سەرەکی » دۆسێ » لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە رۆژنامەوانی كوردیدا

(كوردستانی نوێ‌- وەك نموونە)

لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە رۆژنامەوانی كوردیدا

محەمەد مێرگەسۆری

بەشی سێهەم

باسی سێیەم: لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە ڕۆژنامەی كورد تەعاون و تەرەقی غەزەتەسی
ئەم ڕۆژنامەیەش ئۆرگان یان زمانحالی ڕێكخراوی(تەعاون و تەرەقی جەمعیەتی- كۆمەڵەی یان جەمعیەتی تەعاون و تەرەقی كورد)ە. بە گشتی 9 ژمارەی لێدەرچووە و سەرجەمی لاپەڕەكانی 88 لاپەڕەیە.
ئەم ڕێكخراوە لەلایەن كۆمەڵێك كەسایەتی ڕۆشنبیری و عەسكەری و كۆمەڵایەتی و هەڵبژاردەی كوردەكانی شاری ئەستەمبۆڵ لە 19/9/1908دامەزرا ولە ڕۆژی 25/9/1908یش، كلوب – یانەیەكی لە شاری ئەستەنبووڵ كردووەتەوە. لەدیارترینیان « شێخ عبدالقادر شەمزینی، ئەمین عالی بەدرخان، فەریق شەریف پاشا» بوون.
هەروەها پیرەمێردی شاعیر سەرۆك نوسین»سەرنوسەری» بوو، سەعید نوورسی و د.عەبدولڵا جەودەت و ئیسماعیل حەقی بابان و چەند نووسەری دیكە لەو گۆڤارە دەیاننوسی.
ئەم ڕۆژنامەیە مۆركێكی سیاسی و ئایدیۆلۆژی تەواوی پێوەدیار بووە و یەكەم ڕۆژنامەی ئۆرگانی ڕێكخراوێكی سیاسی و كۆمەلایەتی كوردییە، كە لە دەرەوەی خاكی كوردستان دەرچووبێ‌ ولەسەر بەرگی ژمارە 1ی ڕۆژنامەكە، ناو و خاوەنداری ڕێكخراو ولایەنێكی لەسەر نوسرابی.بەمشێوەی خوارەوە هاتووە:
ڕۆژنامەی جەمعییەتی تەعاون و تەرەقیی كورد 1324:
ئامرازی دەربڕینی بۆچوونەكانی جەمعییەتە، رێكەوتی دامەزراندن 1324/1326(1908) یەكەم ژمارەی لە 22ی تشرینی یەكەمی 1908 و دوا ژمارەشی واتە ژمارە 9ی لە 17ی كانونی دووەمی 1919 دەرچووە.
لەم ڕۆژنامەیەشدا بە پێی كات و هەلومەرجی بابەتی و خۆیی، هەوڵی یادكردنەوە و نوسینی بابەت و هەواڵی لەبارەی كەسایەتی و شەهید و سەروەرانی ئەوێ‌ ڕۆژێ‌ داوە.
لە ژمارە 6یدا، هەواڵی كوژرانی شێخ سەعیدی حەفیدی لە ژێر سەردێری»شئونات»: تأسف عڤیم – بە داخێكی زۆر و پەژارەیەكی قوڵەوە نوسراوە».هەواڵەكە توركیە، بەڵام بەم بەیتە فارسیە كۆتایی هاتووە، كە رووی دەمی كردۆتە خەڵكی موسڵ:
سهل كاری نیست خون ال احمد ریختن
خاك غم بر فرق فرزند محمد ریختن
لە ژمارە 7یشدا، لە دوو كورتە لێدواندا، بە زمانی توركی باسی كوژرانی شێخ سەعید كراوە و نوسراوە و بروسكەیەكی لقی موسڵی جەمعیەتی تەعاون و تەرقی كورد لەو بارەییەوە بڵاوكردۆتەوە. هەروەها تێیدا هاتووە: ژ ساداتی كیرام، ئەولادی كاك ئەحمەدی شێخ مەرحوم شێخ سەعید ئەفەندی… و قوعا وەفاتا وی، جەمعیەتا مە تەئەسوفەك مەزن د كەت.
گرنگی ئەم رۆژنامە و بایەخەكانی لەو بارەییەوە، دەگەرێتەوە بۆ ئەو هەستە نیشتمانییەی كە لەلایەن ئەندامە دیار و رۆژنامەنوس و نوسەرانی ئەو رێكخراوە و رۆژنامەیە هەبووە،لە زۆربەی ژمارەكانی زۆر بە روون و ئاشكرایی گوزارشتیان لێكردووە. لەگەڵ ئەوەی بەشێكی دیاری ناو رێكخراوەكە، لەناو رۆژنامەكە كاریان كردووە و بابەتیشیان بۆ نووسیوە. بۆیە لە ڕوانین و ئەنجامی توێژینەوە و گەڕان بەناو لاپەڕەكانی ئەو ڕۆژنامەیەدا، سیمای خەبات و قوربانیدان و هاریكاری هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵی كوردەواری ئەو سەردەممان بۆ دەردەكەوێ‌، كە بەشێكی لە ئەنجامی هەوڵ و تێكۆشانی ئەو ڕۆژنامەیە و ئەوانی دیكەوە سەرچاوەیان گرتووە و لە قۆناغی داهاتووشدا، بەرهەمی ڕۆژنامە و گۆڤار و خەباتی هەمەلایەنەی سیاسی و كۆمەڵایەتی لەو چەشنە بوون.

باسی چوارەم: گۆڤاری ڕۆژی كورد و ئەزموونی ڕێكخراوەیی (هیڤی قوتابیان) .
كاروانی ڕۆژنامەوانی كوردی، هەر لە ڕۆژنامەی كوردستانەوە، تا دەگاتە قۆناغی شەری جیهانی یەكەم و پاشان شەڕی جیهانی دووەم و قۆناغەكانی دواتریش، بەهۆی كۆمەڵێك هۆكار، لە چەندین بوار و روەوە ئاستەنگ و كێشەی هەمەچەشنی ڕووبەڕووبۆتەوە. ئەمەش ڕاستەوخۆ كاریگەری هەبووە، لەسەر پێشكەوتن و گەشەی هەمەلایەنەی كاری ڕۆژنامەوانی كوردی، كە هەتا ئێستاش زۆر لەو كاریگەریانە ئاسەوار و لێكەوتی نادورست و كەلێنی زۆری بە رووی ڕۆژنامەنیەوە هێشتۆتەوە.
لەماوەی نێوان دەرچوونی ڕۆژنامەی دایك، تا دەگاتە دەرچوونی گۆڤاری ڕۆژی كورد، وێنەی بە دەستكێشراو و فۆتۆگرافەر، لەسەر بەرگ و ناوەوەی هیچ یەكێك لەو ڕۆژنامەو گۆڤارانە نا بینرێن.واتە بۆ ماوەی 15 ساڵ، ڕۆژنامەوانی كوردی ئاشنایەتی لەگەڵ وێنەی بەدەستكێشرا و فۆتۆگرافەر نەبووە.

جڤاتی هیڤی قوتابیانی كورد
پاش گەشەكردنی بیرورای سیاسی و فكری لە ئەوروپا و دەركەوتنی حزب و ڕێكخراوی سیاسی و پەڕینەی بیروڕا و شەپۆڵەكانی ئەو گەشەكردنە بۆ ناو میللەت و گەلانی ژێر دەستەڵاتی عوسمانی، لە چەندین ولایەت و شار و سنجەقدا، گروپ و حزبی سیاسی دەركەوتن.
بەڵام زۆر لە سەرچاوەكانی مێژووی هاوچەرخ، باس لەوە دەكەن، كە لە كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدەهەم، ئەستەنبوڵی پایتەختی عوسمانی بۆ زۆربەی نەتەوە و كەمینەكانی ژێر سایەی دەوڵەتی عوسمانی بووبێتە پایتەختی ئاڵوگۆڕكردنی بیروباوەری شۆڕشگێری و نیشتمانی. بۆیە ژمارەیەكی زۆر لە كوردی ڕۆشنبیر و دەرچووانی ئەكادیمیاكانی لەشكری و نیشتمانپەروەرانی دیكەش لەوێدا كۆ دەبوونەوە. بە پێی ئەو سەرچاوە مێژووییە بێت، پێدەچێ‌ كە ڕێكخراوی (كرد گلبە هیوی جمعیتی- جڤاتی هیڤی قوتابیانی كورد) یەكێك بێت لەو ڕێكخراوە پیشەیی و سیاسیانەی، كە لە پێش شەڕی جیهانی یەكەم لە شاری ئەستەنبول دامەزرابێ‌ و دوای دامەزراندنی یەكەم ئۆڕگانی گۆڤاری ڕۆژی كورد بووبێت.
لەبارەی ساڵی دامەزراندنیەوە، چەند بیروڕای جیا هەن، كە هەر یەكەیان ساڵ و ڕۆژی دامەزراندنی بەشێوەیەك دەگێرنەوە. هەیە ئاماژەی بۆ ساڵی 1910 كردووە. هی دیكە وای بۆ دەچێ‌، كە لە ساڵی 1911 دامەزرابێ‌. بەڵام لە هەموویان زیاتر، دەكرێ‌ پشت بە گێرانەوەی قەدری جەمیل پاشا بكرێ‌، كە ناوبراو خۆی یەكێك بووە لە بەشداربووانی كۆمەڵە و كەسێكی كارای بووە، پێیوایە كە لە ساڵی 1912 دامەزراوە. سەرچاوەی دیكەش ئاماژە بەوە دەكەن، كە لە ڕۆژی 27/7/1912 رێكخراوی هیڤی خۆی ئاشكرا كردووە.
بەمەش بۆمان ڕۆشن دەبێ‌، كە دوایی خۆئاشكرا كردن، كاری بۆ پەیڕەوی ناوخۆ و كاروباری ڕێكخراوەیی كردووە و لە دوایشدا، كەمتر لە ساڵێك یەكەم ژمارەی گۆڤاری ڕۆژی كوردی دەركردووە.

باسی پێنجەم: لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە كۆمەڵێك ڕۆژنامە و گۆڤاری كوردیدا.
گۆڤاری ڕۆژی كورد.
هەروەك پێشتر ئاماژەمان بە كورتە مێژوویەكی ڕۆژنامەوانی كوردی كرد و باسمان لەوەكرد، كە دەستپێكی كاروانەكە لەسەر دەستی كۆمەڵە و ڕێكخراوێكی سیاسی سەریهەڵداوە.لێرەدا ئاماژە بە دەرچوونی یەكەم گۆڤاری كوردی دەكەین، كە لە دوای دەرچوون و دانانی یاسای (قانونی مافی دانانی عوسمان- قانون حق التألیف العپمانی) لە ڕۆژی 9ی ئایاری 1910 دەكراوە.
هەندێ‌ ماددە وبڕگەی یاسایی لەو قانونەدا هەبوون، یارمەتیدەر بوون بۆ دەركردن و دەرچواندنی ڕۆژنامە وگۆڤار لەلایەن ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنوسانی ژێر قەڵەمرەوی عوسمانیەكان. دەكرێ‌ دەرچوونی گۆڤاری ڕۆژی كورد لە ساڵی 1913 لە شاری ئەستەمبۆل، بە بەرهەمی دوای دەرچوونی ئەو قانونەی دابنێین.
گۆڤاری ڕۆژی كورد، 4 ژمارەی لێدەرچووە.ژمارە 1ی لە ڕۆژی 19ی حوزەیرانی 1913، ژمارە 2ی لە ڕۆژی 19ی تەمموزی 1913، ژمارە 3ی لە ڕۆژی 14ی ئابی 19913، ژمارە 4ی لە ڕۆژی 14ی ئەیلولی 1913.
هەر 4 ژمارەی لە شاری ئەستەمبۆل دەرچووە. هەروەها لەبارەی ناساندنیەوە، كوردناسی رووسیی «مینۆرسكی» بەمشێوەیە گۆڤاری ڕۆژی كورد دەناسێنێ‌:» لەلایەن كۆمەڵەی(هیڤیا كورد) مانگانە دەرچووە و ڕێرەوێكی نەتەوەیی روونی گرتووە».
وەك لە پێشەوە ئاماژەمان پێكرد، كە لە بەرگی هەر 4 ژمارەكەی وێنەدارە و بەمشێوەیە:
– لە ژمارە 1ی، وێنەی سەلاحەدینی ئەیوبی داناوە.
– لە ژمارە 2ی، وێنەی كەریم خانی زەندی داناوە.
– لە ژمارە 3ی، وێنەی حسێن كەنعان پاشای بەدرخانی داناوە.
– لە ژمارە 4ی، وێنەی شاری ئەرزەرۆم، لە باكوری كوردستان داناوە.
وێنەی سەر بەرگی ژمارە1و 2 و 4، بە شێوەیەكی زۆر جوان و رێكوپێك بە دەستكێشراون و كوالیتی چاپكردنەكەشیان بەرز و شەنگە.بەڵام بەرگی ژمارە 3ی، وێنەی فۆتۆگرافەرە، بەمەش گۆڤاری ڕۆژی كورد، دەبێتە یەكەم گۆڤاری كوردی، كە وێنەی فۆتۆگرافەی لەسەر بەرگەكەی دانا بێ‌ و بڵاوكردبێتەوە، كە ئەویش وێنەی حسێن كەنعان پاشای بەدرخانە.
هەروەها لە لاپەڕە 4ی، ژمارە3یدا، لە گۆشەیەكدا نوسراوە سەربردەی ناوداران: و لە ژێرەوەشی ناوی بدرخانیی حسێن پاشا نوسراوە، كە لە درێژەی بابەتەكەدا، باس لە رەچەڵەك و شوێن و ساڵی لە دایكبوون و كۆچی دوایی ناوبراو دەكات. بەمشێوەی خوارەوە:
«هەر لە ژمارەی پێشوودا، بە داخ و پەژارەیەكی زۆرەوە، هەواڵی كۆچی دوایی خوالێخۆشبوو حسێن پاشای بەدرخانمان نووسی، بەڵێنی ئەوەمان دابوو، لەم ژمارەیەدا سەربردەی ژیانی ناوبراو بنووسین. خوالێخۆشبوو كوڕێكی دیكەی بەدرخان پاشای دوامیری بۆتانە لە كوردستان.رەچەڵەكی دەچێتە سەر شمشێری هەڵكشراوی خوا خالیدی كوڕی وەلید»خ.ل»،لەساڵی 1275 لە قەندییەی كرێت لە دایك بووە.
دەردەكەوێ‌، كە گۆڤاری رۆژی كورد، یەكەم گۆڤارە بۆ جاری یەكەم لە دوای سەرووتاری، بایەخی بە سەروەران و ناوداران دابێت و بە وێنەوە بابەت یان وتاری لەسەر نووسی بن.

گۆڤاری هەتاوی كورد
پاش ئەوەی گۆڤاری ڕۆژی كورد، لە دەرچوون دەوەستێت، لەلایەن هەمان ڕێكخراوەوە «جڤاتا هێڤی فەقێی كوردان» گۆڤاری هەتاوی كوردستان، بە هەمان شێوە و فۆرم و سیاسەتی ڕۆژنامەی ڕۆژی كورد، دەردەچێ‌.
یەكەم ژمارەی لە 11ی تشرینی یەكەمی 1913 لە شاری ئەستەمبۆل دەرچووە و دواژمارەشی لە 3ی تەممووزی 1914 دەرچووە.
لەگەڵ ئەوەی بە شێوەیەكی وورد و زانستیانە، لێكۆلینەوە وتوێژینەوە لەسەر هەموو لایەن و بوارەكانی ئەو گۆڤارە نەكراوە، داخۆ تاچەند بایەخی بە یادكردنەوەی شەهیدان و سەروەران داوە و بابەت و وتاری لەبارەیانەوە نوسیوە؟
بەڵام لە چەند ژمارەیەكیدا، وەك گۆڤاری ڕۆژی كورد، چەند وێنەیەكی لەسەر بەرگەكەی داناوە. بەمەش هەمان سیاسەت و فۆڕمی نەخشەسازی گۆڤاری ڕۆژی كوردی گرتۆتەبەر.لەوانەیە لە ناوەڕۆكی بابەتەكانیشدا، گرنگی و بایەخی بە ژیان و ڕۆڵ و یادی ئەو كەسایەتیانە دابێ‌.
لە بەرگی ژمارە 1 دا، وێنەی عبدالرحمن پاشای بابانی داناوە، و لە بەرگی ژمارە 10یدا، وێنەی شێخ نەسرەدین ئەفەندی داناوە، كە هەردووكیان كەسایەتی و لە سەروەرانی گەلی كوردن.
لێرەدا دەگەینە ئەو ئەنجامەی، كە گۆڤاری هەتاوی كورد، لە دوای گۆڤاری ڕۆژی كورد، بە دووەم گۆڤاری كوردی دێت، كە لە بەرگی یەكەمی گۆڤار، وێنەی كەسایەتی و سەروەرانی كورد بە كوالتیەكی بەرز لەچاو ئەو سەردەمە بڵاوكردبێتەوە. جگە لەوەش لەوەدەچێ‌ بابەت و وتاریشی لەسەریان نوسیبێ‌ و بڵاوكردبێتەوە.
گۆڤاری بانگی كورد
وەك لە باسەكانی پێشوماندا، تیشكمان خستە سەر ئەو كرانەوەییەی، كە لەدوای ساڵی 1908 و دەرچوونی یاسای چاپەمەنی ساڵی1910 هاتەئاراوە.بەوەش لە زۆر ولایەت و شوێنی جیای ژێر دەسەڵاتداری دەوڵەتی عوسمانیدا، چەند گۆڤار و ڕۆژنامە دەرچوون. پێش جەنگی جیهانی یەكەم، دەوڵەتێك بەناوی عێراق نەبوو، عێراقی ئێستا لە سێ‌ ولایەتی (بەسرا، بەغدا، موسڵ) پێكهاتبوو، كە هەر سێ‌ ولایەت ڕۆژنامەی خۆیان هەبوو. پێش ئەو یاسایە، ڕۆژنامەی الزوا‌و لە 16ی حوزەیرانی 1869 لە شاری بەغداد دەرچوو. ڕۆژنامەی موصڵ لەساڵی 1885 لە شاری موسڵ دەرچوو. ڕۆژنامەی بصرە، لە ساڵی 1889 لە شاری بەسرا دەرچوو.ئەو سێ‌ ڕۆژنامەیە، بە پاڵپشتی و هاوكاری كار بەدەستانی عوسمانی دەرچوون و ڕۆژنامەی الزورا‌و، ڕۆژنامەیەكی رەسمی و حكومی دەستەڵاتدارانی عوسمانی بوو، لە عێراقدا.
بەڵام بانگی كورد، لەلایەن كەسایەتیەكی دیار و ناسراوی ئەو سەردەمەی باشوری كوردستان دەرچووە و پێناچێ‌، كە دەوڵەتی عوسمانی لە پشتەوەی دەرچوونی ئەو گۆڤارەوە بووبن.
لە هەندێ‌ سەرچاوەدا هاتووە: ئەم گۆڤارە بە هەردوو زمانی توركی و كوردی لە شاری بەغداد، جەمالەدین بابان دایمەزراند، بۆ ئەوەی هەر 15 ڕۆژ جارێ‌ دەربچێ‌. ژمارە 1ی لە ڕۆژی 8ی شوباتی 1914 دەرچووە……. دوای دەرچوونی (5)مین ژمارەی ڕاوەستا، بەهۆی هەڵگیرسانی ئاگری جەنگی جیهانی یەكەم و چوونی دامەزرێنەرەكەی بۆ بەجێهێنانی ئەركی سەربازی.مەعنای بانگی كورد بە عەرەبی (الندا‌و الكرد)ە .
ئەم گۆڤارە لە شێوەی هەواڵ، لەوانەشە بابەت و یادەوەریشی تێدا بووبێت، هەواڵی مردن و كۆچی دوایی كەسایەتی و چەند سەروەرێكی بڵاوكردۆتەوە. لەوانە: هەواڵی مردنی ئیسماعیل حەقی بابان و عاسم بەگی بابان.

باسی شەشەم: لاپەڕەی شەهیدان و سەروەران لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكانی باشوری كوردستان.
ڕۆژنامەی پێشكەوتن.
یەكەم رۆژنامە و هەفتەنامەیە، كە لە شاری سلێمانی دەرچووبێ‌، لە زۆربەی رووەوە درێژكراوەی ڕۆژنامەی تێگەیشتنی ڕاستی بووە، كە پێش دەرچوونی پێشكەوتن، لە شاری بەغداد بە زمانی كوردی دەرچووە. زۆربەی ئەوانەی كاریان لە پێشكەوتندا كردووە، خەڵكی شاری سلێمانی بوون و ژماری 1ی لە ڕۆژی 29ی نیسانی 1920و ژمارە 118ی، كە دواژمارەیەتی لە 27ی تەمموزی 1922 دەرچووە.
حاكم گۆلد سیمیس حاكمی سیاسی ئینگلیز لە شاری سلێمانی سەرپەرشتی ڕۆژنامەكەی كردووە و مستەفا مەزهەر یاریدەری سەرەكی بووە بۆ دەركردنی ئەو ڕۆژنامەیە. ئەم ڕۆژنامەیە كۆمەلێك تایبەتمەندی خۆی هەیە و لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكانی پێشتر جیادەكرێتەوە، كە دەهێنێ‌ لێكۆلینەوە وتوێژینەوەیان لەسەر بكرێ‌.
لەگەڵ ئەوەی كە ئەم ڕۆژنامەیە وەك(پرسە و سەرەخۆشی) هەواڵی مردن و كۆچی دوایی چەند كەسایەتیەكی بڵاوكردۆتەوە، بەڵام دیسان ئەمەش لە دواجاردا بیرهێنانەوە و یادكردنەوەی كەسایەتی دیاری لەو سەردەمەدا سلێمانی و هی كوردستان بە گشتی دەخاتەوە بیرمان، كە لە چەند ژمارەیەكیدا هەواڵی مردنی هەندێ‌ كەسایەتیە ناسراوەكانی بڵاوكردۆتەوە، وەك:
لە ژمارە 17 یدا، هەواڵی حەمەئاغای حاكمی شاری كۆیە و شیعرێكی فارسی سەعید فەوزیشی بەو بۆنە یەوە بڵاوكردۆتەوە. لە ژمارە 49 شیدا، هەواڵی مردنی مستەفا پاشای باجەلان و لە ژمارە 52 شدا، هی مەلا مەحمودی مەزناوێ‌ و لە ژمارە 54 یشدا، هی مەحمود پاشای جاف ولە ژمارە 78 شدا، هی عەبدوڵڵا بەگی حسێن ئەفەندی بڵاوكردۆتەوە.
ئەگەر دیقەتی ئەو چەند ژمارەییەی پێشكەوتن بدەین، دەبینین كە لە چەند ژمارەیەكی بەدوا یەكدا، هەواڵی چەند كەسایەتیەكی دیاری سنوری شاری سلێمانی و چەند ناوچەیەكی جیای بڵاوكردونەتەوە، كە بۆ ئەوكاتە و ئێستاش، دەبنە تۆمارێكی باش و بەڵگەنامەیەكی بە پێز بۆ یادكردنەوەی سەروەرانی كورد و ناسینان و زانینی ڕۆژی وەفاتیان، كە ئەوەش بۆ خۆی كۆمەڵێك ڕووداو و یادەری لەگەڵ خۆیان دەهێنەوە بیرمان.

ڕۆژنامەی ڕۆژی كوردستان
ئەم ڕۆژنامەیەش وەك ڕۆژنامەی بانگی كوردستان و پێشكەوتن لە شاری سلێمانی دەرچووە. ژماری 1ی لەڕۆژی 15ی تشرینی دووەمی 1922و ژمارە 15ی، كە دواژمارەیەتی لە 3ی مارتی 1923 دەرچووە. ساحێبی ئیمتیاز ومدیری مەسئول، مامۆستا نوری و موحەریر عەلی كەمال بووە، وخۆی واناساندووە رۆژنامەیەكی»سیاسی، ئەدەبی، ئیجتماعی، غەزەتیەكی رەسمیە» هەفتەی جارێك دەردەچێ‌.
لەم ڕۆژنامەشدا، بایەخ بە هەواڵ و كۆچی دوایی و مردنی كەسایەتی دیار و سەروەران دراوە. لە لاپەڕەی ژمارە 5یدا، لە چوارچێوەیەكی ڕەش و لەژێر سەرناوی (چیاعێكی گەورە)دا نوسیویەتی: « لە ئەزكیا و منەوەرانی وەتەن عیرفان زادە جەمال بەگ، شەوی چوارشەمەی ڕابردوو 12لەسەر 13ی كانونی ئەوەل 1338 لە تەرەف ئەشخاسی مەجهولەوە دەسترێژێكی لێكرا دوو گوللە ئیصابەتی كرد پاش 3 سەعات وەفاتی كرد. حەقیقەتەن زیاعی ئەم زاتە بۆ كوردستان موجیبی تەئەسور بوو».
بڵاوكردنەوەی هەواڵی كوشتنی كەسایەتیەكی وەك جەمال عیرفان، جگە لەوەی وەك ڕووداوێكی دڵتەزین باسی لێوەكردووە، لەهەمانكات یادكردنەوەی تێكۆشەرو سەروەرێكیش بووە، كە لە قۆناغەكانی دواتردا هەستی پێكراوە، كە ناوبراو نمونەی منەوەرانی سەردەمەكەی خۆی بووە و لە دەستدانی زیانی گەورەی بە هەموو لایەك گەیاندووە.

ڕۆژنامەی بانگی حەق و یەكەم ڕۆژنامەی خەباتی شاخ لە باشووری كوردستان
ئەو ڕۆژنامەیە لە هەموو ڕوویەكەوە، لەگەڵ هەموو ڕۆژنامە و گۆڤارەكانی پێشتر دەرچوون و بڵاوبونەتەوە، جیاوازە. چونكە یەكەم ڕۆژنامەی خۆماڵی و سیاسی بووەو لەلایەن دەستەیەك كەسایەتی و لە بارودۆخێكی سیاسی هەستیار، لە باشوری كوردستان بە سەرپەرشتی و ڕێنوێنكردنی شێخ مەحمود دەرچووە. لەگەڵ ئەوەش یەكەم ڕۆژنامەیە، كە لەناو كوردستان و لە هەلومەرجی ڕووبەڕووبونەوە و قۆناغێكی شۆڕشگیری چەكداری لە دژی ڕژێمیكی وەك عێراق و ئینگلیز دەرچووبێ‌ و ناوەكەشی خۆی لەخۆیدا، هەڵگری پەیامگەڵێكی قوربانیدان و هاندان و تێكۆشان بووبێت. هەروەها لە دوای بەجێ هێشتنی شاری سلێمانی و داگیركردنەوەی لە ڕۆژی 4ی مارتی 1923، ڕاستەوخۆ لە شاخ و لە ئەشكەوتی جاسەنە لە ناوچەی سورداش لە ڕۆژی 28 ی مارتی هەمان ساڵ یەكەم ژمارەی دەرچووە.
بۆیە لەگەڵ ئەو بارودۆخەی ڕۆژنامەی بانگی حەقی تێدا دەرچووە، بەڵام بایەخی بە هەواڵ و كوشتن و وەفاتی سەروەران داوە و بڵاویكردنەتەوە.
لە ژمارە 3ی ڕۆژی 12ی نیسانی 1923دا، باس لە كوشتنی عارف صائیب دەكات:» لەم هەلومەرجە ئاڵۆزەدا، یەكێ‌ لەو ئاغایانەی لەگەڵ هێزەكەی شێخدا بوو، تەقەی لە عارف صائیب كرد و كوشتی. عارف صائیب پیاوێكی ڕۆشنبیر، شاعێرێكی كوردپەروەر و نوسەرێكی سیاسی بەتوانا بوو،……….. ئەمە دووەمین ڕۆشنبیری كورد بوو لە سەردەمی شێخ مەحموددا بكوژرێ‌.
گرنگی و بایەخدانی بانگی حەق، بە بابەت و پرسێكی وەك كوشتن و تیرۆری كەسایەتی عارف صائیب، سەرباری دركپێكردنی ئەو كەسانەی لەو ڕۆژنامەیە كاریانكرد، بە كەسایەتی عارف و كاریگەرییەكەی، لەلایەكی تر هەستكردنی لێپرسراوانەی ئەوانەش نیشاندەدات و ئەو ڕاستیەش دووبارە دەبێتەوە، كە گیانی ڕووبەڕووبونەوە و قوربانیدان، لە خۆبەختكردنی هەموو كەسێك سەرچاوە دەگرێ‌، ئیتر لە هەموو ئاست و توێژ و پلەیەكدا بێت و ئەوانە دەبنە سەروەر و شەهیدی ئەو ڕێیە.

ڕۆژنامەی ئومێدی ئیستقلال.
ئەو رۆژنامەیە، لەدوای گەرانەوەی شێخ بۆ ناو شاری سلێمانی لە رۆژی 11ی تەمموزی 1923 ژمارە 1ی لە مانگی ئەیلولی هەمان ساڵ دەرچووە. بەمشێوەیە خۆی ناساندووە» سیاسی، ئەدەبی، ئیجتماعی، غەزەتەیەكی رەسمیە. هەفتەی جارێك دەردەچێ‌.
لە لاپەڕە3ی ژمارە 12دا،لە ژێر سەردێری (ئیرتیحالی موئسف) لەناو چوارچێوەیەكدا نوسراوە و بە بەیتێكی شیعری دەست پێدەكات نوسیویەتی:
بەینێكە ون بوە حادیسە وا خۆی نواندەوە
دكتۆر حسین شهید هنر پەروەر وادیب
كانونی سینە ئاگری تێدا گەشاندەوە.
دكتۆر حسین افندی باباجان كە حەیاتێكی مدیدی لە عالم گبابتا صرف و تقریبا چل ساڵ بو وجودی وقف خزمت بشریت كردبو……
ناوبردنی دكتۆر حسێن، بە شەهیدی هونەرپەروەر و ئەدیب، بۆ خۆی بابەت و هەوڵێكی دیكەی ئەو ڕۆژنامەیە دەگەیەنێ‌ و لەگەڵ ئەوەی ئەو كەسایەتیە دكتۆر و پزیشك بووە، بەڵام بە شەهیدی هونەر پەروەری ناوەبات.بەمەش دەردەكەوێ‌، كە لەو سەردەمەدا هەمووان بایەخیان بە هونەر و ئەدەب داوە و ناسینی كەسایەتیەكانیش لە ڕێی هونەرەوە زیاتر ناسینراون و دەركەوتوون.
لە لایەكی تر ڕۆژنامەی ئومێدی ئیستقلال، ناوەكەشی جگەی سەرنج و پەیامێكی تازەیە. چونكە دوای بانگی حەق، ئومێدی ئیستقلال جێی دەگرێتەوە و بەو ناوەش، ئومێد دەبەخشێتە هەموو ئەوانەی بۆ ماف و خواستەكانیان تێدەكۆشن. هەروەها دەكرێ‌ بوترێ‌، كە ئەو ڕۆژنامەیە، یەكەم ڕۆژنامەی باشووری كوردستان و قۆناغەكەیەتی، كە ووشەی (شەهید)ی، بەكارهێنابێ‌. ئیتر گرنگ نیە، بۆ كەسێك بووبێت، كە بە رووداوێكی دڵتەزێنی وەك رووداوی ئۆتۆمبێل گیانی لەدەستدابێ‌، گرنگ لە كاتەكە و هەستكردن بووە بە لە دەستدانی ئەو كەسایەتیە و لەبەرچاوگرتنی ڕۆڵەكەی وەك كەسایەتی و سەروەرێكی ئەو سەردەمەی خۆی.

ڕۆژنامەی ژیانەوە و ڕۆژی شەهیدان
ئەم ڕۆژنامەیە، بە نمونەی ئەزمونێكی تازەی ڕۆژنامەوانی كوردی دائەنرێت. چونكە لەو سەردەم و قۆناغە دەرچوو، كە كار بۆ لكاندنی باشووری كوردستان»ولایەتی موسل»بە حكومەتی عێراق دەدرا.
ژمارە 1ی لەڕۆژی 18ی ئابی 1924 و دواژمارە 156ی، لە ڕۆژی 14ی كانونی دووەمی 1926 دەرچووە. لەو ماوەیەدا دوای دەرچوونی چەند ژمارەیەكی ناوی گۆڕاوە بۆ ژیان.
لە ژمارە 6ی رۆژی 3ی تشرینی یەكەمی 1924دا، نوسیویەتی:
وەفاتی مونسیف: ڕۆژی یەكشەممە 28ی ئەیلول، خان بەهادور عادلە خانم لە ئەلەبجە بە ئەجەلی مەوعود وەفاتی كرد. بەناوی عمومەوە و زۆر بە ئەسەفەوە بەیانی تەعزیەت لە مەخدوماتی موشار ئیلەیها ئەكەین.
بەوەش دەردەكەوێ‌، كە ڕۆژنامەی ژیانەوە، یەكەم ڕۆژنامەی كوردییە، كە بابەتێكی ئەوای لە بارەی كۆچی ناودار و سەروەرێكی ئەوسا و ئەم سەردەمەی بڵاوكردبێتەوە، كە هەر ئەو بابەت و هەواڵەی ئەو ڕۆژنامانە بوون، كە سەرچاوە و بەڵگەی زانینی ڕۆژ و ساڵی شەهیدبوون و مردنی كۆمەلێك كەسایەتی و شەهیدە.
لە ژمارە 9ی ڕۆژی 28ی ئەیلولی 1925یدا، لەلاپەڕەی2- 3دا، یادی كەسایەتی دیاری باكووری كوردستان و بنەماڵەی بەردخان»حسێن كەنعان پاشای بەدرخان»ی كردۆتەوە و لەگەڵیدا وێنەكەشی بڵاو كردۆتەوە.بەهەمان شێوە لە گۆشەی (مشاهیر الاكراد) لە لاپەرە 17دا، بە زمانی عەرەبی بە هەمان شێوەی كوردی بابەتێكی دوور و درێژی لەسەر نوسراوە.
لە ژمارە 10ی رۆژی 21 تشرینی یەكەمی 1925، لە لاپەڕە 2-3دا، لە بابەتێكی بە پێزی لەسەر ژیان و ڕۆڵ و وێنەی خەباتی ابراهیم بەگ حەیدری و بنەماڵەی حەیدەری بڵاوكردۆتەوە و بەهەمان شێوە، لە لاپەڕە18دا، لە گۆشەی (مشاهیر الاكراد) بە زمانی عەرەبی هەمان بابەتە كوردییەكە، بڵاوكراوەتەوە.
دیسان لە هەر لە ژمارە 11 و 12دا، ڕۆژی 5ی كانونی یەكەمی 1925، یادی خەلیل خالد بەگ بابان كراوەتەوە وێنەكەشی بڵاوكراوەتەوە و بە هەمانشێوەش لە لاپەرە 19ی گۆشەی مشاهیر دووبارە بە عەرەبی نوسراوەتەوە.
دیسان لە ژمارە 30ی ڕۆژی 10ی تەمموزی 1925دا، لە لاپەڕی 3دا، بە سەردێری (ڕۆژی ماتمی عمومی) بابەت و یادكردنەوەیەك نوسراوە، كە تێیدا داوای رۆژی ماتەم و شەهیدان دەكات، بەهۆی ئەوەی، كە لەو رۆژەدا شێخ عبدالقادر شێخ عبیداللەی نەهری شەهیدبووە،كە بۆ یەكەم جارە لە رۆژنامەیەكی كوردی و لە یادێكی ئەوادا بابەتێك بنوسرێ‌ وبلاوبكرێتەوە، كە داوای دیاری كردنی رۆژی شەهیدان و ماتەمگیری بكرێ‌. وەك رێز ویادێك بۆ بەرزو راگرتنی سەروارانی گەل و نیشتمان و ناوی شەهید. ئەمەی خوارەوەش دەقەكەیەتی: ڕۆژی مات عمومی:» تبلیغاتی كە لە خصوص شهادت مرحوم شیخ عبدالقادر افندی شیخ عبیداللەوە، كە لە گرف مركز عمومی جمعیت تعالی كوردستانەوە كراوە وا بیان اكات، كە ڕۆژی 24ی ئایار 1925 بكرێ‌ بە ڕۆژێكی رەسمی بۆ شهادت مغفور بۆ همو كورد لە عالم كوردایەتیا ناوی شهید نكوژێتەوە.».
لە ژمارە 51ی ڕۆژی 3ی كانونی یەكەمی 1925دا، دەربارەی مردنی ناودارێكی بە تەمەنی شاری سلێمانی نوسیویەتی: زیاعێكی گەورە: لە موعتەبەرانی وڵات عەبدولفتاح چەلەبی، كە عومری درێژی بە زوهد و تەقوا و تاعەت رابوار بوو، بەیانی دووشەممە بە رەحمەتی خوا چوو…

تێبینی: سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌کان له‌ ئه‌رشیڤی کوردستانی نوێدا پارێزراون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

six + fifteen =

x

هەواڵێ هاوشێوە

عورەیقات: ئیسرائیلییەكان ״نەخێر بۆ ئاشتی״یان هەڵبژارد

سائیب عورەیقات، ئەمینداری رێكخراوی رزگاریخوازی فەلەستینی لەبارەی بەرەنجامی هەڵبژاردنەكەی ئەم ...