سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » هێمن و كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر زمانی كوردی

هێمن و كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر زمانی كوردی

عه‌زیز مه‌حمود پوور

بۆ یه‌كه‌مجار هێمن له‌ تشرینی یه‌كه‌می ساڵی 1944 له‌ گۆڤاری ژماره‌ 2ی «نیشتمان»، كه‌ بیری كۆمه‌ڵه‌ی «ژ.ك»ی تێدا بڵاوده‌كرایه‌وه‌، وه‌ك نووسه‌ر سه‌رهه‌ڵده‌دا. ئه‌و نووسراو و شیعرانه‌ی كه‌ له‌ ماوه‌ی نۆ ژماره‌ی «نیشتمان»دا بڵاوده‌بنه‌وه‌ له‌چاو نووسراو و شیعره‌كانی دواتری كه‌ پێگه‌ی هێمن وه‌ك ده‌نگێكی زوڵاڵی شیعری و ته‌نانه‌ت نه‌سری كوردیش جێگیر ده‌كه‌ن، لاواز و ته‌نانه‌ت ناكامڵن. به‌ڵام هه‌ر له‌ یه‌كه‌م هه‌نگاوه‌كاندا هێمن ده‌ریده‌بڕێ كه‌ له‌ بواری شیعر و په‌خشانی كوردیدا ده‌نگێكی جیاوازه‌.

پێش ئه‌وه‌ی بپه‌رژێینه‌ سه‌ر ڕه‌وتی گه‌شه‌كردنی زمانی هێمن له‌ بواری شیعر و په‌خشاندا، باشتر وایه‌ ئاوڕێك له‌و زه‌مینه‌ مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تی و بارودۆخه‌ سیاسییه‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ هه‌لی نه‌ك بۆ هێمن، به‌ڵكو بۆ زۆر نووسه‌ر و شاعیری دیش ڕه‌خساند كه‌ دواتر به‌شێكی هه‌ره‌ زۆر و بگره‌ ته‌واوه‌تی قورسایی ئه‌زموونی نوێبوونه‌ی زمانی كوردییان له‌ به‌ستێنی شیعر و په‌خشان كه‌وته‌ ئه‌ستۆ. ئه‌زموونی به‌ ده‌ق بوونی زمانی كوردی له‌ ڕۆژهه‌ڵات له‌ قه‌واره‌ی گۆڤاردا، له‌ «نیشتمان»دا نموود په‌یدا ده‌كا و خۆ ده‌رده‌خا. هه‌رچه‌ند پێشتر شاعیرمان بووه‌ كه‌ شیعره‌كانیان له‌ حوجره‌ی فه‌قێ و مه‌لای ئه‌ده‌بدۆست و دیوه‌خانی هێندێك ئاغای ئۆگری شیعر زاره‌وزار خوێندراونه‌وه‌ و موشه‌رعێنیان پێكراوه‌، به‌ڵام گۆڤاری نیشتمان یه‌كه‌م وێستگه‌ بوو كه‌ كۆمه‌ڵێك شاعیر و نووسه‌ری لێك خڕكرده‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی سیستماتیك ده‌ستیان كرد به‌ كاری زمانی. بۆ یه‌كه‌مجار بوو كه‌ له‌م به‌شه‌ له‌ كوردستان زمان بۆ چه‌ندین مه‌به‌ستی جیاواز كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گیرا و دیسانیش بۆ یه‌كه‌م جار بوو كه‌ زمانی كوردی تواناییه‌كانی بۆ ده‌ربڕینی واتای نوێ كه‌ پێشتر به‌تاقی نه‌كردبوونه‌وه‌ و ده‌ری نه‌بڕیبوون كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گیرا. ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی، هه‌رچه‌ند به‌رته‌سك، بووه‌ پاڵپشتی زمان و زمان له‌ سۆنگه‌ی ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ سیاسییه‌ كه‌م مه‌ودایه‌ بناغه‌كانی ڕۆنران و بوو به‌ هیوایه‌كی له‌بڕاننه‌هاتوو بۆ داهاتوو. ئه‌گه‌ر ئێستا پاش حه‌فتا و پێنج ساڵ باس له‌و ده‌سكه‌وته‌ زمانیانه‌ی سه‌رده‌می كۆمار ده‌كرێ، جێی خۆیه‌تی له‌نگه‌رێك له‌و پێوه‌ندییه‌ ئۆرگانیكه‌ی نێوان ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و گه‌شه‌كردنی زمان بكه‌ین كه‌ كه‌س ناتوانێ نكۆڵی له‌ بوونی وه‌ها پێوه‌ندییه‌ك بكا. هه‌رچه‌ند كۆماری كوردستان له‌ باری زه‌مانییه‌وه‌ ماوه‌یه‌كی كه‌می خایاند، به‌ڵام كاریگه‌رییه‌ فكری و فه‌رهه‌نگییه‌كانی و به‌تایبه‌ت زمانییه‌كه‌ی تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ بوو كه‌ ده‌توانین وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك بۆ ده‌سپێك و به‌خۆداهاتن و گورانی زمانی كوردی لێره‌ چاوی لێبكرێ.

زمان به‌بێ پشتیوانی ده‌سه‌ڵات گه‌شه‌ ناكات
هه‌ر وه‌ك ده‌زانین هیچ زمانێك به‌بێ پاڵپشتی ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی نه‌یتوانیوه‌ گه‌شه‌ بكا و چیرۆكی زمانی كوردیش له‌م ڕێسایه‌ بێبه‌ری نییه‌. جموجۆڵی زمانی لێره‌ وه‌ختایه‌ك ده‌ست پێده‌كا كه‌ هێزێكی فكری كه‌ پشت‌ ئه‌ستووره‌ به‌ بیرێكی ناسیۆنالیستی خه‌ست له‌ پشتی ڕاده‌وه‌ستێ. بیرێكی ڕادیكاڵ كه‌ له‌ حاند دیسكۆرسی زاڵ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگادا، كه‌ دیسكۆرسێكی تاك‌ڕه‌هه‌ند و پاوان خواز و ناوه‌ندته‌وه‌ره‌ ڕاده‌وه‌ستێ و بوونی خۆی ڕاده‌گه‌یه‌نێ. زمان یه‌كێك له‌ ته‌وه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م بیره‌ ناسیۆنالیستییه‌ كه‌ ده‌یهه‌وێ له‌ حاند زمانی ناوه‌نددا سه‌ر هه‌ڵبڕێ و بوونی فیزیكی خۆی له‌ فۆرمی لاپه‌ڕه‌ و نووسراوه‌دا ده‌ربڕێ. ئه‌م بیره‌ نوێیه‌ بۆی گرنگه‌ كه‌ له‌ جه‌زبه‌ی ناوه‌ند كه‌ هه‌موو بزاڤێكی فه‌رهه‌نگی و زمانی كۆنترۆڵ ده‌كا و زمانێك له‌ حاند ته‌واوه‌تی زمانه‌كانی دیدا زه‌ق ده‌كاته‌وه‌، ڕاوه‌ستێ و بڵێ منیش هه‌م. له‌م دیسكۆرسه‌ نوێیه‌دا زمان نه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌ك بۆ پێوه‌ندی به‌ڵكو ئامێرێكی به‌كه‌ڵكه‌ بۆ خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی و ته‌نانه‌ت به‌هێزترین كه‌ره‌سته‌یه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئاواته‌ سیاسییه‌كان. له‌م دۆخه‌دا زمان ده‌بێته‌ ناوه‌ند و چه‌قی ئه‌و ململانه‌ ناسیۆنالیستییه‌. به‌ چاو خشاندن به‌و بابه‌تانه‌ی له‌ گۆڤاری «نیشتمان»دا بڵاوبوونه‌وه‌، ده‌بینین زمان له‌و كاركرده‌ ئاساییه‌ی خۆی كه‌ سازدانی پێوه‌ندییه‌ له‌ نێوان ئاخێوه‌رانی خۆیدا، چه‌ندین پله‌ هه‌ڵده‌كشێ و كاركردی یه‌كجار جیاوازتر له‌ جاران له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرێ. زۆر ئه‌ركی نوێی ده‌خرێته‌ سه‌رشان كه‌ پێشتر نه‌خراونه‌ ئه‌ستۆی. زمان ده‌بێته‌ ئامێری ده‌ربڕینی فكرێكی نوێ و كه‌ره‌سته‌یه‌ك بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك. ده‌بێته‌ بڵیندگۆیه‌ك كه‌ هاوكات هه‌م شه‌ڕی فكری و هه‌م كاری مه‌زهه‌بی و دینی و هه‌میش كاری هونه‌ری و جوانیناسانه‌ی پێده‌كرێ. سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمانی كوردی له‌سه‌رده‌می كۆماردا ئێستا ڕێسامه‌ند نه‌بووه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ باری ڕێزمانییه‌وه‌ شتێكی ناكامڵه‌ و ئه‌و ڕێنووسه‌ی شیعر و ڕسته‌كانی پێ ده‌ربڕاوه‌ شتێكی سه‌ره‌تاییه‌ كه‌ دواتر له‌ نووسراوه‌ی شاعیران و نووسه‌راندا و له‌ به‌رهه‌می ئه‌واندا گه‌شه‌ ده‌كا و پێده‌گا. به‌ڵام ئه‌و لاوازییه‌ ته‌كنیكیانه‌ هیچیان نابنه‌ به‌ربه‌ست بۆ داڕژانی ئه‌و هه‌رێمه‌ زمانییه‌ كه‌ له‌ داهاتوودا ده‌بێته‌ گه‌وره‌ترین هۆكار بۆ له‌ناو نه‌چوونی خودی زمان. كۆمار له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند مانگه‌ی له‌و جوگرافیا به‌رته‌سكه‌ی كوردستان‌دا ژیا، توانی كاریگه‌ری یه‌گجار قووڵ له‌سه‌ر زمان دابنێ. زمانی كوردی لێره‌ دابه‌ش ده‌بێ به‌ پێش كۆمار و دوای كۆمار. زمانی پێش كۆمار زمانێكی سروشتییه‌ كه‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كی ئه‌و سازدانی پێوه‌ندییه‌. زمانێكه‌ كه‌ حه‌یران و به‌ندی پێ ده‌كوترێ و هیچ كات ده‌رفه‌تی بۆ نه‌لواوه‌ لایه‌نه‌ ستاتیك و فۆرمه‌ جۆراوجۆره‌كانی له‌ به‌ستێنێكی ئارا‌مدا سه‌رهه‌ڵده‌ن. زمان دیارده‌یه‌كی قاچاغه‌ و زاتی نییه‌ و بۆی نییه‌ له‌ حاند زمانی ناوه‌نددا سه‌رهه‌ڵبڕێ و ده‌نگ هه‌ڵبڕێ. زمان زمانێكی خێڵه‌كییه‌ و له‌ خزمه‌ت ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌ركه‌ ساكاره‌كانیدا. ئه‌و كاته‌ش كه‌ شیعری له‌لایه‌ن چه‌ند شاعیرێكه‌وه‌ پێ نووسراوه‌ به‌ شێوازێكی تۆخ له‌ژێر كاریگه‌ری نۆرمی زمانی فارسی و عه‌ره‌بی دابووه‌ و پێكهاته‌ی زمان پێكهاته‌یه‌كی كوردی نییه‌ و ئاوێته‌یه‌كه‌ له‌ وشه‌ی فارسی و عه‌ره‌بی.

له‌پاش كۆماری كوردستان
به‌ڵام له‌ پاش كۆمار و ده‌رچوونی گۆڤار له‌ لایه‌ن ئه‌ندامان و دامه‌زرێنه‌رانییه‌وه‌ زمان له‌و حاڵه‌ته‌ سروشتی و ته‌ك ڕه‌هه‌ندییه‌ ده‌خه‌ڵه‌سێ و به‌رپرسیاره‌تی نوێی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ. ده‌بێته‌ كتێب و له‌ قوتابخانه‌كان به‌ منداڵان ده‌كوترێته‌وه‌. لایه‌نی سۆزدارانه‌ له‌ فۆرمی شیعردا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن. هه‌رچه‌ند ئه‌ده‌بی فۆلكلۆر زۆر لایه‌نی جوانیناسانه‌ی زمانی ئێمه‌ی له‌ هه‌ناوی خۆیدا راگیركردووه‌، به‌ڵام زمان و فۆرمی ئیحساسی زمان بۆوه‌ی به‌رده‌وام بژێته‌وه‌ و گوڕی نوێی وه‌به‌ر بێته‌وه‌، پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ فۆرمی نوێی ده‌ربڕین و به‌ تایبه‌ت له‌ قه‌واره‌ ئیحساسییه‌ مۆدێرنه‌كاندا ده‌رببڕدرێت. به‌ واتایه‌كی دیكه‌ زمان نابێ بوه‌ستێت به‌و فۆرمه‌ فلكلۆریكانه‌ و پێویسته‌ له‌ هه‌موو قۆناغه‌ مێژووییه‌كاندا گه‌رووی تایبه‌تی هه‌بێ بۆ ده‌ربڕین و زمانساز و زمانوێژی سه‌رده‌می خۆی هه‌بێ بۆوه‌ی له‌ فه‌وتان ڕزگاری بێت و ڕۆژ له‌گه‌ڵ ڕۆژ جه‌غزی واژه‌ و ته‌عبیره‌ ئیحساسییه‌كانی به‌رته‌سك نه‌بنه‌وه‌ و له‌ كه‌می نه‌ده‌ن.
بۆ یه‌كه‌مجار لایه‌نی ته‌نزیی زمان له‌لایه‌ن هه‌ژاری موكریانییه‌وه‌ له‌ فۆرمی په‌خشان و به‌ شێوه‌ی دیالۆگ له‌ نێوان دوو كه‌سایه‌تیدا ده‌قی پێده‌نووسرێ. بۆ یه‌كه‌مجار بابه‌تی زانستی به‌م زمانه‌ بڵاوده‌كرێته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت هاوتا بۆ تێرمه‌ نامۆكان ده‌بینرێته‌وه‌ و به‌رامبه‌ری كوردییان بۆ داده‌ندرێ. بابه‌تی ئایینی پێ ده‌نووسرێ. زمان هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو ئامێری نوێ و ئیمكانی نوێ ده‌خاته‌ به‌رده‌ست به‌كارهێنه‌رانی و زۆر په‌نجه‌ره‌ی تازه‌ی به‌ ڕوودا ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ ده‌بنه‌ به‌ردی بناغه‌ بۆ داهاتووی زمانێك كه‌ چاره‌نووسی له‌ به‌رزه‌خی مان و نه‌ماندایه‌. هه‌رچه‌ند له‌ رواڵه‌تدا كۆمار نسكۆ دێنێ به‌ڵام ئه‌و بناغه‌ زمانییه‌ی كۆمار دایده‌مه‌زرێنێ له‌ بیر و مێشكی ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی په‌روه‌رده‌ی كردوون درێژه‌ په‌یدا ده‌كا و به‌رده‌وام ده‌بێ. هێمن له‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ كۆمار په‌روه‌رده‌ی ده‌كا بۆ دواڕۆژی زمان. هه‌رچه‌ند ئه‌و پێكهاته‌ سیاسییه‌ ده‌ڵه‌مه‌یه‌ ته‌نانه‌ت یه‌ك ساڵی ته‌واویشی نه‌خایاند، به‌ڵام پێكهاته‌ فكری و به‌تایبه‌ت ئامانجه‌ زمانییه‌كانی له‌ ڕوحی شاعیر و نووسه‌راندا درێژه‌ به‌ ژیانی خۆی دا. ئه‌و سنووره‌ نوێیانه‌ی زمان ته‌جره‌به‌یان ده‌كا نه‌ك نه‌زۆك و قه‌تیس نابن به‌ڵكو په‌ل داوێن و ته‌شه‌نه‌ ده‌ستێن و ده‌بنه‌ داری باڵابه‌رز. زمان یه‌كه‌م بناغه‌كانی خۆی له‌ به‌ستێنی گێڕانه‌وه‌ی مۆدێڕن داده‌ڕێژێ. ڕۆمان و چیرۆكی پێده‌نووسرێ. ئه‌و نووسه‌رانه‌ی گۆڤاری نیشتمانیان به‌ڕێوه‌بردووه‌ له‌ داهاتوودا سنووره‌كانی زمان په‌ره‌پێده‌ده‌ن و ڕۆماننووس و چیرۆكنووس و وه‌رگێڕ و فه‌رهه‌نگنووسی گه‌وره‌یان تێدا هه‌ڵده‌كه‌وێ كه‌ به‌ هۆی ئه‌و ئاواته‌ی كۆمار له‌ دڵیدا چاندوون له‌ غوربه‌ت و په‌ڕیوه‌ییش بێ‌هیوا نابن و درێژه‌ به‌ ئاواتی زمانی كۆمار ده‌ده‌ن و وزه‌ شاراوه‌كانی زمان هه‌تا ئه‌و جێیه‌ په‌ره‌ پێده‌ده‌ن كه‌ ئێمه‌ ئه‌وڕۆ كه‌م ‌تا كورت ده‌توانین زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ده‌قه‌كان و چه‌مكه‌كان به‌و زمانه‌ ده‌رببڕین. یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ بێگومان قورسایی به‌شێكی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و په‌یامه‌ مێژووییه‌ی كه‌وتۆته‌ ئه‌ستۆ هێمنه‌ كه‌ بۆته‌ سه‌مبولی ئه‌و ئاواته‌ زمانی و سیاسییه‌ی كۆمار. هێمن نموونه‌ی پڕشنگداری سه‌ركه‌وتن و به‌رده‌وامبوونی ئاواتی فه‌رهه‌نگیی كۆماره‌ له‌ فۆرمی زماندا. هێمن به‌هۆی به‌رده‌وامبوون له‌ ئه‌زموونی زمانی خۆیدا له‌ درێژه‌ی زه‌مان، ده‌بێته‌ خاوه‌نی پێگه‌یه‌كی واڵا و به‌رهه‌مه‌ زمانییه‌كانی به‌ هۆی وزه‌ و بڕشتی له‌بڕاننه‌هاتوو، بوونه‌ ده‌قی كلاسیك و به‌رده‌وام خۆ ڕاده‌گوێزنه‌ هه‌موو قۆناغێكی زه‌مانییه‌وه‌.

لایه‌نه‌ دیاره‌كانی پێگه‌ی هێمن
لێره‌دا هه‌وڵ ده‌درێ لایه‌نه‌ به‌رچاو و دیاره‌كانی پێگه‌ی هێمن و ئه‌و كاریگه‌ریانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر زمانی كوردی به‌ گشتی و زمانی ئه‌وڕۆی كوردی بوویه‌تی بخرێته‌ ڕوو و ڕوون بكرێته‌وه‌. هه‌رچه‌ند ده‌كرێ باسی ده‌سكه‌وته‌ زمانییه‌كانی هێمن له‌ بواری شیعردا بكرێ، كه‌ بێگومان له‌م بواره‌شدا پشكی هه‌ره‌گه‌وره‌ی له‌ نوێبوونه‌وه‌ی زمانی كوردی وه‌به‌ر ده‌كه‌وێ، به‌ڵام هه‌وڵی ئه‌م وتاره‌ پتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سكه‌وته‌كانی هێمن له‌ بواری په‌خشاندا ده‌ستنیشان بكا و قامكی ئاماژه‌یان بۆ ڕادێرێ. ئه‌م پێداگرییه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خودی هێمن له‌ چاوپێكه‌وتنێك كه‌ له‌گه‌ڵ گۆڤاری مامۆستای كورد كردوویه‌تی ده‌ڵێ كه‌ من به‌ ناچاری ڕووم كردۆته‌ شیعر و بێتوو له‌ وڵاتێكی دیكه‌ بام ده‌بوو چیرۆكنووس یان ڕۆما‌ننووس بام و زۆربه‌ی خوێندنه‌وه‌كانم پتر له‌وه‌ی كه‌ شیعر بن ڕۆمانن. نه‌سر و نووسینی په‌خشان بۆ هێمن واتایه‌كی دیكه‌ی بووه‌. واتایه‌ك كه‌ له‌وێدا به‌بێ ئه‌وه‌ی سنووره‌كانی قاڵبی شیعر جه‌غزی جووڵانه‌وه‌ی به‌رته‌سك كاته‌وه‌، كار له‌سه‌ر ڕسته‌ ده‌كات.
هه‌روه‌ك ئاماژه‌ی پێكرا یه‌كه‌م په‌خشانی هێمن له‌ گۆڤاری ژماره‌ دووی «نیشتمان»دا و له‌ ژێر ناوی«خۆت بناسه‌» بڵاوبۆته‌وه‌. ئه‌م وتاره‌ له‌باری ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ به‌رهه‌مێكی ته‌علیمییه‌ كه‌ هێندێك نه‌سیحه‌تی له‌خۆ گرتووه‌. «گیانه‌كه‌م، كورده‌گیان به‌ قسه‌ی برای خۆت بكه‌، له‌ خه‌وی نه‌فامی هه‌ڵسه‌، تۆزێ له‌ حاڵی خۆت وردبه‌وه‌. هۆشت بێنه‌وه‌ به‌ر خۆت، قۆڵت هه‌ڵماڵه‌. به‌ هه‌موو هێزی خۆت بقیژێنه‌ بڵێ: ئه‌منیش ئاده‌میزادم، حه‌قی ژیانم هه‌یه‌ ئه‌مه‌وێ وه‌كو خه‌ڵك ئازاد و سه‌ربه‌ست بژیم. سه‌ربه‌خۆییم ده‌وێت و حه‌قی مه‌شروعی خۆم داوا ده‌كه‌م، له‌ دیلی و ژێرده‌ستی دراوسێكان جاڕس بووم و ئه‌مه‌وێت ڕزگار ببم.»(گۆڤاری نیشتمان ژماره‌تشرینی یه‌كه‌م 1944
ئه‌وه‌ یه‌كه‌م نووسینی هێمنه‌ له‌ قه‌واره‌ی نه‌سردا و هه‌ر وه‌ك دیاره‌ بابه‌تێكی ئاساییه‌ كه‌ شێوه‌ی ده‌ربڕینی هێندێك له‌ وشه‌كانی ته‌نانه‌ت به‌ دوورن له‌ شێوه‌زاری موكریانی كه‌ دواتر ده‌بنه‌ تایبه‌تمه‌ندی هه‌ره‌ به‌هێزی ده‌قه‌كانی هێمن، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش تایبه‌تمه‌ندی ساختاری ئه‌م ده‌قه‌ وه‌ختایه‌ك پتر خۆ ده‌نوێنێ كه‌ ده‌قی دوای ئه‌م نووسراوه‌ له‌ گۆڤاری نیشتماندا ده‌خوێنینه‌وه‌.
((مه‌حكه‌مه‌ی مه‌نحووسی استقلال
دوای قیامی شێخ سه‌عید كه‌ اختلالیكی ملی كورد بوو له‌به‌ر بی احتیاطی مجبورا بیموقع ده‌س پیكرا و نه‌تیجه‌ به‌ گیرانی شیخ سه‌عید ئه‌فه‌ندی ره‌ئیسی اختلال و هه‌ندیك له‌ مدیرانی قیام ته‌واو بوو…)) (گۆڤاری نیشتمان لاپه‌ڕه‌ی 42 ئاماده‌كردنی عه‌لی كه‌ریمی. بنكه‌ی ژین. 2008)
ئه‌م نووسراوه‌ كه‌ دوای ده‌قی هێمن هاتووه‌ له‌ گۆڤاری نیشتماندا، به‌ جوانی هه‌نگاوی گه‌وره‌ی هێمن له‌ بواری په‌خشاندا ڕوونده‌كاته‌وه‌. نووسراوه‌كه‌ی هێمن پشت ئه‌ستووره‌ به‌ فۆرمێكی زمانی كه‌ فۆرمێكی ساكار و مورسه‌له‌ و هه‌رچه‌ند سه‌ره‌تاییترین نووسراوه‌ی ئه‌وه‌ به‌ڵام هێڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی به‌رهه‌مه‌ زمانییه‌كانی ئه‌وی تێدایه‌. نووسراوه‌ی «مه‌حكه‌مه‌ی مه‌نحوسی استقلال» له‌ بنه‌ڕه‌تڕا پێكهاته‌یه‌كی كوردی نییه‌ و نه‌سرێكی میرزایانه‌ و كۆڵكه‌ مه‌لایانه‌یه‌ كه‌ كاریگه‌ری زمانی فارسی و عه‌ره‌بی به‌سه‌ره‌وه‌ دیاره‌ و له‌ درێژه‌ی كاری زمانی شاعیرانی پێش كۆماردا و ته‌نانه‌ت هێندێك له‌ شاعیرانی هاوته‌ریبی كۆماریشه‌ كه‌ نه‌یانتوانی له‌ ژێر كاریگه‌ری زمانی شاعیرانێكی وه‌ك وه‌فایی و ئه‌ده‌ب و مه‌حوی و نالی بێنه‌ ده‌رێ و كاره‌ زمانییه‌كانیان ده‌مه‌لاسكه‌یه‌كی بێتام و چروكه‌ له‌و شاعیره‌ به‌رزانه‌. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وە پێكهاته‌ی زمانی هێمن له‌ ده‌قی «خۆت بناسه‌»دا پێكهاته‌یه‌كی به‌ ته‌واوه‌ت جیاواز و ده‌ربڕینێكی به‌ ته‌واوه‌تی پشت ئه‌ستوور به‌ تواناییه‌كانی زمانی كوردی و به‌ تایبه‌ت شێوه‌ زاری موكریانییه‌. هه‌رچه‌ندێكی زه‌مان تێده‌په‌ڕێ و هێمن و هاوڕێیانی پتر به‌م شێوه‌زاره‌ ده‌ق به‌رهه‌م دێنن، هێز و بڕشتی ئه‌م شێوه‌ زاره‌ كه‌ پاڵپشتێكی به‌ربڵاوی فۆلكلۆر و وشه‌ی ڕه‌سه‌ن كه‌ پڕاوپڕی هێزی ئیحساسی نوێن له‌ پشته‌ ده‌رده‌كه‌وێ. هێمن پشت له‌و زمانه‌ سواوه‌ شاعیرانه‌یه‌ی مه‌ودایه‌كی زه‌مانی زۆره‌ شیعری پێده‌نووسری هه‌ڵده‌كا و به‌ دوای وزه‌ نوێیه‌كانی زماندا ده‌گه‌ڕێ. هێمن پێشه‌نگی نوێبوونه‌ی زمانه‌ له‌ قۆناغێكی زه‌مانی تایبه‌تدا كه‌ زمان تێكه‌ڵ به‌ بیرێكی ناسیۆنالیسمی بووه‌. زمان وه‌خه‌به‌ر هاتووه‌ و ده‌یهه‌وێ خۆی له‌ وشه‌ی زمانه‌ باڵاده‌ستان بپاڵێوێ و وه‌ك زمانێكی سه‌ربه‌خۆ كه‌ ڕژده‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی خۆبژیوبوونی خۆی له‌ بواری ده‌ربڕیندا بسه‌لمێنێ چاوی لێبكرێ. سنووری جیاوازییه‌كانی خۆی چ له‌ فۆرمی شیعر و چ له‌ فۆرمی به‌تایبه‌ت ڕسته‌دا ده‌ست نیشان بكا. ئه‌و ئاواته‌ی له‌ به‌ستێنی سیاسیدا وه‌دینه‌هات، زمان توانی له‌ هه‌ناوی خۆیدا به‌ ئامانجی بگه‌یه‌نێ.

هه‌وڵده‌دات ره‌سه‌نایه‌تی به‌ زمانی كوردی ببه‌خشێت
هێمن هه‌وڵده‌دا سنووره‌كانی زمانی كوردی هه‌راو كاته‌وه‌ و چێژێكی دیكه‌ به‌ جوانییه‌كانی زمان و فۆرمی سۆزدارانه‌ی زمان ببه‌خشێ. سه‌رله‌به‌ری هه‌وڵی هێمن ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ جیاوازییه‌كانی پێكهاته‌ی نه‌حوی زمانی كوردی به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ به‌رهه‌مه‌ زمانییه‌كانیدا زه‌ق كاته‌وه‌ كه‌ ڕه‌سه‌نایه‌تی و شه‌خسییه‌ت ببه‌خشێ به‌ زمانی كوردی. مێژوویه‌كی دوور و درێژی هه‌ست و سۆز و جوانیناسی زمان له‌ به‌رهه‌مه‌كانی هێمن‌دا چڕ بۆته‌وه‌ كه‌ پێگه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌و ده‌به‌خشێ. ته‌واوه‌تی ماندووبوونی هێمن بۆوه‌ بووه‌ پێكهاتێكی زمانی نوێ له‌ بواری شیعر و په‌خشاندا داڕێژێ كه‌ هه‌ڵگر و ده‌ربڕی لایه‌نێكی ئیحساسی و ستاتیكی زمانی بێت كه‌ پێشتر ڕێی تێنه‌براوه‌. هه‌رچه‌ن هێمن به‌ هۆی ته‌وازوعێكی كه‌ بوویه‌تی خۆی به‌ شاگردی سه‌یفی قازی ده‌زانێ و ئه‌و به‌ ڕچه‌شكێنی نوێبوونه‌ و پاڵاوترانی زمان بۆ ته‌عبیری نوێ داده‌نێ به‌ڵام ڕاست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ماكه‌ی سه‌ره‌كی و موهه‌ندیسی ڕاسته‌قینه‌ی نوێبوونه‌وه‌ی زمانی كوردی و زه‌ق كردنه‌وه‌ی شێوه‌زاری موكریانی به‌ تایبه‌ت له‌ په‌خشاندا هێمن بووه‌. زمان له‌ نه‌سری هێمندا ده‌گاته‌ ته‌شقی جوانی خۆی و هاونشینی وشه‌ و ئۆقره‌ گرتنی جوانی له‌ ڕسته‌دا چێژێكی بێوێنه‌ به‌ به‌رده‌نگ و به‌ زمان ده‌به‌خشێ كه‌ له‌ مێژووی نووسینی كوردیدا ناتوانین جێگره‌وه‌ و هاوشانێكی بۆ ببینینه‌وه‌. هه‌ر وه‌ك پێشتر ئاماژه‌ی پێكرا هێمن له‌ نووسینی نه‌سردا پشت‌ ئه‌ستووره‌ به‌ فولكلۆر كه‌ تژییه‌ له‌ ساده‌یی و سه‌میمییه‌ت و به‌ ئاسا‌نترین شێواز ئه‌وه‌ی ده‌یهه‌وێ بیڵێ ده‌یڵێ. هێمنیش بۆ داڕشتنی ڕسته‌كانی كه‌ڵك له‌و ته‌مهیده‌ ساكاره‌ وه‌رده‌گرێ و بۆ ده‌بڕینی ئه‌و چه‌مك و واتایانه‌ی وا مه‌به‌ستییه‌تی هانا ده‌باته‌ به‌ر ئه‌و وشه‌ ناسیاوانه‌ی له‌ خوێنی كۆمه‌ڵگادا ده‌گه‌ڕێن. ئه‌و پێكهاته‌ ڕیوایه‌تییه‌ی پێشه‌كی «تاریك و ڕوون» یانی «له‌ كوێوه‌ بۆ كوێ»ی پێگێڕدراوه‌ته‌وه‌ نموونه‌ی سه‌رچڵ و بێوێنه‌ی نه‌سری كوردییه‌. هه‌رچه‌ند هێمن له‌ پێشه‌كییه‌كی كورت كه‌ له‌سه‌ر وه‌رگێڕانی شه‌ره‌فنامه‌ی هه‌ژاردا نووسیویه‌تی ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كا كه‌ ئه‌و ده‌قه‌ كوردییه‌ ده‌بێ ببێته‌ به‌ردی بناغه‌ بۆ زمانی یه‌كگرتووی كوردی، به‌ڵام هه‌موو ده‌زانین ئه‌و نه‌سره‌ی كه‌ شه‌ڕه‌فنامه‌ی پێوه‌رگێڕدراوه‌ شتێكی ئاهه‌نگین و موسه‌ججه‌عه‌ و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ بڕێك قورسه‌. لێره‌شدا هێمن گه‌وره‌یی نواندووه‌ و قه‌ت باسی ئه‌و هه‌موو وزه‌ و توانسته‌ی په‌خشانی خۆی نه‌كردووه‌ كه‌ بۆ ڕۆنانی زمانێكی یه‌كگرتوو له‌ هه‌ناوی خۆی‌دا هه‌ڵیگرتووه‌. زمانی هێمن خاوه‌نی ئه‌و دینامیكه‌ زمانییه‌ هه‌یه‌ كه‌ بكرێ پێكهاته‌ی زمانێكی ستاندارد و یه‌كگرتووی له‌سه‌ر دامه‌زرێنی. پاش ساڵه‌ها له‌ تێپه‌ڕبوونی زه‌مان ده‌قه‌كانی هێمن پڕن له‌ ته‌ننازی زمانی و پڕن له‌ عیشوه‌ی زمان. ده‌ست ره‌نگینی هێمن هه‌لومه‌رجێكی زمانی تایبه‌تی ڕه‌خساندووه‌ كه‌ بۆته‌ سامانێك له‌ چێژ و جوانی زمان. نه‌به‌تڵان و نه‌فه‌وتانی چێژ له‌ ده‌قه‌كانی هێمن وه‌ك پێشتر باسمان كرد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و په‌یامه‌ مێژووییه‌ی كه‌ زه‌مان و زمان به‌ویان به‌خشیوه‌. زمانی هێمن هه‌ڵگری ته‌واوه‌تی ئه‌و چێژه‌ فولكلۆریك و ئیحساسه‌ مۆره‌یه‌ كه‌ به‌ درێژایی سه‌ده‌كان له‌ زماندا كۆبۆته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ دایم تازه‌یی و شلكی خۆی ده‌پارێزێ و ڕایده‌گوێزێته‌ داهاتوو، داهاتوویه‌كی دووره‌ده‌ست.
ڕۆڵی هێمن ته‌نیا وه‌ك شاعیر و په‌خشاننووس كه‌ لێهاتوویه‌كی به‌ربڵاوی به‌سه‌ر كاری خۆیدا هه‌یه‌ به‌رته‌سك نابێته‌وه‌، به‌ڵكو هێمن وه‌ك دیارده‌یه‌كی زمانی كه‌ ئاگاداری كه‌موكووڕی و ده‌ستڕۆیشتوویی زمانه‌ له‌ قه‌واره‌ی زمانه‌وانێكدا ده‌رده‌كه‌وێ. بیروبۆچوونه‌كانی سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ی زمان ئێستاش هه‌ر تازه‌ن و جێی بایه‌خ و تێڕامانن. ئه‌و تێزه‌ی هێمن له‌سه‌ر زمان به‌ گشتی و زمانی كوردی به‌تایبه‌تی له‌ وتاری «ئه‌ركی به‌یان له‌ هه‌‌لومه‌رجی ئێستادا» ده‌ریده‌بڕێ، تێزێكی زانستییه‌ سه‌باره‌ت به‌ زمان. ئێستاش هه‌ڵوێستێكی عه‌قڵانییه‌ كه‌ سه‌باره‌ت به‌ زمانی كوردی و داهاتوو و چاره‌نووسی ئه‌و زمانه‌ گیراوه‌ته‌ به‌ر. له‌م وتاره‌دا هێمن به‌ چاو خشاندن به‌و زمانانه‌ی كه‌ دراوسێی زمانی كوردین وه‌ك توركی و فارسی و عه‌ره‌بی، له‌و هه‌ڵوێسته‌ زمانیانه‌ ده‌دوێ كه‌ ئه‌و زمانانه‌ ڕه‌چاویان كردووه‌. له‌و هه‌وڵه‌ نه‌زۆكانه‌ ده‌دوێ كه‌ بیری شۆڤینیستی له‌و هه‌رێمه‌ فه‌رهه‌نگیانه‌ هه‌وڵیانداوه‌ زمان له‌ وشه‌ی بیانی بپاڵێون و دایماڵن له‌ هه‌رچی وشه‌ و ته‌نانه‌ت حه‌رفی بێگانه‌شه‌. له‌و شكسته‌ زمانیانه‌ ده‌دوێ كه‌ دوو زمانی توركی و فارسی به‌تایبه‌تی تووشی هاتن و نه‌یانتوانی ڕێڕه‌وی سروشتی زمان له‌گه‌ڵ ئه‌و بیره‌ شۆڤینیستییه‌ بگونجێنن و زمان هه‌ر به‌و ڕێچكه‌یه‌دا ڕۆیشت كه‌ ده‌بوو بڕوا. هه‌ڵوێستی هێمن سه‌باره‌ت به‌ پرۆسه‌ی گه‌شه‌كردنی زمانی، هه‌ڵوێستێكی مۆدێرنه‌ و له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ دامه‌زراوه‌ كه‌ ده‌سكاری كردنی زمان له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی سیاسی یان بیرێكی شۆڤینیستی كه‌ پێیوایه‌ ڕه‌گه‌زی ئه‌و ڕه‌گه‌زێكی جیاواز و بێگه‌رده‌ و له‌ ئاكامدا ده‌بێ زمانه‌كه‌شی پاك و بێگه‌ردبێ و وشه‌ی بیانی لێ ده‌ربهاویشترێ، هه‌نگاوێكی هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ له‌ نیهایه‌تدا تووشی شكست دێ. هێمن له‌گه‌ڵ كراوه‌یی زمان و ئاڵ‌ و‌ وێری زمانی دایه‌. هێمن له‌گه‌ڵ دیمۆكراسی زمانی و پلۆرالیزمی زمانییه‌ و زمان وه‌ك بوونێكی ئۆرگانیك و خاوه‌ن شعوور ده‌بینێ كه‌ كه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی قبووڵی ده‌سكاری نامه‌نتقی و غه‌یره‌ عه‌قڵانی بكا ڕێگای خۆی ده‌بینێته‌وه‌. هێمن له‌گه‌ڵ زمانێكی ئاوێته‌ و تێكه‌ڵاو كۆكه‌ كه‌ توانست و وزه‌ و بڕشتی خۆی له‌ تێكه‌ڵاوی زمانه‌كانی دی وه‌ده‌ست هێناوه‌. هه‌ر بۆیه‌ پێیوایه‌ هیچ زمانێك قه‌ڵایه‌كی داخراو نییه‌ كه‌ زمانه‌كانی دی زه‌فه‌ری پێنه‌به‌ن و كاریگه‌ری له‌سه‌ر دانه‌نێن. به‌ بڕوای ئه‌و خۆ قه‌تیسكردن له‌ چوارچێوه‌ی به‌رته‌سكی وشه‌كانی خۆت به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌هره‌ له‌ وشه‌ و ته‌عبیر و هێزی زمانه‌كانی دی وه‌رگری، مه‌رگی زمان و مه‌رگی دینامیكبوونی زمانه‌. ئه‌و به‌ ته‌واوه‌تی دژ به‌و كه‌سانه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م پڕۆسه‌ زمانیه‌ن و دژ به‌ ئاڵووێری زمانین. «له‌م نێوه‌دا ته‌نیا ئێمه‌ین وه‌ك كه‌ڵی كۆتانێ له‌ مه‌یدان چه‌قیوین، چاومان له‌ هه‌وا بڕیوه‌، فیزمان ناهێنێ له‌ كه‌س وه‌رگرین و ئاگاشمان لێ نییه‌ چۆنمان لێ وه‌رده‌گرن. نازانم ئه‌م فیز و هه‌وایه‌، ئه‌م به‌رزه‌ده‌ماخییه‌ و ئه‌م له‌خۆبایی بوونه‌، له‌ كام پله‌مان هه‌ڵده‌دێرێ، نازانم كه‌ی سه‌ره‌نگرێ ده‌بین؟…» (سه‌رجه‌می نووسینی هێمن، هه‌واری خاڵی، لاپه‌ڕه‌ی 27 و 28 چاپی ئاراس)

مه‌ترسییه‌كانی دۆگماتیزمی زمان
هێمن مه‌ترسییه‌كانی دۆگماتیزمی زمانیمان وه‌بیر دێنێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر زمانێك له‌ ئاڵووێر له‌گه‌ڵ زمانه‌كانی دیدا مانا په‌یدا ده‌كا.
وه‌ك نموونه‌ی مه‌یدانی ئاماژه‌ به‌و پاشاگه‌ردانییه‌ی له‌ كوردستانی عیراق هاتۆته‌ ئارا و زمان تووشی قه‌یرانێكی بنه‌ڕه‌تی بووه‌ ده‌كا كه‌ له‌ ئاكامی ئه‌و ڕه‌فتاره‌ زمانییه‌ سه‌قه‌ته‌ی كه‌سانی به‌ڕواڵه‌ت شاره‌زا له‌ زماندا ڕه‌چاویان كردووه‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌. ئه‌و دۆخه‌ قه‌یراناوییه‌ زمانییه‌ی كوردستانی عیراق به‌ شه‌وه‌زه‌نگ نێودێر ده‌كا كه‌ كه‌س سه‌ره‌نده‌ری لێناكا. به‌ بڕوای هێمن بێت و ئه‌و پاڵاوتن و بژار كردنه‌ له‌سه‌ره‌خۆ و ئامانجداره‌ی پیره‌مێرد ده‌ستی پێكردبوو بۆ هه‌ڵوه‌ژاردنی هێندێك وشه‌ی سه‌قیل و قورس و ناته‌رزی بیانی و جێگیر كردنی وشه‌ی ساكار و ڕه‌سه‌نی كوردی هه‌روا به‌ هێمنی درێژه‌ی كێشابا زمان تووشی ئه‌و لێڵییه‌ نه‌ده‌بوو كه‌ ئێستا بووه‌. هێمن به‌ ته‌واوه‌ت دژی داتاشینی وشه‌ی ناقۆڵا و له‌ به‌رامبه‌ردا كۆكه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و واژه‌ بیانیانه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی هاتوونه‌ نێو تان و پۆی زمانه‌وه‌. ڕوانگه‌ی مۆدێڕنی زمانه‌وانیش ئه‌م بیره‌ی هێمن په‌سه‌ند ده‌كا كه‌ له‌وێدا زمانه‌كان له‌جیات ئه‌وه‌ی خۆ له‌ جه‌غزێكی به‌رته‌سكدا قه‌تیس كه‌ن ده‌كه‌ونه‌ معامه‌له‌یه‌كی زمانی له‌گه‌ زمانه‌كانی دی و كه‌موكووڕییه‌كانی خۆیان بۆ ده‌ربڕینی چه‌مك و واتای له‌ زمان نه‌هاتوو به‌ وشه‌ و ته‌عبیری ئه‌و زمانانه‌ تێ‌هه‌ڵدێننه‌وه‌ و چاره‌سه‌ری ده‌كه‌ن. له‌م ڕوانگه‌یه‌دا زمانه‌كان دورگه‌ی تاك و دووره‌ ده‌ست نین، به‌ڵكو قه‌وام و به‌رده‌وامبوونیان به‌هۆی تێكئه‌نگوان و تێكترنجان له‌گه‌ڵ زمانه‌كانی دییه‌ و سنووره‌كان كاڵن نه‌ك تۆخ و به‌ تێلدروو پاوانكراو. له‌م بۆچوونه‌ نوێیه‌دا زمانێك كارامه‌یه‌ و ده‌ربڕ كه‌ سنووره‌كانی به‌سه‌ر ئامیانه‌ زمانی و توخمه‌ زمانییه‌كانی به‌ده‌ر له‌ چوارچێوه‌ی خۆی دانه‌خا و له‌گه‌ڵ ئه‌و دنیا زمانیانه‌ی دی بكه‌وێته‌ ئاڵووێرێكی دوولایه‌نه‌. زمانێك زیندوو و به‌رده‌وامه‌ كه‌ وه‌رگرێكی باش بێ و بتوانێ پێداویستییه‌ له‌ بڕان نه‌هاتووه‌كانی خۆی بۆ ده‌ربڕینی چه‌مكه‌ نوێیه‌كان له‌ سۆنگه‌ی زمانه‌كانی دی قه‌ره‌بوو بكاته‌وه‌. به‌ بڕوای هێمن له‌ كوردستانی عیراق كه‌ مه‌یدانێكی هه‌راوتری بووه‌ بۆ نووسین به‌ كوردی، ڕاست له‌و حه‌له‌دا قه‌یران سازده‌بێ كه‌ ئه‌و سیكله‌ ته‌بیعییه‌ به‌راوه‌ژوو ده‌بێته‌وه‌ و ئه‌و كه‌سانه‌ی كاری زمانی ده‌كه‌ن نه‌ك ده‌رگا له‌سه‌ر ئه‌و هاوكارییه‌ زمانییه‌ داده‌خه‌ن به‌ڵكو ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ پاڵاوتنی زمان له‌و وشانه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی مێژوویی و سروشتی له‌ هه‌ناوی زمانی كوردیدا جێگیر بوون. پێشنیاری ئه‌م كه‌سانه‌ بۆ ئه‌م كاره‌ داتاشینی وشه‌ی نوێیه‌ كه‌ خودی ئه‌م وشانه‌ هه‌تا له‌ زماندا ده‌بنه‌ دیارده‌یه‌كی ناسیاو و و له‌ هۆنه‌ی زمان‌دا ده‌توێنه‌وه‌ زۆری پێده‌چێ و كاره‌كه‌ش هات و نه‌هاتی هه‌یه‌. هێندێك وشه‌ به‌خته‌وه‌رن و قبووڵ ده‌كرێن و هێندێك وشه‌ش زمان قه‌تیان به‌ مڵكی خۆی حیساب ناكا. لێره‌دا زمان تووشی ئاڵۆسكانێكی بنه‌ڕه‌تی دێت و له‌ جیات ئه‌وه‌ی ده‌ربڕی واتاكان بێت ده‌بێته‌ له‌مپه‌رێك بۆ ده‌ربڕین. هه‌ر بۆیه‌ زۆر جار له‌ كاركردی سه‌ره‌كی خۆی كه‌ سازدانی پێوه‌ندییه‌كی ئاساییه‌ ده‌وه‌ستێ و له‌ گۆ ده‌چێ. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ زمانی كوردیدا ئێستاش به‌ داخه‌وه‌ هه‌ر به‌رده‌وامه‌ و یه‌كێك له‌ نه‌خۆشه‌ درێژخایه‌نه‌كانی ئه‌م زمانه‌یه‌.

هێمن و وشه‌ داتاشین
ڕێكار و پێشنیازی هێمن بۆ ئه‌م گرفته‌ زۆر ساكار و كاریگه‌ره‌. هێمن ده‌ڵێ هه‌رچه‌ند بیچم و ڕواڵه‌تی هێندێك وشه‌ به‌ ته‌واوه‌ت غه‌یره‌ كوردین به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ درێژه‌ی زه‌ماندا تێكه‌ڵ به‌ زمانی كوردی بوون و له‌ فۆرمی ڕسته‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی له‌گه‌ڵ وشه‌ی كوردی «جۆش» ده‌خۆن، پێویست ناكا له‌ جیاتی ئه‌م وشانه‌ وشه‌ی نوێ و ناته‌رز داتاشین. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا هێمن له‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ ده‌مانسڵه‌مێنێته‌وه‌ و ئه‌ویش پێكهاته‌ی ڕسته‌یه‌. هێڵی سوور له‌ لای هێمن نه‌ك وشه‌ به‌ڵكو پێكهاته‌ی ڕسته‌یه‌ كه‌ ماكی سه‌ره‌كی هه‌ر زمانێكه‌. له‌ ئاكا‌مدا به‌م خاڵه‌ ده‌گا كه‌ بۆ په‌ره‌سه‌ندنی تواناییه‌كانی زمان ده‌بێ دوو خاڵ ڕه‌چاو بكرێ، یه‌كه‌م به‌رهه‌مهێنانی زمانی «پاك»، دوو پاراستنی «ڕێزمان». بۆ وه‌دیهاتنی ئه‌م دوو پێشنیازه‌ش پێیوایه‌ ده‌بێ به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان له‌ زمانه‌كانی دیڕا ڕاماڵینه‌ چوارچێوه‌ی زمانی خۆمان هه‌تا له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ هه‌م توانست و بڕشتی زمان په‌ره‌ بگرێ و هه‌میش ڕێبه‌رێته‌ كه‌موكووڕییه‌كانی خۆی.
وه‌ك ئاخر تێبینی به‌رهه‌مێكی زمانی دیكه‌ی هێمن دێنینه‌ به‌ر باس و له‌ كۆتاییدا ئاوڕێكی بچووك له‌ ئاخر مه‌نزڵی هێمن كه‌ وه‌ڕێخستنی گۆڤاری سروه‌ بوو ده‌ده‌ینه‌وه‌ و كۆتایی به‌ كاره‌كه‌مان دێنین.
هێمن له‌ نووسینی نه‌سری مورسه‌ل و ساده‌ كه‌ له‌ عه‌ینی حا‌ڵدا قووڵاییه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری تێدایه‌ لێهاتوو‌ییه‌كی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ی هه‌یه‌. به‌ڵام له‌ نێو نووسراوه‌كاند‌ا هه‌ڵوارته‌یه‌ك به‌دی ده‌كرێ كه‌ ناڵێم قورسترین نه‌سری كوردی به‌ڵام بێگومان یه‌كێك له‌و نه‌سرانه‌یه‌ كه‌ هیچ فه‌رهه‌نگ و لوغتنامه‌یه‌كیش ناتوانێ ده‌روه‌ستی بێ.
«ڕاوه‌تاژی» له‌و به‌رهه‌مانه‌یه‌ كه‌ زمان له‌وێدا چه‌ق و ناوه‌ندی سه‌ره‌كی ده‌قه‌كه‌یه‌ و ته‌نیا ده‌قی هێمنه‌ كه‌ له‌به‌ر خودی زمان و زه‌رووره‌تێكی زمانی نووسراوه‌. ئه‌م ده‌قه‌ پڕاوپڕی تێرم و ده‌سته‌واژه‌ی تایبه‌ته‌ كه‌ له‌ هیچ فه‌رهه‌نگ لوغه‌تێكدا ناتوانی ماناكه‌یان بدۆزیه‌وه‌ و له‌م باره‌وه‌ شتێكی بێوێنه‌یه‌. سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی مانای وشه‌كان نازانی به‌ڵام له‌ تێكته‌نران و هاونشینی وشه‌كان هه‌ستێكی جوانیناسانه‌ی تایبه‌ت له‌ خوێندنه‌وه‌یان ده‌بینی. ڕسته‌ به‌ڕسته‌ی ئه‌م ده‌قه‌ كاری له‌سه‌ر كراوه‌. هێمن له‌م ده‌قه‌دا وه‌ك مێعمارێك بینایه‌كی زمانی مه‌زنی ڕۆناوه‌ كه‌ واتایه‌كی دیكه‌ ده‌به‌خشێ به‌ زمان و هێزی زمانی. هه‌ر وه‌ك گوترا ئه‌م به‌رهه‌مه‌ی هێمن ته‌نیا به‌رهه‌مێكه‌ كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی بۆ مه‌به‌ستێكی زمانی تایبه‌ت نووسراوه‌ كه‌ ئه‌ویش پاراستنی زمان و ئه‌و تێرم و ده‌سته‌واژانه‌ن كه‌ له‌ به‌ستێنێكی تایبه‌تدا له‌كار ده‌كرێن و هێمن به‌ هه‌ستكردن به‌م مه‌ترسییه‌ كه‌ له‌ داهاتوودا به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌م بواره‌ كاركردێكی عه‌مه‌لی له‌ كۆمه‌ڵگادا نامێنێ و ئه‌گه‌ری له‌نێوچوونی ئه‌و ئیستلاحانه‌ به‌قوه‌ته‌ دێت ئه‌و وشه‌ و ماكه‌ زمانیانه‌ له‌ ده‌قێكدا ده‌پارێزێ. هه‌رچه‌ند ئه‌و ئیستلاحانه‌ له‌ زمانی ئه‌وڕۆدا زۆر به‌ ده‌گمه‌ن له‌كار ده‌كرێن به‌ڵام ئه‌و فۆرمه‌ له‌ زمان و ده‌ربڕین، بۆ هه‌میشه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌ی هێمندا پارێزراون.
«بابرده‌ڵه‌ وه‌ك له‌شكری به‌زیو و شكاو ڕه‌تێنرا، خۆی بۆ نه‌گیراوه‌، بڵاو بوو، پووش و په‌ڵاش وه‌ك ترسه‌نۆك و دووره‌په‌رێزان خۆیان له‌ خواره‌بایان گرت، له‌ نه‌دیو و په‌سیو و بوودڕ و كه‌نداڵان خزین، هه‌وار خاڵی بوون، چادر و چیخ پێچرانه‌وه‌، سێپه‌ك هه‌ڵپه‌سێران، مه‌شكه‌ به‌رچیغیان تێ‌هه‌ڵكێشرا و له‌ بن مچی قورماوی نران، دۆدانه‌ و شیرمه‌شك له‌ خه‌راره‌ كۆنان پێچران و له‌به‌ر هه‌یوان و بێڵا به‌ سینگ داكران، نێره‌ی بێ‌خێر هه‌ڵاوه‌سران، گوریس و په‌تك هه‌ڵوێزنران، شه‌نگه‌بێری قۆڵچاغه‌یان داڕنی، بووزه‌ڵه‌ و به‌ربێنكه‌یان شانه‌وشان كرد، جامی مه‌ڕدۆش و گادۆشكه‌یان له‌ بن پێڕك و هه‌رزاڵان ئاخنی…»
ئه‌م شێوازه‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ و ئه‌م چه‌شنه‌ زمانبازییه‌ ته‌نیا به‌ هێمن ده‌كرێ. هه‌روه‌ك پێشتر ئاماژه‌ی پێكرا هێمن و زمانی هێمن ئاوێته‌یه‌كه‌ له‌و ئیحساس و هه‌سته‌ی به‌ درێژایی سه‌ده‌كان له‌ زمان‌دا كۆبۆته‌وه‌. زمان، هێمن وه‌ك نموودی شیعر و نه‌سر بۆخۆی ده‌ست نیشان ده‌كا و په‌یامی ڕیوایه‌تگه‌ری پێده‌به‌خشێ.
وه‌ك ئاخر وێستگه‌ ئاوڕێكی بچووك له‌ دوایین ده‌سكه‌وتی هێمن ده‌ده‌ینه‌وه‌. هێمن به‌ كار له‌ گۆڤاری نیشتماندا ژیانی ئه‌ده‌بی ده‌ستپێده‌كا و به‌ دامه‌زراندن و وه‌ڕێخستنی گۆڤاری سروه‌ ژیانی به‌ ئه‌نجام و كۆتایی ده‌گا. سروه‌ له‌ چركه‌ساته‌كانی ژیانی پڕ له‌ ناهومێدی هێمندا كه‌ ته‌ره‌ بووه‌ و نێوونێونیته‌ی زۆری له‌ دووه‌، سه‌رهه‌ڵده‌دا. هێمنێك كه‌ له‌ باری ڕووحی و كه‌سێتییه‌وه‌ تێكڕووخاوه‌ و هه‌تا لێواری نائومێدی هه‌ڵدێردراوه‌، به‌رپرسیاره‌تی سروه‌ له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرێ. ئه‌م به‌رپرسیارییه‌ نه‌ك نه‌بووه‌ هۆی ئۆقره‌یی بۆ هێمن به‌ڵكو ئه‌ونده‌ی دیش به‌ خراپ نێوی ده‌زڕێ. به‌ڵام ماندوونه‌بوو و درێژه‌ی به‌و ڕێیه‌دا كه‌ پێیوابوو بۆ داهاتووی زمان گرینگه‌. سروه‌ شه‌پۆلێكی به‌رینی زمانی وه‌گه‌ڕ ده‌خا و وزه‌ و نێوی نوێ له‌ بوای شیعر و چیرۆك و ڕۆماندا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن. قورسایی هێمن بووه‌ ئیعتباری سروه‌ و ئه‌ویش بوو به‌ ڕووگه‌یه‌ك بۆ ئه‌و تازه‌ لاوانه‌ی ده‌روویه‌كیان شك نه‌ده‌برد بۆ ده‌ربڕینی خۆیان. هێمن له‌م هه‌نگاوه‌‌دا به‌ ڕووسووری له‌ كڵ هاته‌ ده‌رو په‌نجه‌ره‌ی تازه‌ی به‌ ڕووی زمان و نووسه‌ران و شاعیراندا كرده‌وه‌. وه‌ختایه‌ك هێمن ماڵئاوایی له‌ ژیان ده‌كا، سروه‌ ته‌نیا چوار ژماره‌ی لێ بڵاو بۆته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و شه‌پۆله‌ زمانییه‌ی وه‌ڕێی خست ناوه‌ستا و به‌رده‌وام بوو.
له‌گه‌ڵ هه‌ر چركه‌یه‌كی كه‌ تێده‌په‌ڕێ، هێمن گه‌شه‌ ده‌كا و هه‌ڵده‌كشێ. تێپه‌ڕبوونی زه‌مان هه‌موو ئه‌و په‌ڵه‌ دزێوانه‌ی لێ شته‌وه‌. بوو به‌ كانیاوێكی زووڵاڵ و دارێكی هه‌زاران ڕیشه‌ كه‌ ساڵ له‌گه‌ڵ ساڵ پتر باڵا ده‌كا و باڵا ده‌كا. هێمن له‌ زما‌ندا و زمان له‌ هێمندا ئۆقره‌یان گرت. حه‌سانه‌وه‌. كه‌سایه‌تییان به‌ یه‌كتر به‌خشی. هه‌ركیان تێكئاڵقان و بوون به‌ هه‌رمان.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

12 + four =

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئه‌رسه‌لان ده‌روێش مێژووی كورد ده‌باته‌ پاریس

كامه‌ران حاجی ئه‌لیاس زۆرجار له‌ هه‌ر تابلۆیه‌كی هونه‌رمه‌ندانی شێوه‌كاریدا (سه‌ره‌تا، ...