سەرەکی » ئاراستە » کورته‌ مێژوویه‌کی شاری سلێمانی

کورته‌ مێژوویه‌کی شاری سلێمانی

شاهۆ عوسمان سەیدقادر

به‌شی یازده‌یه‌م

هاتووچۆ‌و رێگەوبان
هەڵبەتە رێگەی هاتوچۆی ناوشارو دەرەوەی شاری سلیمانی ماوەیەكی زۆری ویستوە تاوەكو بە شێوەیەكی رێكوپێك رێكخرێت، ئەوەی لێرەدا مەبەستمانە رێگەی هاتووچۆی كاروانچیەكان‌و بازرگانەكان‌و خەڵكی دەروەی شاربووە،كەپیادا هاتون‌و رۆشتون‌و بەكاریانهێناوە بۆ گەشتنە سلیمانی یاخود بە پێچەوانەوە لە سلیمانیەوە بۆ دەروەی شار رۆشتون.
ئەم رێگایانە لەكات‌وساتی خۆی داكێشەوگیروگرفت‌وماندوێتی بۆ هامشۆكاران هەبووە، بەتایبەتی لە وەرزی زستان‌وهاوین.بەهیچ شیوەیەكیش بیر لەبەكارهێنانی عەرەبانە نەكراوەتەوە لە كوردستاندا بۆ كارئاسانی لەبەر نەزانینی دروستكردن‌و بەكارهێنانی بوبێت، یاخود لەبەرسەختی رێگەكەو نەبونی جادە‌و نەگونجاندنی بۆ ئەو مەبەستە.
ئەوەی هەبووە بە باری ولاخ‌وپیادە رێ‌ بووە، ئەمانیش زۆرجار بە لاڕێ‌‌وكورتە رێگە‌ولاپاڵدا رۆشتون بۆ ئەوەی زوو بگەن كەرەنگە ئەوەندەگرنگیان نەدابێت بە ماندوێتی بە بەراورد بەوەی كە زوتر بگەنە جێگەی پێویست.
لەسەردەمی ئینگلیزەكان كە هاتوون هەندێك پاكسازی‌وپردو نەخشەی ریگەیان داڕشتوە ئەو یش لەبەرئەوەی قافلەی سوپایی نیزامی‌و ئوتومبیلیان هێناوەتە ناوچەكە.كەواتە سەرەتای رەنگڕێژی رێگەوبان‌و جادەو شەقامی هاتوچۆ لەسەردەستی ئینگلیزەكان كراوە.
لەسەرەتادا رێگەكانی هاتوچۆی دەرەوەی سلێمانی پێكهاتبوون لە:
1.سلێمانی ـ بازیان ـ چەمچەماڵ ـ كەركوك ـ بە چۆلی غورفەدا بە كاروان بەرەو بەغدا.
2.سلێمانی ـ بەكەلی سەگرمەـ كفری ـ بەغدا.
3.سلێمانی ـ قەرەداخ ـ كفری.
4.سلێمانی ـ پێنچوین ـ مەریوان ـ سنە ـ بۆ ناو ئێران.
5.سلێمانی ـ هەڵەبجەو هەورامان ـ پاوە ـ جوانڕۆ ـ كرماشان.
6.سلێمانی ـ هەڵەبجە ـ زەهاو ـ جوانرۆ.
7.سلێمانی ـ هەڵەبجە ـ مەیدان ـ خانەقین.
8.سلێمانی ـ مەرگە ـ سەردەشت
9.سلێمانی ـ بانە ـ سەقز

واتە رێگەی هاتوچۆ پێكهاتووە لە:
(سلێمانی بۆ كەركوك، سلێمانی بۆ كفری، سلێمانی بۆ هەڵەبجە، هەلەبجە بۆ هەریەكە لە «پێنجوین ،مەیدان، زەهاو، خانەقین، جوانڕۆ،كرماشان، سنە، تەبرێز»، سلێمانی بۆ گوندی قڕگە‌و لەوێشەوە بۆ ناڵپارێز لە وێشەوە بۆ پێنجوێن یاخود بۆ گوندی موان‌وپاشان بۆ هەلەبجە» لە پێنجوینەوە بۆ مەریوان لەوێشەوە بۆ سنە یاخود بۆ پاوە‌و لەوێشەوە بۆ روانسەر‌و پاشان بۆكرماشان، هەروەها رێگەی پێنجوێن بۆ بانە‌و لەوێشەوە بۆ سابڵاخ «سەردەشت»).
كاروان لە سلیمانیەوە بە ماوەی»دە» رۆژ جارێك چووە بەرەو»مەرگە‌و سەردەشت»، هەروەها رێگەی سلێمانی بۆكۆیە»كوسنجق» بۆ موسڵ كەم بەكارهاتووە، هەروەها رێگەی مەرگە بۆ»رانیە، رەواندوز،كۆیە، ئاڵتون كۆپری، بانە، سەقز» بەكارهاتووە.
میجرسۆن لە كتێبی» سلێمانی ناوچەیەك لە كوردستان»ئاماژە دەكات بەوەی كە جێگەی سەرنجە لەكوردستاندا ڕێگاوبان بەشێوەیەكی گشتی پێداویستی كردویەتی بەڕێگە‌و بۆ چەند سەدەیەكیش لەمەوپێش هەروابووە، حكومەت واتە دەسەڵاتی عوسمانی هیچی بۆ ئەم مەبەستە نەكردوە».
بۆ هاتوچۆ كاروانچیەكان وڵاخیان بەكارهێناوە بۆ رێگە نزیكەكان‌وبەشێوەیەكی مام ناوەند كەر»گوێ‌ درێژ» بۆ كاروانی بەكارهاتووە، هێستر زۆرتر بەكارهاتووە بۆ كاروانی‌وباری قورس‌وگران. جگە لە رێگەی نێوان سلێمانی‌و بەغداد، باشترین هێستر لە وڵاتی ئێرانەوە لەلایەن وڵاخداری سلیمانیەوە هێنراوە، ئەسپ بەكارهاتووە بەڵام نرخی ئەسپ‌و هێستر زۆرگران بووە،كاروانەكانی نێوان كەركوك‌و بەغدا‌وكفری لە بەغدا زیاتر»وشتر»یان بەكارهێناوە.زۆرجار بۆ هاتوچۆی تاكە نەفەر ئەسپ‌وماین بەكارهاتووە.
گواستنەوەی كەلوپەل واتە باری هێسترێ‌ یان باری كەرێ‌ نرخەكەی زیادوكەمی كردوە‌وگۆڕاوە لە وەرزێكەوە بۆ وەرزێكی تر، یاخود بەپێی زۆروكەمی بارەكەو ژمارەی وڵاخەكان بووە، هەروەها هەندێك شوێن هەبووە نرخی دیاریكراونەبووە. كرێی مانەوەی گوێدرێژ لەخانەكان بە10 فلس‌و ماین‌وئیستر بە25 فلس بووە بۆ ماوەی شەوێك تاكو ساڵانی پەنجاكان.
بۆنمونە لەم خشتیەدا نرخی بارێك‌وماوەی رۆشتنەكەی واتە گەشتنەكەی دەنوسین:
كاتێك سلێمانی خرایە سەر دەوڵەتی ئێراق كاری بازرگانی خەڵكی سلێمانی بە رێژەیەكی بەرچاو كەم بۆتەوە‌و زۆرخراپ بووە، بەتایبەتی لەساڵی1930 بەدواوە دەتوانین بڵێین سلێمانی زیاتر شوێنی بازرگانی‌وئاڵوگۆڕی نێوان بەغدا‌وئیران بووە.
ئەوكەلوپەلە ناوخۆیانەی سلێمانی بۆ بەغداد براوە بەزۆری پێكهاتوون لە»توتن، مازو، خوری،كەتیرە، رۆن، گەزۆ، گوێز، كشمیش، پێستە، برنج، گەنم، جۆ‌ودانەوێڵە…» لەو سەرەوە گەڕاونەتەوە»شەكر‌وچا، قوماش، خورما…»یان هێناوەتەوە، واتە بژێوی‌و ژیان‌و بازاڕی خەڵكی سلێمانی لەسەر بەروبومی لادێكان بووە.
هەروەها بەزۆری فەرش‌وراخەر‌وخەنەی ئێرانییان بۆ بەغداد بردووە. داواكاری‌و پێداویستی بازرگان‌وخەڵكی ئێرانیان لە بەغداوە هێناوەتەوە.لەم ماوەیەدا سلێمانی تەنها دوو ئوتێل‌و بیست خانی تیادا بووە، سەرەڕای خراپی بارودۆخی ئابوری ئێراق‌وناوچەكە.
وەك بایەخدان بە رێگەی دەرەوەی شار‌و ناو شار وەك بەڵگەیەك ئاماژە دەكەین بە سەرەتای دروستكردنی چەند پردێكی وەكو:

پردی تانجەرۆ
لەسەر بنەمای هەواڵی رۆژنامەی «پێشكوتن» لەنیسانی ساڵی 1920 دەست بەدروستكردنی كراوە،پێنج تاقی هەبووە لەناوەراستی ساڵی1921 تەواوبووە،لەسالی1923ئیشی چاككردنەوەی تیاكراوە، ئەم پردە سلیمانی دەبەستێتەوە بەبناری قەرداغ‌و قەرەداغ‌و سەنگاوكفری.
تێكڕا بڕی254رووپیەو10ئانەی تێچووە.بەشێوەی تاق دروستكرابوو، جێگە‌و ریگەی یەك سایدی هاتوچۆی
ئوتومبیل بوو،زیاتر بۆ هاتوچۆی كاروان‌وپیادەرێ‌ بەكارهاتووە،كەوتبووە لای سەروی ئەم پردەی ئێستا كە هاتوچۆی لەسەر دەكرێت‌ورێگەی دوو سایدە، بەڵام بەبەراورد ئەو پردە كۆنە بەرزتربوو لەسەر ئاستی رووی زەمینەوە ئەوەی من بیرم بێت لە ساڵانی حەفتا مابوو بەڵام ترسی روخاندنی زۆربوو هاتووچۆی ئوتومبیلی بەسەردا نەئەكرا.ئەوسا تانجەرۆ لافاوی زۆری لێهەڵدەسا لەوەرزی زستان‌وبەهاراندا.
چەمی تانجەرۆ لەئەنجامی ئاوی سەرچناروچەمی قلیاسان‌وشیوەكانی ناوشارو ئاوەرۆی شار‌و چەند كانیاوێكی لای خواروی شار كۆدەبۆوە‌و دەڕژانە ئەم چەمەوە‌وتافەی دەهات‌وماسی تیادابووسەوزای‌ومەرەزەی لێدەكرا‌و گامێشی تیادا بەخێودەكرا.

پردی خومخانە
لەناوشاردابووە تاساڵی1925 دووەم شیوی شار ئەو شیوەبووە كە لەپشت مزگەوتی مەڵكەندیەوە دەستیپێكردووە‌و بەبەردەركی سەراو ئەسحابەسپی‌و ژێر قەیسەری نەقیب‌وگوزەری ئاسنگەرەكان‌و پشت مزگەوتی خومخانەوگەشتۆتە بەردەم خانەقای مەحوی.ئەبێت پردەكە كەوتبێتە بەردەم مزگەوتی ناوبراو.
ئەم شیوە لەئێستادا سەری گیراوە‌و دیارنیە،بەڵام ئەوەی بیرم بێت ئەم شیوە لە خوار خانەقای مەحوی ئەوبەری جادەكە كەئێستا گەراجی پاصەكانی شارەوانی لێیە سەرەوخوار دەرۆی بەو كۆڵانەدا‌وشیوێكی قوڵ بوو بەپشتی سەرشەقامدا دەچوە خوارەوە لەبەردەم جولەكان بۆ دامێنی شار پشت قەسابخانەكە‌وجێگای فامیلی مۆڵی ئێستا.
پاش چارەسەركردنی شێوازی رێگەوبان بەشێوەیەكی سەرەتای كەرەنگە خۆی بینبێتەوە لەلابردنی گابەرد‌و درەخت‌و لەهەندێك شوێنیشدا كە چەم‌و قوڕاوبووە بەردرێژكراوە‌و بۆتە جادەی هاتووچۆ، ئوتمبیل لەسەردەمی ئینگلیزەكان هێنراوەتە سلیمانی.
هەروەك ئەوەی لە هەفتەنامەی»پیشكوتن»لە ژمارە50 ی رۆژی 7 أپریل 1921 هاتووە:
«بو چونە كركوك ـ اوتومبیل كەجیكای شش كسی تیا دەبیتەوە لمولا همو هفتەیك ریبوار هلدگریت بو كركوك پیش بزوتنی بەناو أهالیدا لەلایەنی بلدیەوە بلاودەكریتەوە هچكس بیەویت بچیتە كركوك بم اوتومبیلە پاش بلاوكردنەوە بینە دائیرە سیاسی لای مستر میكەلن بلیت ببریت. وختی بزوتنی پی دەبیژریت لو وختەدا دەبی حازربی لەیكی بیست‌وپینج روپیە دەسینریت. امیش بو راپراننی ایش اهالی دامەزراوە.».
بەڵام لە ناوشاردا هۆكاری گواستنەوە بریتیبوە لە عەرەبانەی دوو ئەسپی كە پێیوتراوە «یەلیلی» بۆ هاتوچۆی خەڵكی ناوشار بەكارهاتووە كەجێگایی پێنج كەس تاكو شەش كەس بۆتەوەتیایدا، عەرەبانەكەش پێكهاتبوو لە دوو تایەی گەورەی ئاسن‌ودارین بۆ دواوەیی‌و دوو تایەی بچوك تر لەدارو ئاسن دروستكراو بۆ پێشەوەی كە توانای پێچكردنەوەی هەبوو، دوو ئەسپ یان دوو ماین عەرەبانەكەی رادەكێشا، عەرەبانجیەكەش بە قامچیەكی درێژ‌و جڵەوەكەی دەستی ئەسپەكانی لێدەخوڕی، ئەسپەكانیش ئاخوڕوگوڵوانەكەی رەنگاوڕەنگی پیاهەڵواسرابوو بۆ جوانی، زەنگۆڵەشی پیوەبوو بۆ ئاگاداربونی هاوڵاتیان لەتێپەربونی عەرەبانەكە، شوێنی دانشتنی نەفەرەكان چەرم‌و ئسفنج بووكەبەزۆری رەنگی رەش‌وسوربوو، چەندین ترقەو قۆپچەی بیرقەیاروستیلی پێوەبوو بەشێوەیەكی نەرم، بۆ دانیشتن دروستكرابوو بەرامبەر یەكتری‌وچەترێكی هەبوو بۆ پاراستنی نەفەرەكانی لەخۆر‌وباران‌وهەندێكیان ئاوێنەی پێوەبوو، پلەی سەركەوتنی هەبوو لەناوەڕاستدا لەبەینی دوو تایەگەورە‌و بچوكەكەی بۆ سەركەوتن‌ودابەزینی نەفەرەكان بوو.

لەبەرخانەقا‌و ئەسحابەسپی دەوەستان
ئەم جۆرە عەرەبانانە تاكو كۆتای ساڵانی حەفتا هەبوون‌و لە بری تەكسی كاریان دەكرد شوێنی وەستانیان هەبوو وەك ئەوەی لەبەرخانەقا‌و ئەسحابەسپی دەوەستان. وەك ئەوەی زۆرجار كەزەخیرەمان دەكڕی ئەگەر كەم بوایە لەبەر پێكەی نێوان كوشنەكان یان لەپشتی عەرەبانەكە دائەنرا بەو عەرەبانەیە لە بەرخانەقاو ئەسحابەسپی یەوە دەگەراینەوە بۆ ماڵەوە، كەئەو كاتە لە سەركارێزبوین دەڕۆشتینەوە بە سێ‌ پەنجای یاخود بە سەد‌وبیست‌وپێنج فلس. زۆر جاریش كرێكەی لەخەباتەوە بە صەد فلس بوو.
عەرەبانەی یەك ئەسپی كەعەرەبانەی «تریشقە» یان پێدەوت‌و زیاتر بەكاردەهات بۆ گواستنەوەی كەل‌وپەل‌و پێداویستی ناوماڵ‌وبازاڕ، زۆرجار خاوەن كەلوپەلەكە لەتەنیشت عەرەبانجیەكەوە لەپێشەوە دا ئەنیشت‌و عەرەبانەكەشی وەك پشتی پیكاب وابوو لە تەختە یاخود لە تەختەو پلێت دروستكرابوو لەسەر دوو تایەو وڵاخەكە رایدەكێشا.زۆرجار لەرۆژی جەژنا عەرەبانجیەكان وڵاخەكەیان دەرازاندەوە بە گوڵوانكەوزەنگۆڵەو ناو عەرەبانەكەشی پاك دەكردەوە منداڵانی بە پارە سواردەكرد،كوڕوكچی گەڕەكە كۆدەبونەوە سەردەكەوتن پیسای كۆڵان‌وجادەكانی پی دەكردن‌و مندالانیش هەموو پێكەوە گۆرانیان ئەوت،لەو گۆرانیانەی باو بوو وەك ئەی بەلارو بەلارەوە توسەری خۆت وەرە ماڵەوە… دەبوو بەچەپڵەلێدان‌وفیكەو هەرا‌وخۆشی…
هەروەها عەرەبانەی داری دوو تایەیی هەبوو كە پانیەكەی نزیكەی مەتر بۆ مەترونیو دەبوو درێژیەكەشی نزیكەی سێ‌ مەتر دەبوو بۆ گواستنەوەی كەلوپەلی ناو بازاڕوگەڕەكەكان بەكاردەهات‌و عەرەبانجیەكەش یان حەماڵەكە پاڵی پێوە دەنا یاخود لە پێشەوە رایدەكێشا.زۆرجار ئەم عەرەبانەیە بە گوێ‌ درێژ رادەكێشرا‌وزۆر جار ئەم عەربانانە بەرمیلی نەوتی پێوەبوو نەوتی بە گاڵۆن‌وتەنەكە دەفرۆشت لە كۆڵانەكاندا.

ئەم جۆرە عەرەبانەیەش
جۆرێكی تری عەرەبانە هەبوو سێ‌ تایەی بچوكی هەبوو نزیكەی 15-20 سم لە سەر زەویەكەوە بەرزبوو تەختی عەرەبانەكە بە داربوو یان پلیتی لەسەربوو رەنگە هەر مەترونیوی چوارگۆشەبووبێت‌ودەسكی بەرزی هەبوو تاكو سەروكەمەری حەماڵەكەدەبوو، حەماڵەكە پاڵی بەم دەسكەوە دەنا. بۆگواستنەوەی كەلوپەلی بچوك‌و فەردە‌و پێویستی ماڵ بەكاردەهات. نرخی گواستنەوەی لە بازاڕەوە بۆ ماڵەوە بە 250 فلس تاكو نیودینار‌و 750فلس بوو ساڵانی حەفتاوسەرەتای هەشتاكان. لە ساڵانی1991 بەدواوە ئەم جۆرە عەرەبانەیەش بەرەونەمان چووە. بەڵام تاكو ئێستا لەكەركوك‌وهەولێر بەرچاوم كەوتووە.
لەناوبازاڕیشدا حەماڵی كۆڵبەر هەبووكە قولاپ‌وگوریس‌وكورتانی خۆی هەبوو لە ناوبازاڕدا بەزۆری بۆ دوكانارەكانی مفرد‌و جوملەچی‌وگەراجەكان بارو شتی دەگواستەوە.
حەماڵی زەمیلە كەزەمیلەی پوشی دەبەستەوە بەهەردوو شانیەوە خواردەمەنی تێدەكردوو دەیبردەوە بۆ ماڵان بە25 فلس تاكو سێ‌ روپیەوگەشتە روبعە دینارێك‌و نیودینار دوای لە كۆتای ساڵانی حەفتا‌وسەرەتای هەشتاكان ئەم دیاردەیە نەما.ئەم حەماڵانە پێداویستی رۆژانەی ماڵانی دەبردەوە‌و هەر گوزەرەی حەماڵی خۆی هەبوو شارەزای گەرەك‌وماڵەكان بوون هەر بۆ خۆشی‌و نوكتە لەناوشاردا ئەگەر بەكەسێكت بوتایە ماڵمان دەزانی یان ناونیشانێكت بدایەتێ‌ ئەیوت «حەماڵی شارەزا».
پاشان گۆرانكاری بەسەر هۆكاری هاتوچۆ هاتووە لیرەشەوە ریگەوبان‌وجادە‌وشەقام هاتۆتە ئاراوە وەك وتمان هاتنی ئوتومبیل لەگەڵ حوكمڕانی ئینگلیزەكان بووە لەم شارەدا،پاشان پاش چەند ساڵێك ئوتومبیلی تەكسی گەراج‌وشوێنی وەستانی خۆی هەبووكە بە»نەقلیات» ناوی دەركردبوو،كەخەتی ناوشار‌ودرەوەی شارهەبوو، نقلیاتی ناوشارخەڵكی دەچوون لەوێ‌ سواری تەكسی دەبوون،یاخود تلفون دەكرا‌و تاكسیەكە دەهاتە بەردەرگای ماڵەكە.زۆربەی گەڕەكەكان نەقلیاتی خۆیان هەبوو، زۆر بەكەمی ئوتومبیل هەبوو سەرچادەكان چۆڵ بوو، جۆری ئوتومبیلی تایبەتی‌و تەكسی ئەمانەبوون لادا، فیات، رینۆ، دۆج، مارسیدس، مۆسكۆفیچ،… هەبوو، بۆ گواستنەوەی گشتی پاصی عەنچەو پۆڵۆنی‌وڤان‌وهەژدە نەفەری‌وپاصی مەصلحەو… هەبوو.
هەروەك ئاماژەیەك لەپاریزگای سلیمانی ساڵی1971 ژمارەی ئوتومبیل بەم شێوەیەبووە كەتێكڕای ئوتومبیل بریتیبووە لە 1336ئوتومبیل كەبەم شێوەیە بووە 483 ئوتومبیلی تایبەتی‌و176كرێ‌‌و14پاص‌و423 پیكئاب‌و 240 لۆری بارهەڵگربووە.كە تێكڕای ئوتومبیلی ئیراق بریتیبوە لە 116427 ئوتومبیل.

جۆری ئوتومبیل‌و مۆدیلی هەبوون
كە ئەمەش رێژەیەكی كەم بەر پاریزگاری سلیمانی كەوتووە. جۆری ئوتومبیل‌و مۆدیلی هەبوون ئەم ئوتومبیلانە بوون تاكوساڵانی هەشتا «فیات،رینو، مارسیدس، بیجو،فولگا،شوفرلیت،موسكوفیچ،فوكس واگن،تویتا،لادا،..».
ژمارەی ماتۆر لەساڵی1971 ‌و1970 لەم شارەدا 61 دانە بووە لەكۆی گشتی ماتۆری ئیراق كە 7465 دانەبووە كەئەمەش وادەردەخات بەرێژەیەكی زۆركەم لەم شارەدا ماتۆر هەبووە، هەروەها پاسكیل 385 دانە هەبووە لەم شارەدا‌وتێكراِی ئێراقدا 61556 دانە هەبووە كەئەمیش رێژەیەكی زۆركەمە.
لە روكاری شۆفیریەوە لەساڵی 1971 بڕی 397 مۆڵەتی شوفێری لە جۆری تایبەتی دراوە بەخەڵكی كە تەنها 10 دانە مۆڵەتیان هی ژنان بووە كە رێژەی وەرگرتنی مۆڵەتی شوفیری لای ژنان لەوكاتەی ئیراق بە پلەی چوارەم پاریزگادێت كە دوای بەغدا‌وموسڵ‌وكركوك‌وبەصرەیە. مۆڵەتی گشتی 258 دانە دراوە كەتێكڕای مۆڵەتی دراو لە پاریزگای سلیمانی655 دانەیە لەكۆی گشتی 16911 كە دیسانەوە ئەمەش رێژەیەكی كەمە.
ژمارەی ئوتومبیلی تایبەتی لەساڵی1975 لەشاری سلیمانی 745 جۆری تایبەتەو169 تكسییە‌و70 پاص‌و281 لۆری‌و486 پیكاب‌وڤان،كۆی گشتی1751كە بەپلەی سیانزەمین دێت بە بەراوردی شانزە پاریزگەكەی ئیراق.
پاصی مەصلەحە كە بۆگواستنەوەی هاوڵاتیان بەكارهاتوە‌وحوكمی بووە‌ونرخی گواستنەوەی هەرزانبووبە بەراود كرێی هاتوچۆی تر‌وكات‌وشوێنی وەستانی»موقف» دیاریكراوبوو، لەهەموو شوێنی وەستانێك»موقیف»دەوەستا‌و رۆشتنی لەسەرخۆبوو هەموو پاصیك جابی تیابوو كەبلیتی دەبڕی بۆ ئەو كەسانەی سەردەكەوتن‌و بلیتی بۆ منداڵ‌وقوتابی نەدەبڕی‌وپاصەكە سێ‌ دەرگای هەبوو یەكێ لەپێشەوە لای سایقەكە‌و دوو درگاییەكیش لە ناوراست‌ودەرگایەكیش لەدواوە كە بەدوگمە لای سایقەكەوە دادەخراودەكرایەوە، پشكنەری مصلەحەش لە موقفێك سەردەكەوت‌و بەناو پاصەكەدا دەگەڕاو داوای بلیتەكەی دەكرد‌و تەماشەی دەكرد هەركەسێك پێ‌ی نەبوایە جابیەكەی بانگ دەكرد‌وئەیوت ئەوە بۆ بلیتی پێنیە بۆی ببڕە،لەموقیفێكی تر مفتشەكە دادەبەزی،ئەم پاصانە هاتوچۆی ناوشاریان كۆنترۆڵكردبوو ئەوەندە نەفەر سەردەكەوت جێگە نەدەما خەڵكی بەپێوە دەوەستان‌و بۆ ئەو مەبەستەش شوێنی دەستگرتنی بەسەقفەكەوە بۆ كرابوو وەكو عەلاگەی جل هەڵواسین.
شوێنی وەستانیشیان بە شیوەیەكی گشتی لەبەردەم بازاڕی ئاوباریكی ئێستابوو بەرامبەر مزگەوتی گەورە،بەڵام هێلی گواستنەوەكە زۆربەی گەڕەكەكانی ئەوسای گرتبوەوە،پاصەكان بەنۆبە بەدوای یەكدا دەهاتن بەجیاوازی شوێنی رۆشتنی وەك ئەوەی لە مەوقیفێكدا دانەیەك بۆ سرچنار دەچوو ئەوەی دوای ئەو بۆ ئیسكان دەچوو یان بۆ خەبات،واتە بە جادەی دیاریكراودا دەسوڕانەوە بەدوایەكدا‌ولەكاتی دیاریكراودا.
ساڵی1970-1971 تەنها 18دانە پاصی مەصلەحە هەبووەو5792 نەفەری گواستۆتەوە لەو ساڵەدا‌وژمارەی كارمەندانی83 كەس بووە. بۆ ساڵی1970‌وپێشوتر بەڵام لەساڵی1971 ژمارەی كارمەندانی گەشتۆتە 403 كەس، لەساڵی1974 لە سلیمانیدا 25 پاص هەبووە كە بە بەردەوامی 18 پاصی ئیشیكردووە‌و 5650 هەزار نەفەری گواستۆتەوە، لەساڵی 1975دا 34 پاص هەبووە‌و21 پاص بەبەردەوامی ئیشی كردوە‌و8202 هەزار نەفەری گواستۆتەوە.ئەم پاصانە تاكو كۆتای ساڵانی نەوەت ئیشی دەكرد‌وگەراجەكەیان بەناوی مەصلحە بەناوبانگ بوو، كە شوێنی وەستانی شەوانە‌وكاری فیتەری‌ورۆنگۆری‌وچاكسازی بۆ ئەم پاصانە تیا ئەكرا لەم حكومەتەدا ئەم خزمەتگوزاریە گشتیە هەمووی لەناوچوو.
هاتوچۆ بە ئوتومبیل
بۆخۆشی یاخود بەمەبەستی خاوەن هەلوێست ووشەی»موقیفت بێت پیاوبە» بەكاردەهات بوونی مەوقیف گویزرایەوە بۆ ناو سیاسەت‌وشۆرش‌وخەڵك… بەڵام ئێستا ئەم زاراوەیە بەكەمی بەكاردێت.
گەر بگەرێنەوە بۆ روداوی هاتوچۆ بە ئوتومبیل لەسالی1973 بریتی بووە لە43 روداو‌و لەسالی1974 بۆتە 13 روداوكە رەنگە هۆكارەكەی بۆ ئەوە بوبێت خەڵكی زۆری لەشاخ بوبن‌و لەساڵی 1975 بۆتە 61 رودواوی ئوتومبیل.
هەرچەندە لە ماوەی سەد ساڵدا زۆربەی ئسلوب‌و پێوەرەكانی بازرگانی‌و هاتوچۆ گۆڕاون،بەڵام ئێستا بۆ هاتووچۆ لەسەر سنورەكان ئێستروماین‌وئەسپ بەكاردەهێنرێت‌وكاری كۆڵبەری دەكرێت.
بەڵام هەندێك بەها هەرماوە‌و خەڵكی پێویستی بەكەل‌وپەل‌و پێداویستی ژیانە‌و بەمەش بازرگانەكان دوو ئامانجیان دەبێت.
یەكەمیان دابینكردنی پێداویستی خەڵك‌و دووەمیان وەرگرتنی سود‌وقازانج بۆ خۆیان لەبری ئەو ماندوبونەی توشی دەبن، بەڵام جاران هەوڵدراوە باشترین شتی دەروە بێنە ناوشار‌و بیدەن بە هاوماڵ‌وخەڵكی شاركە بەنرخێكی گونجاو تا ئاستێك لەبارودۆخی ئاسایدا.
بەڵام وابزانم لەئێستادا هەندێك لەبازرگانەكانمان خەریكی گیرفان پڕكردنن لەسەر حسابی خەڵكی، بە بیانوی بازاڕی ئازاد،كە لەم وڵاتەدا سایاسەت‌وبازرگانی‌و قوتی خەڵكی بەدەست دەسەڵاتدارانەوەیە كە هاوردەی كەلوپەلی خراپ‌ودانانی نرخی زۆر‌و قازانجی زۆر دورە لەبەهای ئەخلاقی‌ومرۆڤایەتی‌وئاینی.
لەبواری بازاڕدا ئەم شارە بەهۆكاری ئەو بارودخەی وایكردوە ببێتە كلتوری دوكانداروئەهلی بازاڕ كە هەر لەكاتی بانگی مەغریب واتە لەگەڵ تاریكبوندا بازاڕ هەڵگیرێت‌وداخرێت، چەند شەوێكی پێش جەژن لەم سالانەی دووهەزارەكاندا هەندێك لە دوكاندارەكان دوكان دەكەنەوە یاخود بەشێوەی دەستگێر لەشەقامی مەولەوی‌و لای سەرا‌و مزگەوتی گەورە كەلوپەل دەفرۆشن.
بۆ ئەم مەبەستە پارێزگاری سلیمانی لەساڵی1989 هەوڵی دا جوڵە بخاتە بازاڕەوە‌وشەوانە دوكانەكان بكرێتەوە‌وتەنانەت خەفارەتی شەوانەشی بۆ شوفێری پاصەكانی ناوشار دانا لەگەراجەكانی خۆیان بۆكارئاسانی هاتووچۆ، بەلام ئەم هەوڵە سەری نەگرت‌وچەند شەوێ‌ بوو.
گەر لێكدانەوە بۆ ئەم دیاردەیە بكەین رەنگە كۆمەلێك هۆكاری خۆی هەبێت كە تاكو ئێستا ئامادەكاری بۆ نەكراوە لەلایەن دوكاندار‌وخەڵك‌و خزمەتگوزاریەكانی حكومەت.
ئەوەی جێگەی ئاماژەیە لەروی گەشەكردنی بینای بازاڕودوكان بەشێوەیەكی زۆر لەسەرخۆ‌و لاوازبووە هەربۆیە نرخی كرێ‌وسەرقفڵی دوكان لەئاستێكی زۆر‌وگران ماوەتەوە، بەڵام لەساڵی 2003 بەدواوە مینی ماركێت‌و سوپرماركێت‌ومۆڵ بەشێوەیەكی بەرچاوگەشەی كردوەوكراونەتەوە. بەڵام ئەمانیش زۆربەی زۆریان كلتوری داخستنیان لەكاتێكی زۆر پێش نیوەشەودایە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

4 × three =

x

هەواڵێ هاوشێوە

هێزی‌ بڕیاری‌ عیراقی‌ سه‌ربه‌خۆ

یونس العراف له‌ هه‌موو وڵاتێكدا سه‌رچاوه‌ی‌ هێز بۆ بڕیاری‌ حكومه‌ت ...