكاریی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ ئیسرائیل ده‌كه‌ن و پشتگیریی‌ ماددیشیان ده‌كه‌ن. له‌ هه‌موو سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیری‌ ئیسرائیلیدا به‌شێكی‌ تایبه‌ت به‌ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان هه‌یه‌. بێگومان ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ تێڕوانینی‌ سه‌نته‌ره‌كانه‌ كه‌ سه‌رقاڵی‌ پاراستنی‌ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانیانن، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر چه‌نده‌ها هۆ كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌:
1-ره‌وه‌نده‌كانی‌ جوله‌كه‌ كه‌ به‌ جیهاندا بڵاو بونه‌ته‌وه‌، ئه‌ڵقه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ ئیسرائیل و جوله‌كه‌ن له‌ تاراوگه‌دا.
2-ئاڵوگۆڕی‌ زانیاری‌ و بیروڕا له‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئیسرائیلی‌ و سه‌نته‌ره‌ هاوشێوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا، به‌تایبه‌تی‌ له‌ ئه‌مریكای‌ باكورو ئه‌وروپا.
زانینی‌ شێوه‌ی‌ كاركردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل له‌ بنه‌ڕه‌تدا پێویستی‌ به‌وه‌یه‌ كه‌ روپێوێكی‌ ته‌واوو سه‌رتاپاگیر بۆ هه‌موو سه‌نته‌ره‌ كاراكانی‌ بیر له‌سه‌ر ئاستی‌ لۆكاڵ‌ و له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهان بكرێ‌. له‌م هه‌وڵه‌ماندا به‌وه‌ گه‌یشتین كه‌ له‌ ئیسرائیلدا سێ‌ جۆر سه‌نته‌ری‌ بیر هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێ‌ به‌ وردی‌ و هه‌روه‌ها به‌ تێرو ته‌سه‌لی‌ و به‌ قووڵی‌ له‌ چالاكییه‌كانیان بكۆڵینه‌وه‌. سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل چه‌ند روخسارو تایبه‌تمه‌ندییه‌كیان هه‌یه‌ كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌ن:
1-سه‌نته‌ره‌كان له‌ دانانی‌ به‌رنامه‌كانیاندا پشت ئه‌ستورن به‌ پسپۆری‌ كارامه‌و به‌توانا كه‌ زۆربه‌یان جوله‌كه‌ن.
2-ئامانج ‌و میكانیزمه‌كانی‌ كاركردنیان شرۆڤه‌ و لێكدانه‌وه‌ی‌ جیاوازیان بۆ ده‌كرێت، به‌تایبه‌تی‌ له‌و بابه‌تانه‌ی‌ كه‌ بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌.
3-هیچ ئاماژه‌یه‌ك بۆ سه‌رچاوه‌كانی‌ داهات و بودجه‌ی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ نیه‌ كه‌ خه‌رجییه‌كی‌ زۆریان هه‌یه‌ و بودجه‌ی‌ هه‌ندێكیان ده‌گاته‌ چه‌ند ملیۆن دۆلارێك.
4-میكانیزمه‌كانی‌ هاوكاریی‌ نێوان سه‌نته‌ره‌كان رون نیه‌ و سه‌رنجی‌ ئه‌وه‌ ده‌درێ‌ كه‌ زۆر لێكۆڵیار له‌ چه‌نده‌ها سه‌نته‌ر كار ده‌كه‌ن، له‌ كاتێكدا ئاراسته‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌، لانی‌ كه‌م ئاراسته‌ راگه‌یاندراوه‌كان، ئاراسته‌ی‌ زۆرلێك جیاوازن.
بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل هه‌ڵگری‌ په‌یامێكی‌ ناوچه‌یین و ئامانجه‌كه‌یان به‌شداری‌ كردنه‌ له‌ چالاكیی‌ سه‌نته‌ره‌ ناوچه‌یی‌ و جیهانییه‌ كاراكانی‌ بیر له‌ بواری‌ ستراتیجی‌ سیاسیی‌ و عه‌سكه‌ریدا. لێره‌وه‌ گرنگیی‌ شه‌ن و كه‌و كردنی‌ رۆڵی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل ده‌رده‌كه‌وێ‌، به‌تایبه‌تی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا له‌ بواری‌ ستراتیجیدا كه‌ بابه‌تی‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌.
دیاره‌ ئێمه‌ له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ بیرمان له‌ ئیسرائیل هه‌ڵبژاردووه‌، له‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ كه‌ پسپۆرن له‌ دانان و به‌رنامه‌ڕێژی‌ كردنی‌ سیناریۆو ئه‌گه‌ره‌كان پێشكه‌ش كردنی‌ راسپارده‌ بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل، به‌تایبه‌تی‌ له‌ بواره‌ ستراتیجییه‌ سیاسی‌‌و عه‌سكه‌رییه‌كان. بۆیه‌ لێره‌دا پێویسته‌ له‌سه‌رمان دوو ته‌وه‌ری‌ گرنگ له‌به‌رچاو بگرین:
ته‌وه‌ری‌ یه‌كه‌م تیۆریی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئیسرائیله‌ كه‌ به‌پێی‌ ئه‌م تیۆرییه‌ و له‌به‌ر رۆشنایی‌ ئه‌و تیۆرییه‌ سیاسه‌ته‌كان داده‌ندرێن و راسپارده‌كان ده‌خرێنه‌ به‌رده‌می‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌. دان هۆرۆڤیتز (Horovitz) له‌و خاڵی‌ ده‌ستپێكه‌وه‌ به‌ره‌و هه‌موو بواره‌كانی‌ تیۆریی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئیسرائیل ده‌چێ‌ كه‌ ئیسرائیل هه‌م وه‌ك ده‌وڵه‌ت و هه‌م وه‌ك نه‌ته‌وه‌ روبه‌ڕوی‌ «قه‌یرانی‌ مان» بۆته‌وه‌. ئه‌م بۆچونه‌ش له‌ ئیسرائیلدا له‌ روی‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ كۆده‌نگیی‌ ته‌واوی‌ له‌سه‌ر هه‌یه‌. ئه‌و پێی‌ وایه‌ ئه‌و قه‌یرانه‌ وای‌ كردووه‌ ئیسرائیل وه‌ك ده‌وڵه‌ت له‌ ململانێیه‌كی‌ به‌رده‌وامدا بێت له‌گه‌ڵ‌ ده‌وروبه‌ری‌ خۆی‌ كه‌ ده‌وروبه‌رێكی‌ عه‌ره‌بییه‌ و دژی‌ ئیسرائیلیشه‌. ئه‌م ململانێیه‌ش دوو بوارو دوو ئاڵنگاری‌ خستۆته‌ به‌رده‌م تیۆریی‌ ئاسایشی‌ ئیسرائیل له‌ ساڵی‌ 1948 به‌ دواوه‌.
بواری‌ یه‌كه‌م نه‌بونی‌ ئاشتییه‌ له‌ نێوان ئیسرائیل و ده‌وڵه‌ته‌ دراوسێكاندا كه‌ بۆته‌ مایه‌ی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ ململانێیه‌كی‌ عه‌سكه‌ریی‌ به‌رده‌وام له‌ ده‌وروبه‌رێكی‌ ستراتیجیی‌ دوژمنكارانه‌دا.
بواری‌ دووه‌م بواری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئایدیۆلۆژی‌ و ململانێی‌ ناسیۆنالیزمی‌ جوله‌كه‌و ناسیۆنالیزمی‌ فه‌له‌ستینییه‌كانه‌ له‌سه‌ر چاره‌نوسی‌ ناوچه‌كانی‌ نێوان ئوردون و ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاست، له‌ كاتێكدا كه‌ ئیسرائیل له‌ كۆششێكی‌ گه‌رم و گوڕ دایه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ داننانێكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ به‌ ره‌وایی‌ بونیدا. ئه‌وه‌ش كه‌ زۆرتر به‌ لای‌ ئیسرائیلدا گرنگتره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دان به‌وه‌دا بنرێت كه‌ ئیسرائیل مافی‌ خۆیه‌تی‌ هێزی‌ عه‌سكه‌ریی‌ بۆ خۆ پاراستن و به‌رگری‌ له‌ خۆ كردن هه‌بێ‌ و ئه‌م هێزه‌ دور بێ‌ له‌هه‌ر جۆره‌ چاودێری‌ و سانسۆرێكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ یان ناوچه‌یی‌. له‌م دوو بوارو ئاڵنگاره‌ی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ عه‌سكه‌ری‌ و سیاسیدا هه‌یه‌، په‌یوه‌ندییه‌كی‌ پته‌و هه‌یه‌ كه‌ خاڵێكی‌ ده‌ستپێكی‌ ناوه‌ندییه‌ بۆ دیاریكردنی‌ فاكته‌ره‌ نه‌گۆڕه‌كانی‌ تیۆرییه‌ ئه‌منییه‌كه‌و دیاریكردنی‌ فاكته‌ره‌ گۆڕاوه‌كانی‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌منی‌ به‌ تێكڕایی‌، واته‌ هه‌م ئه‌و فاكته‌رانه‌ی‌ كه‌ له‌ ئیسرائیلدا كۆده‌نگییان له‌سه‌ر هه‌یه‌ هه‌م ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ تێڕوانینی‌ جیاواز له‌ باره‌یانه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش له‌ سنوری‌ ناسینی‌ ماهیه‌تی‌ تیۆریی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌ییدا. له‌م بواره‌دا باسه‌كه‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر فاكته‌ره‌ عه‌سكه‌ری‌ و سیاسییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ چونكه‌ مه‌به‌ست له‌و فاكته‌رانه‌ پاراستنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیله‌ وه‌ك قه‌واره‌و دابین كردنی‌ روپۆشێكه‌ بۆ سه‌رتاپای‌ پرۆسه‌كه‌ به‌ شێوه‌ی‌ تیۆرییه‌كی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ وا كه‌ ئیسرائیلییه‌كان كۆ ده‌نگییان له‌سه‌ری‌ هه‌یه‌.
ته‌وه‌ری‌ دووه‌م ئاراسته‌ی‌ فیكری‌ و ئایدیۆلۆژیی‌ تۆژه‌ران و كاركه‌رانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل. له‌م رووه‌وه‌ پاشخانی‌ فیكری‌ به‌ بنه‌مایه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌ژمێردرێت و خۆی‌ له‌ نوسین و توێژینه‌وه‌و بیروڕاكانی‌ لێكۆڵیاره‌كاندا ده‌رده‌خات. له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌، ده‌توانرێ‌ شوناس و ئاراسته‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كان و بۆچونیان سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ چاره‌نوسسازه‌كانی‌ وه‌ك ململانێی‌ ئیسرائیل-عه‌ره‌ب و رێگه‌چاره‌ پێشنیاركراوه‌كان دیاری‌ بكرێن. ئیتر لێره‌دا ناسینی‌ چالاكی‌ و نوسینه‌كانی‌ تۆژه‌ران و پاشخانه‌ فیكری‌ و سیاسییه‌كانیان ته‌وه‌ری‌ دووه‌می‌ تاوتوێ‌ كردنی‌ سه‌نته‌ره‌ ئیسرائیلییه‌كانی‌ بیر پێكدێنێ‌.
سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل به‌پێی‌ ئه‌و ئاراستانه‌ كار ده‌كه‌ن و به‌رنامه‌و چالاكییه‌كانی‌ خۆیان داده‌نێن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ش له‌ ئیسرائیلدا تیۆریی‌ ئاسایش ئاراسته‌كه‌رو هانده‌ره‌و میكانیزمه‌كانی‌ كاری‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ دیاری‌ ده‌كات، پێویسته‌ هه‌ڵوه‌سته‌یه‌كی‌ كورت بۆ دیاریكردنی‌ روخساری‌ چالاكییه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ بكه‌ین چونكه‌ ئه‌و چالاكییانه‌ كۆی‌ چالاكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ ئیسرائیل ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مای‌ پاراستن‌و په‌ره‌سه‌ندنی‌ قه‌واره‌ی‌ ده‌وڵه‌ت و دواجار ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ كاروچالاكیی‌ نۆژه‌رانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ له‌ بنچینه‌دا دورنمایه‌كی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، شان به‌ شانی‌ دورنمای‌ شه‌خسی‌ و ئایدیۆلۆژیی‌ تۆژه‌ره‌كان، له‌ خۆ گرتووه‌.
لێره‌دا ده‌توانین سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل به‌ سه‌ر سێ‌ كه‌رتی‌ ناوه‌ندیدا دابه‌ش بكه‌ین، به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌و كه‌رتانه‌ هاوكاری‌ له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌.
كه‌رتی‌ زانكۆكان
زانكۆكانی‌ ئیسرائیل دامه‌زراوه‌ی‌ حكومین به‌ڵام سه‌ربه‌خۆییه‌كی‌ كه‌میان هه‌یه‌. زانكۆكان له‌ لایه‌ك سه‌ر به‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ خوێندنی‌ باڵای‌ ئیسرائیلن كه‌ ئامانجه‌كه‌ی‌ پاراستنی‌ ئاستی‌ زانستی‌ و ئاستی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ زانكۆكانی‌ ده‌وڵه‌ته‌و هه‌ر له‌وێش سیاسه‌تی‌ گشتی‌ بۆ زانكۆكان داده‌ندرێ‌، ئه‌ویش به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌و باری‌ سه‌رنج‌و دیدو تێڕوانینانه‌ی‌ كه‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ خوێندنی‌ باڵا به‌ سه‌رۆكایه‌تیی‌ وه‌زیری‌ فێركاری‌ ده‌ریان ده‌بڕێ‌، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بتوانرێ‌ زانكۆو كۆلیجه‌كان یه‌ك سیستمی‌ هاوبه‌ش و یه‌كگرتویان هه‌بێت. له‌م رووه‌وه‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ چاودێریی‌ به‌خشینی‌ بڕوانامه‌كانی‌ زانكۆ ده‌كات، هه‌روه‌ها ئه‌نجومه‌ن ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ داموده‌زگای‌ خوێندنی‌ باڵای‌ دیكه‌ له‌ ئیسرائیل دابمه‌زرێنێ‌ یاخود دانیان پێدا بنێت. له‌ سه‌رێكی‌ تره‌وه‌ زانكۆكان له‌ ئاراسته‌كردنی‌ ره‌وتی‌ زانست و لێكۆڵینه‌وه‌كاندا ئازادن، هه‌روه‌ها بۆیان هه‌یه‌ سه‌نته‌ری‌ توێژینه‌وه‌ دابمه‌زرێنن و لێكۆڵینه‌وه‌كانیان له‌ هه‌موو بواره‌كان بڵاو بكه‌نه‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ پێگه‌ی‌ باڵایان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا هه‌یه‌و هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ زانكۆكاندا ده‌ستیان ده‌ڕوا، ئازادن له‌ سود وه‌رگرتن له‌ تواناو وزه‌ی‌ لێكۆڵیاران به‌گوێره‌ی‌ تێڕوانینی‌ خۆیان و به‌پێی‌ پاشخانی‌ فیكری‌ و ئایدیۆلۆژییان. سه‌نته‌ره‌ زانكۆییه‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل له‌ چالاكترین و كۆنترین سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیرن له‌و وڵاته‌ چونكه‌ له‌گه‌ڵ‌ دامه‌زراندنی‌ زانكۆكاندا ئه‌وانیش دامه‌زراون، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌ روی‌ زانكۆكانی‌ جیهاندا كراونه‌ته‌وه‌و هاوكارییه‌كی‌ باشیان له‌گه‌ڵ‌ زانكۆكانی‌ جیهاندا هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌گه‌ڵ‌ زانكۆكانی‌ ئه‌وروپای‌ رۆژئاواو ئه‌مریكای‌ باكور.
سه‌نته‌ری‌ هاری‌ تروومان له‌ زانكۆی‌ ئۆرشه‌لیم له‌ پێشی‌ پێشه‌وه‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیره‌ له‌ ئیسرائیل و له‌ ساڵی‌ 1965دا به‌ پشتیوانیی‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا هاری‌ تروومان دامه‌زراوه‌، بۆیه‌ ناوی‌ ئه‌و سه‌رۆكه‌ی‌ ئه‌مریكای‌ هه‌ڵگرتووه‌. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ ده‌سته‌یه‌كی‌ هه‌یه‌ زۆر چالاكی‌ و به‌رنامه‌ی‌ هه‌یه‌ و كۆمه‌كی‌ ماددی‌ پێشكه‌ش به‌ خوێندكاران ده‌كا بۆ توێژینه‌وه‌، سه‌رباری‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ توێژینه‌وه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ مێژوو و سیاسه‌ت و كۆمه‌ڵگا. جگه‌ له‌وه‌، سه‌نته‌ره‌كه‌ راسپارده‌ی‌ تایبه‌تی‌ هه‌یه‌ بۆ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ چه‌رده‌یه‌ك پرسی‌ گرنگ له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست و جیهاندا. سه‌نته‌ره‌كه‌ ژماره‌یه‌ك لێكۆڵه‌ره‌وه‌ی‌ به‌توانای‌ له‌ بواری‌ توێژینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌‌و ئابوریدا هه‌یه‌و له‌ گرنگترین سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیره‌ له‌ ئیسرائیل، به‌تایبه‌تی‌ له‌ بواری‌ به‌دواداچون و نمایش كردنی‌ سیاسه‌ت و ئابوریی‌ ئیسرائیلدا.
هه‌روه‌ها سه‌نته‌رێكی‌ تر له‌ ئیسرائیل هه‌یه‌ پێی‌ ده‌وترێ‌ سه‌نته‌ری‌ یافا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ستراتیجی‌ (Jcss) كه‌ له‌ ناو زانكۆی‌ ته‌ل ئه‌بیب كار ده‌كا. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ له‌ گرنگترینی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ بیره‌ له‌ ئیسرائیل كه‌ پسپۆره‌ له‌ بواری‌ ستراتیجی‌ و عه‌سكه‌ریدا. مێژوی‌ دامه‌زراندنی‌ بۆ ساڵی‌ 1977 ده‌گه‌ڕێته‌وه‌و به‌رپرسی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ئه‌هارۆن یه‌ریڤ بوو كه‌ ئه‌فسه‌رێكی‌ به‌توانایه‌و ژیاننامه‌ی‌ عه‌سكه‌ریی خۆی‌ بڵاوكردۆته‌وه‌. ده‌سته‌ی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ئه‌م سه‌نته‌ره‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ قوڵیان ده‌رباره‌ی‌ ستراتیجی‌ عه‌سكه‌ریی‌ ئیسرائیل و ده‌وڵه‌تانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست و جیهان هه‌یه‌. سه‌نته‌ره‌كه‌ زۆرتر روانگه‌یه‌كی‌ عه‌سكه‌رییانه‌ی‌ هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌وه‌دا ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ ئه‌م سه‌نته‌ره‌ زیاتر ئه‌و عه‌سكه‌رییه‌ كارامه‌و به‌توانایانه‌ ده‌خاته‌ گه‌ڕ كه‌ له‌ ئیسرائیلدا ئاستێكی‌ باڵایان هه‌یه‌ و به‌شدارن له‌ ئاماده‌كردنی‌ توێژینه‌وه‌كان‌و پێشكه‌ش كردنی‌ راسپارده‌و رێكخستنی‌ كۆنگره‌و كۆڕو كۆبونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ سه‌ركرده‌ سیاسی‌ و عه‌سكه‌رییه‌كانی‌ ئیسرائیل. ئه‌وه‌ی‌ لێره‌ جێی‌ سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ سه‌رپه‌رشتیی‌ سه‌نته‌ری‌ یافا ده‌كه‌ن، زۆر گرنگی‌ به‌ میدیا ده‌ده‌ن بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كانیان. هه‌ر بۆیه‌ یه‌كه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ راپۆرته‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ له‌ ئیسرائیل‌و جیهاندا پێك هێنراوه‌.
كه‌رتی‌ تایبه‌ت
سه‌نته‌ره‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل له‌ بنچینه‌دا گوزارشت له‌ راو بۆچونی‌ خاوه‌نی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ده‌كه‌ن، له‌وانه‌ سه‌نته‌ری‌ ڤان لیر ئۆرشه‌لیم له‌ شاری‌ ئۆرشه‌لیم كه‌ ساڵی‌ 1959 دامه‌زراوه‌و به‌ یه‌كێ‌ له‌ سه‌نته‌ره‌ فیكرییه‌ گرنگه‌كانی‌ بواری‌ توێژینه‌وه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كان داده‌ندرێ‌ و تێیدا پرسه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ فه‌لسه‌فه‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، رۆشنبیری‌ و په‌روه‌رده‌ تاوتوێ‌ ده‌كرێن. ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م په‌یمانگایه‌ی‌ دامه‌زراندووه‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ ڤان لیره‌ كه‌ ره‌چه‌ڵه‌كی‌ ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر وڵاتی‌ هۆلاند. په‌یمانگاكه‌ هه‌موو رێوشوێنه‌كانی‌ وه‌ك لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئه‌كادیمی‌، شیكردنه‌وه‌ی‌ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان، هۆشیاركردنه‌وه‌و پرۆژه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ مه‌ده‌نی‌ به‌كار دێنێ‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی‌. ئه‌م په‌یمانگایه‌ به‌ درێژایی‌ ده‌یان ساڵی‌ رابردوو به‌شداریی‌ له‌ زێده‌تر له‌ 200 پرۆژه‌ كردووه‌. ده‌توانین هه‌موو پرۆژه‌كانی‌ په‌یمانگاكه‌ له‌ ژێر چوار سه‌ردێڕدا كۆ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌مانه‌ن:
-لێكۆڵینه‌وه‌ پێشكه‌وتووه‌كان.
-كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ ئیسرائیل.
-رۆشنبیری‌ و شوناسی‌ هاوچه‌رخی‌ جوله‌كه‌.
-ئیسرائیلییه‌كان و فه‌له‌ستینییه‌كان‌و دراوسێكانیان.
چالاكییه‌كانی‌ ئه‌م په‌یمانگایه‌ هه‌مه‌جۆرن وه‌ك به‌ستنی‌ كۆنفره‌نسی‌ لۆكال‌و نێوده‌وڵه‌تی‌، به‌ستنی‌ كۆڕو ۆرك شۆپ، ده‌ركردنی‌ بڵاوكراوه‌ی‌ ده‌وری‌‌و كتێب و وتار، سازكردنی‌ دایه‌لۆگ له‌سه‌ر ئاستی‌ جه‌ماوه‌ر و راگه‌یاندنی‌ ده‌ستپێشخه‌ریی‌ په‌روه‌رده‌یی‌. په‌یمانگاكه‌ وه‌ك دامه‌زراوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت به‌ خوێندنی‌ باڵا كتێبخانه‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ 27 هه‌زار كتێب پێكدێ‌ و تایبه‌ته‌ به‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ مێژوی‌ بیرو ئه‌ندێشه‌كان. كتێبخانه‌كه‌ خوازیاره‌ چه‌نده‌ها چه‌مك و تێگه‌یشتنی‌ فره‌ ره‌هه‌ند سه‌باره‌ت به‌ فه‌لسه‌فه‌، مێژوو، مێژووی‌ زانسته‌كان، سۆسیۆلۆژیای‌ مێژوو و تیۆریی‌ سیاسی‌ دابین بكات.
هه‌روه‌ها سه‌نته‌رێكی‌ تر هه‌یه‌ ئه‌ویش په‌یمانگای‌ دیموكراسیی‌ ئیسرائیله‌ كه‌ له‌ ساڵی‌ 1991 به‌ پشتیوانیی‌ ئه‌مریكا دامه‌زراوه‌ چونكه‌ راو نۆڕینه‌كانی‌ ئه‌م سه‌نته‌ره‌ زۆر له‌ راو تێڕوانینه‌كانی‌ ره‌وتی‌ محافزكاری‌ ئه‌مریكاوه‌ نزیكه‌‌و ده‌شتوانرێ‌ وا دابندرێ‌ كه‌ ئایدیۆلۆژیای‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ به‌ چه‌ترێكی‌ فیكریی‌ ره‌وتی‌ راستڕه‌وی‌ ئیسرائیل بژمێردرێ‌. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ ژماره‌یه‌كی‌ به‌رچاوی‌ كادیری‌ به‌توانای‌ بواری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ تێدایه‌ كه‌ ژماره‌یان سه‌د لێكۆڵیار تێده‌په‌ڕێنێ‌، له‌وانه‌ هه‌ندێكیان له‌ داموده‌زگای‌ حكومی‌ و زانكۆكان كار ده‌كه‌ن و سه‌نته‌ره‌كه‌ ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و بۆته‌ سه‌رچاوه‌ی‌ زانیاری‌ و راسپارده‌كانی‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌‌و دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل.
ئه‌م سه‌نته‌ره‌ راسپارده‌و یاداشت پێشكه‌ش به‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ ئیسرائیل ده‌كات، به‌تایبه‌تی‌ سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌كی‌ و په‌روه‌رده‌ له‌ ناوخۆی‌ ئیسرائیل، هه‌روه‌ها رۆڵی‌ هه‌یه‌ له‌ په‌ره‌پێدان و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ به‌ها دیموكراتییه‌كان له‌ ناو كۆمه‌ڵگای‌ ئیسرائیلدا له‌ رێی‌ كۆنگره‌و كۆڕو كۆبونه‌وه‌وه‌.
كه‌رتی‌ گشتی‌ یان حكومی‌
كه‌رتی‌ سێیه‌می‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل كه‌رتی‌ حكومییه‌. لێره‌دا ده‌بێ‌ ئاماژه‌ به‌ سیستمی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ له‌ ئیسرائیل و شێوه‌ی‌ هه‌ڵسوكه‌وتی‌ له‌گه‌ڵ‌ سه‌نته‌ره‌ حكومییه‌كانی‌ بیر بكه‌ین. سیستمی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ له‌ ئیسرائیل سیستمێكی‌ دامه‌زراوه‌ییه‌ و پشت به‌و كادیرو هێزه‌ مرۆییه‌ جێگیرانه‌ ده‌به‌ستێ‌ كه‌ پسپۆرن‌و له‌ ناو وه‌زاره‌ت و داموده‌زگا جۆربه‌جۆره‌كانی‌ حكومه‌ت كار ده‌كه‌ن. لێره‌دا ده‌بینین هه‌ر یه‌كێ‌ له‌ وه‌زاره‌ته‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ كه‌ تۆژه‌ری‌ ته‌رخان كاری‌ تێدا ده‌كه‌ن، لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌نوسن و راسپارده‌ پێشكه‌ش به‌ وه‌زاره‌ت ده‌كه‌ن، هه‌ر یه‌كه‌ بۆ ئه‌و وه‌زاره‌ته‌ی‌ كه‌ كاری‌ تێدا ده‌كات. هه‌ر وه‌زاره‌تێك ده‌سته‌ی‌ كاری‌ نه‌گۆڕی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، له‌وانه‌ یه‌كه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ سه‌نته‌ره‌كه‌. ئه‌وانه‌ی‌ له‌و یه‌كانه‌ كار ده‌كه‌ن پسپۆرو تۆژه‌ری‌ به‌توانان له‌ بواره‌كانی‌ خۆیان. ده‌سته‌كانی‌ كار هه‌موو مه‌سه‌له‌كانی‌ په‌یوه‌ندیدار به‌ بواری‌ خۆیان تاوتوێ‌ ده‌كه‌ن و پاشان تێڕوانینه‌كانی‌ خۆیان به‌ شێوه‌ی‌ یاداشت ئاماده‌ ده‌كه‌ن‌و ئه‌و یاداشتانه‌ بۆ وه‌زیر به‌رز ده‌كه‌نه‌وه‌. وه‌زیریش له‌ هه‌موو پرسه‌كاندا سیاسه‌تی‌ ئۆفیسی‌ خۆی‌ به‌پێی‌ راسپارده‌كانی‌ ده‌سته‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی‌ ئۆفیسه‌كه‌ی‌ خۆی‌ دیاری‌ ده‌كات.
له‌سه‌ر ئاستی‌ په‌رله‌مانی‌ ئیسرائیل (كنێست)، ده‌بینین سه‌نته‌ری‌ زانیاری‌و توێژینه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ندامه‌كانی‌ زانیاری‌‌و داتاو راسپارده‌ پێشكه‌ش ده‌كه‌ن، ئه‌ویش به‌پێی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و شاره‌زایی‌ پسپۆره‌كانی‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌كانی‌ وه‌ك ئاسایش و ئابوری‌ هه‌م له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوخۆیی‌ هه‌م له‌سه‌ر ئاستی‌ ده‌ره‌كی‌. توێژینه‌وه‌كان له‌سه‌ر داوای‌ سه‌رۆكی‌ لیژنه‌كان و به‌پێی‌ پسپۆری‌، پێشكه‌ش ده‌كرێن.
له‌ دانیشتنی‌ شوباتی‌ ساڵی‌ 2005 داو له‌ گفتوگۆكانی‌ تایبه‌ت به‌ ده‌ركردنی‌ بڕیاری‌ سیاسی‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ داتای‌ ناكۆك سه‌باره‌ت به‌ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ عه‌ره‌ب له‌ ناوچه‌كانی‌ لێواری‌ رۆژئاوای‌ روباری‌ ئۆردون و كه‌رتی‌ غه‌ززه‌، ده‌بینین شه‌ش تۆژه‌ر له‌ گروپی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا-ئیسرائیل به‌شدار بوون، سه‌رباری‌ پسپۆرێكی‌ زانكۆی‌ بار ئیلان و پسپۆرێكی‌ گروپی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ دیموگرافی‌ و هی‌ تر.
هه‌ندێ‌ كه‌س پێی‌ وایه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ حزبه‌كان وه‌ك گروپی‌ چواره‌می‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر بژمێردرێن. به‌ڵام لێكۆڵینه‌وه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ دیاری‌ خستووه‌ كه‌ حزبه‌ سیاسییه‌كانی‌ ئیسرائیل له‌ بنیاتنانی‌ ئه‌جێندا سیاسییه‌كانیاندا پشت به‌ سه‌نته‌ره‌ سه‌ربه‌خۆكانی‌ توێژینه‌وه‌ ده‌به‌ستن له‌وانه‌ی‌ كه‌ پسپۆرن له‌ بواره‌كانی‌ راپرسی‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ كاتی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانداو هه‌ندێ‌ جاریش هه‌ندێ‌ له‌و حزبانه‌ سود له‌ سه‌نته‌ره‌ تایبه‌ته‌ ئه‌مریكاییه‌كان‌و توێژینه‌وه‌و سه‌نته‌ره‌ ئیسرائیلییه‌كانی‌ پسپۆر له‌ بواره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌ و ئه‌منی‌ ده‌به‌ستن و داوا له‌و سه‌نته‌رانه‌ ده‌كه‌ن راپۆرتیان سه‌باره‌ت به‌ چه‌ند بابه‌تێكی‌ دیاریكراو پێشكه‌ش بكه‌ن.
ئه‌ركه‌كانی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل
1-په‌ره‌پێدانی‌ ژیانی‌ مه‌عریفی‌ له‌ ناو كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵكیدا. وا باوه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر توانای‌ ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ خاوه‌ن به‌هره‌و خه‌ڵكانی‌ كارامه‌ به‌ لای‌ خۆیاندا راكێشن، بۆیه‌ ده‌زگاكانی‌ توێژینه‌وه‌ رۆڵێكی‌ بنچینه‌ییان هه‌یه‌ له‌ په‌ره‌پێدانی‌ ژیانی‌ مه‌عریفی‌ و فیكری‌ و كرداره‌كی‌ له‌ ناو خه‌ڵكدا، ئه‌ویش له‌ رێگای‌ چالاكیی‌ رۆشنبیری‌ و میدیاكانه‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌ زۆر وڵاتدا ده‌بینین سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر به‌ هه‌موو جۆره‌كانیانه‌وه‌ بونه‌ته‌ فاكته‌ری‌ پێشكه‌وتنی‌ ژیانی‌ رۆشنبیری‌ و زانستی‌. ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ هه‌موو بوارو كایه‌كان روماڵ‌ ده‌كه‌ن و زانیاریی‌ نوێ‌ به‌ به‌ڵگه‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ زانستیی‌ پوخته‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن، ئاسۆكانی‌ پاشه‌ڕۆژ رون ده‌كه‌نه‌وه‌و په‌رده‌ له‌ روی‌ كه‌یس‌و پرسه‌كان هه‌ڵده‌ماڵن.
2-پرۆسه‌ی‌ بڕیاردان و جێبه‌جێ‌ كردنی‌ بڕیار كه‌، به‌ڕای‌ ئێمه‌، یه‌كسانه‌ به‌ ته‌واوی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌، پێویستی‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ قووڵ‌ و هۆشیارانه‌یه‌و له‌سه‌ر پێوانه‌یه‌كی‌ زانستیی‌ به‌رنامه‌ بۆ داڕێژراو به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. هیچ لایه‌نێكیش له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ سیاسی‌، شایسته‌تر نیه‌ بۆ له‌ ئه‌ستۆ گرتنی‌ ئه‌م ئه‌ركه‌. ته‌نها ده‌زگاكانی‌ توێژینه‌وه‌ن كه‌ لێیان ده‌وه‌شێته‌وه‌ بتوانن ئه‌م كاره‌ بكه‌ن. بۆیه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ بیر كه‌ كار له‌سه‌ر كاروباری‌ سیاسی‌ ده‌كه‌ن، بونه‌ به‌شێكی‌ جیانه‌كراوه‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ له‌ زۆرینه‌ی‌ وڵاته‌ دیموكراتییه‌كاندا.
3-دروست كردنی‌ پردی‌ په‌یوه‌ندی‌ و پێك گه‌یشتن له‌ نێوان چه‌ندان لایه‌ن كه‌ تێكڕایان پێكه‌وه‌ جه‌مسه‌ره‌كانی‌ به‌ڕێوه‌بردن و جێبه‌جێ‌ كردنی‌ سیاسه‌تی‌ گشتی‌ پێكدێنن. سه‌نته‌ره‌كان میانكارن له‌ نێوان حكومه‌ت و داموده‌زگا ئه‌كادیمیه‌كانداو ده‌توانن سیاسه‌ت له‌ كاری‌ راپه‌ڕاندن و رایی‌ كردن ‌و به‌ڕێوه‌بردنه‌وه‌ بكه‌نه‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی‌ زانستی‌ و له‌ چوارچێوه‌ی‌ تێزو بیردۆزه‌و ئه‌ندێشه‌ و بیرو بۆچون رێك بخرێ‌‌و ده‌زگا ئه‌كادیمیسته‌كان بخه‌نه‌ به‌ر نه‌شته‌رگه‌ری‌ تاوتوێ‌ كردن‌و توێژینه‌وه‌. به‌مه‌ ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ی‌ بیر خزمه‌تی‌ دامه‌زراوه‌ی‌ ئه‌كادیمی‌ ده‌كه‌ن و ئه‌زمونی‌ كرده‌یی‌ ده‌كه‌نه‌ مادده‌یه‌كی‌ تیۆرێكی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ پاڵپشتی‌ كردن له‌ سه‌قامگیركردنی‌ رۆڵی‌ هزرو زانست و ئاوه‌ز و دابین كردنی‌ زه‌مینه‌ی‌ له‌بار بۆ په‌ره‌سه‌ندن. له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌، ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ یارمه‌تیی‌ حكومه‌ت ده‌كه‌ن تا توشی‌ هه‌ڵه‌ نه‌بێ‌ و هه‌ڵه‌كانی‌ خۆی‌ راست بكاته‌وه‌ یاخود هه‌ڵسوڕانی‌ خۆی‌ چاكتر بكات، ئه‌ویش له‌ رێی‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ی‌ له‌و كه‌موكوڕییانه‌ی‌ كه‌ به‌ دوربینی‌ ئه‌كادیمی‌ ده‌بینرێن و ئاشناكردنی‌ به‌ لێكه‌وته‌كانی‌ پرۆسه‌ی‌ گه‌شه‌و په‌ره‌پێدانی‌ فیكری‌ و گفتوگۆ ره‌خنه‌ییه‌كان.
4-بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ گیانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ‌ پرسه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ بابه‌تییانه‌و بانگه‌شه‌ بۆ كه‌لتوری‌ توێژینه‌وه‌و به‌دواداچون و لێ‌ وردبونه‌وه‌و تێفكرین له‌ دژی‌ كه‌لتوری‌ به‌ سه‌رپێی‌ وه‌رگرتنی‌ مه‌سه‌له‌كان و كه‌لتوری‌ ئه‌فسانگه‌رایی‌ و بڕیاری‌ كوێرانه‌. هه‌روه‌ها ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ باوه‌ش بۆ داهێنه‌ران ده‌كه‌نه‌وه‌و هه‌لی‌ گونجاو بۆ ئه‌وانه‌ دابین ده‌كه‌ن كه‌ ئاره‌زوی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و نوسین و راده‌ربڕینیان هه‌یه‌، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كان پرد له‌گه‌ڵ‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵكی‌ دروست ده‌كه‌ن، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌شتوانن ده‌رفه‌تی‌ گونجاو بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن كه‌ خوازیارن له‌ روداوه‌ سیاسییه‌كان دور نه‌كه‌ونه‌وه‌و رۆڵێكی‌ كارایان تێدا هه‌بێ‌ هه‌رچه‌ند به‌ هۆی‌ ده‌ستاوده‌ست كردنی‌ ده‌سه‌ڵات و خانه‌نشین بون و هه‌ر هۆیه‌كی‌ تره‌وه‌ ده‌شێ‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ راسته‌وخۆی‌ راپه‌ڕاندن دور كه‌وتبێته‌وه‌ به‌ڵام لێیان راده‌بینرێ‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بكه‌ن، شرۆڤه‌ بكه‌ن، روداوه‌كان شی‌ بكه‌نه‌وه‌، تێڕوانینان هه‌بێ‌، هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ پرسه‌كان بكه‌ن، راوێژیان پێ‌ بكرێ‌ و سود له‌ تواناو شاره‌زاییان وه‌ربگرێت.
كۆبه‌ند
ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ یه‌كه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌م بواره‌داو هیوادارین ببێ‌ به‌ سه‌ره‌تا بۆ ئه‌نجامدانی‌ توێژینه‌وه‌و شرۆڤه‌ی‌ قوڵتر ده‌رباره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل له‌ ئاینده‌دا. ئاماده‌كردنی‌ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل كارێكی‌ زۆر پێویسته‌ بۆ تێگه‌یشتنی‌ بارودۆخی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و چالاكی‌ زانستیی‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌و ده‌وڵه‌ته‌، جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌م كاره‌ بۆ ئه‌وانه‌ی‌ بایه‌خ به‌ سیاسه‌تی‌ ئیسرائیل و دینامیكیای‌ هه‌ڵسوڕانی‌ و جموجۆڵه‌كانی‌ ده‌ده‌ن شتێكی‌ زۆر گرنگه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ ئه‌ندازه‌ی‌ گه‌شه‌و پێشكه‌وتنی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌و بڵاویی‌ كاره‌كانیان ده‌رده‌خات و بڵاوكراوه‌و چالاكییه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌مان پێ‌ ده‌ناسێنێ‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ له‌ ئیسرائیلدا ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌ له‌ بواره‌كانی‌ پلان دانان‌و جێبه‌جێ‌ كردنی‌ سیاسه‌ته‌كاندا زۆر پشت به‌ سه‌نته‌ره‌ پسپۆره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌به‌ستێ‌ هه‌م له‌ كاروباری‌ سیاسیدا هه‌م له‌ كاروباری‌ عه‌سكه‌ری‌ و ئابوریدا. هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ئه‌ندازه‌ی‌ گه‌شه‌و پێشكه‌وتویی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ رۆڵێكی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌یه‌ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ زانست و توێژینه‌وه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌ و هاندانی‌ خاوه‌ن به‌هره‌كان بۆ كاركردن له‌و بواره‌دا. سه‌نته‌ره‌كانی‌ بیر له‌ ئیسرائیل بودجه‌و گوژمه‌ و كۆمه‌ك و یارمه‌تی‌ پێشكه‌ش به‌ تۆژه‌ره‌ لاوه‌كان ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و یارمه‌تییه‌ ببێ‌ به‌ هانده‌ر بۆیان بۆ گه‌شه‌كردن، هه‌روه‌ها له‌ ئاینده‌دا سود له‌ توانایان وه‌رده‌گرن، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ رۆڵێكی‌ گه‌وره‌یان هه‌یه‌ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ دایه‌لۆگ و گفتوگۆی‌ گشتی‌ له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا به‌ پشت به‌ستن به‌ راستییه‌ زانستییه‌كان و توێژینه‌وه‌ی‌ تێرو ته‌سه‌ل ده‌رباره‌ی‌ چه‌نده‌ها مه‌سه‌له‌ی‌ دیاریكراو.
جگه‌ له‌وه‌، ساغ بۆته‌وه‌ كه‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل كاریگه‌رییه‌كی‌ زۆریان له‌سه‌ر رای‌ گشتی‌ هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ رای‌ گشتی‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌دا رۆڵێكی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌یه‌ له‌ زۆرێك له‌و بڕیاره‌ سیاسییه‌ ناوخۆیی‌ و ده‌ره‌كی‌ و ئه‌منی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی‌ كه‌ حكومه‌ت ده‌ریان ده‌كات. به‌م پێیه‌، سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل سه‌رچاوه‌ی‌ گرنگن بۆ زانیاری‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ دامه‌زراوه‌یی‌ حكومی‌ و جه‌ماوه‌ری‌. بودجه‌ی‌ زه‌به‌لاح بۆ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ ته‌رخان ده‌كرێت كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ی‌ بایه‌خدانه‌ پێیان و هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ جۆره‌ها بواردا پشتیان پێ‌ ده‌به‌سترێت. هۆی‌ ئه‌و بایه‌خ پێدانه‌، بۆ پیشه‌وه‌ری‌ و توانای‌ ئه‌كادیمیانه‌ی‌ به‌رزی‌ تۆژه‌ره‌كان له‌ بواری‌ لێكۆڵینه‌وه‌و به‌رچاوخستنی‌ زانیارییه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ به‌شداریی‌ تۆژه‌ره‌كان له‌ دانانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ زیاد له‌ یه‌ك سه‌نته‌ری‌ لێكۆڵینه‌وه‌، دیارده‌یه‌كی‌ به‌رچاوو هه‌ستپێكراوه‌و نیشانه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داوایه‌كی‌ زۆر له‌سه‌ر به‌گه‌ڕخستنی‌ خاوه‌ن تواناكان هه‌یه‌ له‌ بواری‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ زانیاری‌ و دانانی‌ ئه‌و سیناریۆیانه‌ی‌ كه‌ ده‌شێ‌ له‌ سیناریۆكانی‌ تر زۆرتر ده‌رفه‌تی‌ جێبه‌جێ‌ كردنیان هه‌بێ‌.
هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ گه‌لێك ده‌سته‌و داموده‌زگاو كۆمپانیای‌ تایبه‌ت سودمه‌ندن له‌ زانیاری‌ و شیكردنه‌وه‌كانی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌. ئه‌مه‌ش به‌ رونی‌ به‌دیار ده‌كه‌وێت، به‌ تایبه‌تی‌ له‌و دیده‌وه‌ كه‌ كۆمپانیا ئابورییه‌ گه‌وره‌كان، جیهانییه‌كان و لۆكاڵه‌كان، بڕێكی‌ زۆر پاره‌ له‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئیسرائیلی‌ وه‌به‌ر ده‌هێنن به‌ مه‌به‌ستی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ قازانجی‌ زۆرتر یان بۆ پارێزگاری‌ كردن له‌ به‌رهه‌م و سه‌رمایه‌گوزاری‌ و موڵكه‌كانیان.
هه‌موو ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ له‌مه‌وبه‌ر وتومانه‌، ئه‌و راستییه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ تواناو هێزه‌ مرۆییه‌كان له‌ پێشكه‌وتوترین پرۆژه‌ ده‌خرێنه‌ گه‌ڕ و ئه‌مه‌ش بۆته‌ مایه‌ی‌ تۆكمه‌كردنی‌ گیانی‌ هاوبه‌سته‌گی‌ و هه‌ره‌وه‌زو به‌هێزكردنی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ هێز له‌ كۆمه‌ڵگاو ده‌وڵه‌تدا. بونی‌ ئه‌و سه‌نته‌رانه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر گرنگیی‌ زانست و زانین و شیكردنه‌وه‌ی‌ پشت به‌ستوو به‌ میكانیزمه‌كانی‌ توێژینه‌وه‌ كه‌ كه‌سانێكی‌ به‌هره‌وه‌ری‌ به‌تواناو كارامه‌و لێوه‌شاوه‌و خاوه‌ن شاره‌زایی‌ زانستیی‌ به‌رز له‌ بواری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پێشكه‌شی‌ ده‌كه‌ن. هیوادارین ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ببێ‌ به‌ هانده‌ر بۆ ئه‌نجامدانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ قوڵتر سه‌باره‌ت به‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل له‌ چوارچێوه‌ی‌ كۆششێكی‌ راشكاوانه‌ و زانستی‌ بۆ تێگه‌یشتنی‌ كۆمه‌ڵگاو سیستمی‌ ئیسرائیل بۆ ئه‌وه‌ی‌ تێگه‌یشتنمان له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌سه‌ر بنچینه‌ی‌ زانست و زانین بینا بكرێ‌ نه‌ك له‌سه‌ر شتێكی‌ تر.

سه‌رچاوه‌و په‌راوێزه‌كان:
نوسه‌ر رۆڵ‌ و ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئه‌مریكایی‌ له‌ داڕشتنی‌ به‌رنامه‌ و ستراتیجه‌ سیاسییه‌كاندا نیشان ده‌دا. وتاره‌كه‌ له‌م سایته‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌:
Htt://www.kefaya.org/Translations/0402emad.htm.
DianeL. Stone. “Think Tanks and Policy Advice in Countries in Transition” Marie Curie Chair & Head, Public Policy Program Central European University Paper Perpared for the Asian Development Bank Instirute Symposium: “How to Strengthen Policy-Oriented Re-search and Trainingin Viet Nam” 21st August 2005
http://www,adbi.org/book/2005/12/01/1686.policy. re-search.vietnam.
میشیل فوكو: نیتشه‌. الجنیالوجیا والتاریخ. میشیل فوكو: جنیالوجیا المعرفه‌، ترجمه‌ احمد السطاتی/ عبدالسلام بن عبد العالی. دار توبقال للنشر، الطبعه‌ الاولی‌ 1988، ص 53.
میشیل فوكو: حفریات المعرفه‌. ترجمه‌ سالم یفوت، المركز الثقافی العربی، الدار البیضا‌و، الطبعه‌ الاولی‌، 1986، ص94.
Abelson, Donald E. “Think Tanks and U.S. Foreign Policy An Histoticqal View. “U.S. Foreign Policy Agenda: An Electronic Journal of the U.S. Department of State, November 2002, pp, 9-12.6 Anid. Pp 22-36.
Fischer, Frank Policy discourse and the politics of Wash ington think tanks, The Argumentative Turn in Policy Analysis and Planning. Contributors: Frank Fischer editor, John Forester-editor- UCL Press. London. 1993. Pp, 29.
Abid, pp31. See also, Abelson, Donald E. Do Think Tanks Matter? Assessing the Impact of Public Policy Institutes. Kingston and Montreal: McGill-Quees‌s University Press, 2002, pp. 86.
هه‌مان سه‌رچاوه‌.
دامه‌زراوه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نزیك له‌ واشنتن له‌ ساڵی‌ 1985 دامه‌زراوه‌و له‌م رووه‌وه‌ زۆر خێرا گه‌شه‌ی‌ كرد به‌ راده‌یه‌ك له‌ بواری‌ پرسه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا بووه‌ ئه‌و سه‌نته‌ره‌ی‌ كه‌ زۆرترین كاریگه‌ریی‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر حكومه‌تی‌ ئه‌مریكاو میدیاكان‌و له‌م باره‌یه‌وه‌ هیچ سه‌نته‌رێكی‌ دیكه‌ ناتوانێ‌ شان له‌ شانی‌ بدات. ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ وه‌ها خۆی‌ ده‌ناسێنێ‌ كه‌ ئامانجی‌ په‌ره‌پێدانی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌مریكایه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا.
له‌م رووه‌وه‌ بچۆره‌ سه‌ر سایتی‌ دامه‌زراوه‌كه‌:
http:/www.washingtoninstitute.org/templateI01.php
In 1985, a amall group of visionary Americans committed to advancing U.S. interests in the Middle East founded. The Washington Institute for Near East Policy.
بنین Beinin له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یدا رۆڵی‌ دامه‌زراوه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نزیك له‌ داڕشتنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌كیی‌ ئه‌مریكاو په‌یوه‌ندیی‌ به‌ سیاسه‌تی‌ ئیسرائیله‌وه‌ نیشان ده‌داو له‌و بڕوایه‌ دایه‌ كه‌ سیاسه‌تی‌ هه‌ردولا سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ پشت ئه‌ستوره‌ به‌ راسپارده‌و تێڕوانینه‌كانی‌ دامه‌زراوه‌كه‌.
Beinin, Joel 1948-“The Israelization of American Middle East Policy Discourse” Social Text-75 (Volume 21, Number2 2), Summer 2003, pp, 125-139.
عبدالرحمن حللی: باحث سوری، عضو الهیئه‌ التدریسیه‌ بكلیه‌ الشریعه‌-جامعه‌ دمشق. راجع المقال من خلال الرابط:
http://www.alwihdah.com/view.php?cat=1&id=1424.
بگه‌ڕێوه‌ سه‌ر ئه‌و دایه‌لۆگه‌ی‌ كه‌ به‌ڕێوه‌به‌ران و پسپۆرانی‌ چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ به‌شدارییان تێدا كردووه‌، ئه‌ویش له‌م ماڵپه‌ڕه‌:
http://www.aljazeera.net/Channel/archive/archie?ArchiveId=89954
بۆ ئه‌م خاڵه‌، بنواڕه‌:
Abelson, Donald E. Do Think: Tanks Matter? Assessing the Impact of Public Policy Institutes. Kingston and Montreal: McGill-Queen‌s University Press, 2002, pp 86-90.
المسیری عبدالوهاب: موسوعه‌ تاریخ الصهیونیه‌. الجزء الثانی: المرحله‌ الامبریالیه‌، دار الحسام، القاهره‌، 1997، ص 117-111.
بۆ زانیاریی‌ زیاتر ده‌رباره‌ی‌ سه‌نته‌ره‌كانی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل، سه‌یری‌ ئه‌م ماڵپه‌ڕانه‌ی‌ خواره‌وه‌ بكه‌:
1-Israel think tank http://www.nira.go.jp/linke/tt-link/Iec-137.html
2-All listings in Israel Think Tanks/Institutes http://www.ujc.org/ir_subcategory_listing.html?id=2546&type=undefined&catid=627&catname=Israel.
3-Political Science Resources on the Web/Think Tanks http://www.lib.umich.edu/govdocs/psthink.html.
مرتضی‌، احسان: العلم والتكنولوجیا فی الاستراتیجیه‌ الاسرائیلیه‌، مركز الدراسات الاستراتیجیه‌ والبحوث التوثیق، بیروت، 2000، ص ص 25-14.
چه‌ند سه‌نته‌رێكی‌ تری‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل هه‌یه‌ كه‌ له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا نه‌چوینه‌ته‌ سه‌ر باس كردنی‌ چالاكییه‌كانیان، چونكه‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا ناوی‌ هاتوه‌ ته‌نها وه‌ك نمونه‌ به‌كار هێنراوه‌و نه‌ده‌كرا دانه‌ دانه‌ باسی‌ هه‌ر سه‌نته‌رێك به‌ جیا بكرێ‌. له‌و سه‌نته‌رانه‌ی‌ كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا ئاماژه‌یان پێ‌ نه‌كراوه‌. سه‌نته‌ری‌ دایان له‌ زانكۆی‌ ته‌ل ئه‌بیب، سه‌نته‌ری‌ بیگن- سادات له‌ زانكۆی‌ بار ئیلان، سه‌نته‌ری‌ ئیسرائیلی‌-فه‌له‌ستینی‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌و زانیاری‌.
ئه‌مه‌ ماڵپه‌ری‌ سه‌نته‌ری‌ دایانه‌:
http://www.tau.ac.il/dayancenter
ئه‌مه‌ش ماڵپه‌ڕی‌ سه‌نته‌ری‌ ئیسرائیلی‌-فه‌له‌ستینییه‌:
Farmepro.htm/http://www.ipcri.org.
ئه‌مه‌ش ماڵپه‌ری‌ سه‌نته‌ری‌ بیگن-ساداته‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیجییه‌كان:
http://www.biu.au.il/besa.
بنواڕه‌ نامیلكه‌ی‌ «فاكته‌ره‌ گۆڕاوو نه‌گۆڕه‌كانی‌ تیۆریی‌ ئاسایشی‌ ئیسرائیل، ئاماده‌كردن و پوخته‌كردنی‌: دان هوربیتس، ده‌زگای‌ وه‌شاندن: په‌یمانگای‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان. نامیلكه‌كه‌ ناوی‌ لارنرد دیڤیسی‌ له‌سه‌ره‌ له‌ زانكۆی‌ عیبری‌ له‌ ئۆرشه‌لیم، ساڵی‌ 1982 به‌زمانی‌ عیبری‌ ده‌رچووه‌و له‌ هه‌شت به‌ش پێكدێ‌. تۆژه‌ر تێیدا باسی‌ ته‌واوی‌ ئه‌و توخمه‌ ناوه‌ندییانه‌ ده‌كات كه‌ ده‌كرێ‌ به‌ هۆیانه‌وه‌ بگه‌ین به‌ پێناسه‌یه‌كی‌ نیمچه‌ گشتگیر سه‌باره‌ت به‌ تیۆریی‌ ئاسایش. پوخته‌ی‌ نامیلكه‌كه‌ له‌م ماڵپه‌ڕه‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌:
http://www.fateh.net/public/newsletter/2001/311201/5.
سه‌یری‌ ئه‌م ماڵپه‌ره‌ بكه‌:
http://truman.huji.ac.il/about.asp.
سه‌یری‌ ئه‌م ماڵپه‌ره‌ی‌ سه‌نته‌ری‌ یافا بكه‌:
http://www.tau.ac.il/jcss/about.html.
سه‌یری‌ ماڵپه‌ری‌ یافا بۆ راگه‌یاندن و رۆژنامه‌وانی‌ بكه‌:
http://www.tau.ac.il/jcss/media.html.
بڕوانه‌ ماڵپه‌ری‌ په‌یمانگای‌ ڤان لیر له‌ ئۆرشه‌لیم:
http://www.vanleer.org.il/heb/content.asp?id=6.
بڕوانه‌ ماڵپه‌ڕی‌ سه‌نته‌ری‌ ئیسرائیل بۆ دیموكراسی:
http://www.idi.org.il/hebrew/departments.asp?did=3.
بڕوانه‌ ماڵپه‌ڕی‌ یه‌كه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و زانیاری‌ له‌ وه‌زاره‌تی‌ دارایی‌ ئیسرائیل كه‌ رۆپێوێكی‌ دارایی‌ سه‌باره‌ت به‌ ئابوریی‌ ئیسرائیل تێدایه‌، له‌گه‌ڵ‌ هه‌ندێ‌ زانیاری‌ سه‌باره‌ت به‌ دابه‌شكردنی‌ بودجه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ هه‌ر ساڵێكدا:
http://www.mof.gov.il/research/mainpage.htm.
بڕوانه‌ ماڵپه‌ڕی‌ سه‌نته‌ری‌ زانیاری‌‌و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ په‌رله‌مانی‌ ئیسرائیل (كنێست):
http://www.knesset.gov.il/mmm/papers.asp.
ماڵپه‌ڕی‌ پرۆتۆكۆلی‌ ژماره‌ 159ی‌ لیژنه‌ی‌ كاروباری‌ چاودێری‌ كردنی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ كنێست:
http://www.knesset.gov.il/protocols/data/rtf/bikoret/2005-02-21-01.rtf.
هه‌روه‌ها سه‌رنجی‌ ئه‌وه‌ دراوه‌ كه‌ چه‌ند تۆژه‌رێك له‌ سه‌نته‌ری‌ یافا به‌شدار بون له‌ گفتوگۆكاندا، هه‌روه‌ك به‌شداریش بون له‌ پێشكه‌ش كردنی‌ راسپارده‌كان به‌ دروستكه‌رانی‌ بڕیار له‌ كاروباری‌ ده‌ره‌وه‌و ئاسایش.
بڕوانه‌:
http://www.knesset.gov.il/mmm/doc.asp?doc=01048&type=doc.
بڕوانه‌ ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ی‌ سه‌نته‌رێكی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ توێژینه‌وه‌و راوێژكاری‌ كه‌ كاندیده‌ سه‌ربه‌خۆبه‌كان و هه‌ندێ‌ حزبی ئیسرائیلی‌ سود له‌ خزمه‌تگوزارییه‌كانی‌ وه‌رده‌گرن:
http://www.mochot.co.il.
هه‌روه‌ها سه‌یری‌ ماڵپه‌ڕی‌ كرتۆگرافیا بكه‌:
http://www.hamivhan.co.il/hebrew/how.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

عیراق لە نێوان مانەوە و پاشەكشەكردنی هێزەكانی ئەمریكا

سەرۆكی پەرلەمانی عیراق رایگەیاندوووە، پەرلەمان پێشنیارێكی بەدەست گەیشتووە كە پەرلەمانتاران ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort