سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » گه‌وهه‌ر له‌ هونه‌ری‌ مۆسیقادا

گه‌وهه‌ر له‌ هونه‌ری‌ مۆسیقادا

ئا : ئازاد مه‌عروف

18
تێكۆشان

به‌شی سێیه‌م و كۆتایی

مرۆڤی یاخی هێمای ئازادی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌رده‌خات ئه‌گه‌ر مرۆڤ نه‌توانێت له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌گدا ده‌ستی یاخی بوون به‌رزبكاته‌وه‌ واتای ئه‌وه‌ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئایدیایه‌كی یه‌كجه‌مسه‌ری توند ڕه‌وانه‌وه‌ پێكهاته‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌ ,به‌رهه‌می هونه‌ریش به‌رهه‌مێكی توندڕه‌وی یه‌كجه‌مسه‌ری خۆبه‌زلزانی مات و مت و خامۆش{Potential ,پتێنشه‌ڵ} ده‌بێت كه‌ ناتوانێت سه‌رسام بوون ببه‌خشێت ته‌نهاو ڕووت و به‌س بۆ به‌سه‌ربردنی كاته‌و شێوه‌یه‌كی بابه‌تی شێوه‌دار به‌ولاوه‌ هیچی ترنییه‌.
به‌رهه‌می شێوه‌داری بێناوه‌ڕۆكی پتێنشڵ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی واقیعێكه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند به‌زۆر به‌سه‌ریدا سه‌پێنراوه‌ كه‌ به‌و جۆره‌ بژی كه‌ یاسای به‌ڕێوه‌بردن ده‌یه‌وێت نه‌ك به‌و جۆره‌ی كه‌ هونه‌رو هونه‌رمه‌ند ده‌یه‌وێت .
ئازاردانی هونه‌رمه‌ند زۆر ده‌بێت داهێنانه‌كانی بواری ده‌ركه‌وتنی نامێنێت ,ئایدیاڵه‌ سه‌پێنه‌ره‌كانی نێو كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژهه‌ڵاتییه‌كان ئه‌م زه‌برو زه‌نگه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی زۆر به‌ناڕاسته‌و خۆ به‌رامبه‌ر به‌هونه‌رمه‌ند ده‌كه‌ن ,واته‌ ئایدیاڵه‌ یه‌كجه‌مسه‌ره‌ بێكۆششه‌كانی نێو په‌یوه‌ندی به‌بێ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ مێژووی ڕابردوو وه‌له‌ نێو ژیانی ڕیالیستی هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌كی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌تایبه‌تی و جیهان به‌ گشتی له‌ هه‌ناوی فه‌رمانڕه‌وایدایه‌.
ململانێی تاكه‌كه‌سه‌كان به‌تایبه‌تی تاكی به‌توانای نێو هونه‌ر {هونه‌رمه‌ند}كه‌ بنه‌ڕه‌تی هه‌موو شتێك له‌ حاڵه‌تی داپۆشراوی ده‌رده‌هێنێت و ئاشكرای ده‌كات ,هه‌مان ململانێیه‌ كه‌ له‌ نێو ژیانی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكدا بوونێكی شێوه‌ی ده‌ره‌كی په‌یدا ده‌كات و ئه‌وه‌ی به‌ هه‌ڵه‌ ناونراوه‌ هونه‌رو هونه‌رمه‌ند شكۆداری ده‌كات ,ئه‌م شكۆداریه‌ جگه‌ له‌ ده‌ره‌كی بوونێكی هه‌واداری هیچی دیكه‌ نییه‌و له‌گه‌ڵ ئایدیاڵی فه‌رمانڕه‌وادا هاوشێوه‌یه‌ .
هیگڵ ده‌ڵێت{ ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له‌ تاكگه‌رایی هه‌تا ئه‌وكاته‌ی خه‌سڵه‌تی ئه‌قڵی نه‌بێت و په‌روه‌رده‌ نه‌كرا بێت به‌شێكه‌ له‌ دونیای ده‌ره‌وه‌ كه‌ هونه‌ر به‌به‌رهه‌م و هونه‌رمه‌ند به‌ژیان وه‌ك پێوه‌ر ئه‌م ئایدیاڵه‌ ڕووكه‌شه‌ ده‌رده‌خات, ده‌رخستنێك كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ناجۆری خلیسكاوی ده‌به‌خشێته‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی فه‌رمانڕه‌واو هونه‌رمه‌ند}.
واته‌ هیچكام له‌گه‌ڵ ئه‌ویدی ناتوانێت ڕاستگۆبێت هه‌رلایه‌ك بۆخۆی بۆشایی به‌ویدی پڕده‌كاته‌وه‌ ,بۆشایی پڕكردنه‌وه‌كان له‌ به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كان به‌ئاشكرا دیاره‌ كه‌ ته‌نانه‌ت هه‌میشه‌ له‌ كه‌ناڵه‌كان بۆشاییه‌كی زۆرگه‌وره‌ی كات هه‌یه‌و به‌ هونه‌ری نابه‌جێ به‌ تایبه‌تی بواری {مۆسیقای كاڵ و كرچ}پڕده‌بێته‌وه‌. ئه‌م پڕبوونه‌وه‌یه‌ خه‌منه‌خواردنی كاته‌ بۆكاری به‌سوود یان خه‌منه‌خواردنی هونه‌رمه‌نده‌ كه‌ له‌ دۆخی نێو دوژمنكاریدا بمێنێته‌وه‌.
خه‌م نه‌خواردن له‌ ده‌روون ناسیدا پێویستی به‌ تۆڵه‌یه‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ویژدان به‌رامبه‌ر به‌كات به‌تایبه‌تی له‌ لێدوانه‌ په‌رۆشاویه‌كانی كه‌ناڵه‌كاندا زیاتر به‌ده‌ر ده‌كه‌وێت كه‌ تۆڵه‌ بریتییه‌ له‌ ڕسته‌ی {ببوره‌ كاتمان نه‌ماوه‌}یان {ببوره‌ كه‌مێك به‌كورتی}ئه‌م تۆڵه‌ شێوه‌داره‌ به‌ناو ویژدانداریه‌ چاره‌سه‌ری كه‌ناڵ و سیسته‌م و هونه‌رو هونه‌مه‌ند ناكات به‌ڵكو هێمایه‌كه‌ بۆ ئایدیاڵی شێوه‌یی كه‌له‌ هونه‌ردا زۆر به‌ڕاستگۆیانه‌و به‌ ناڕاسته‌وخۆ به‌ده‌رده‌كه‌وێت . هیچ شتێك دژی خۆی له‌ خۆیدا په‌سه‌ند ناكات ,شێوازی دژه‌كه‌ی خۆی له‌ خۆ ناگرێت ,ئه‌و شتانه‌ش كه‌ به‌سروشت دژی یه‌كتر نین به‌ڵام تایبه‌تمه‌ندییه‌كی دژ به‌یه‌ك له‌ خۆده‌گرن ,ناتوانن دیدگایه‌ك دژی ئه‌و دیدگایه‌ی كه‌ خۆیان هه‌ڵگریانن له‌ خۆیاندا په‌سه‌ند بكه‌ن.
به‌ڵكو هه‌رئه‌وه‌نده‌ی ئه‌و دژه‌ لێیان نزیك بێته‌وه‌ ,یان لێی هه‌ڵدێن یان له‌ ناوده‌چن ,ئه‌مه‌ زیاتر له‌ په‌یوه‌ندی نێوان كه‌ناڵ و هونه‌رمه‌ندا ڕوون دیاره‌، به‌ده‌گمه‌ن هه‌ڵده‌كه‌وێت كه‌ناڵ هونه‌رمه‌ند بیبات به‌ڕێوه‌ ,كه‌ناڵ و هونه‌رمه‌ند پێكهاته‌ی شێوه‌یی وه‌ك ژماره‌ تاك و جوته‌كان وه‌رگرتووه‌ .
ژماره‌ی تاك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ڕووی سروشتییه‌وه‌ دژی جوت نیه‌ ,به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی كه‌بیرۆكه‌ی جوتێك لێی نزیكبێته‌وه‌ یان لێی هه‌ڵدێت یان له‌ناوی ده‌بات ئه‌وه‌ش مه‌حاڵه‌ كه‌ ژماره‌ تاكه‌كه‌ به‌رامبه‌ر جوته‌كه‌ یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ وه‌ك خۆی بمێنێته‌وه‌.
به‌هه‌مان شێوه‌ ئاگر ناتوانێت ڕێ به‌ساردی بدات بێته‌ ناویه‌وه‌ ,كه‌واته‌ نه‌ك ته‌نها هیچ شتێك دژه‌كه‌ی خۆی په‌سه‌ند ناكات ,به‌ڵكو شتێك له‌ كاتی نزیك بونه‌وه‌ی له‌شتێكی تره‌وه‌ ,سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی یه‌كێك له‌و دژانه‌ی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت ,ناتوانێت له‌گه‌ڵ دژی ئه‌و شته‌ی كه‌ به‌سه‌ریدا سه‌پاندووه‌ سازگار بێت و خۆی بگونجێنێت.
ده‌بێت بزانین هونه‌رمه‌ند چه‌ند به‌ته‌واوه‌تی بتوانێت كه‌ڵك له‌ په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی وه‌ربگرێت به‌تایبه‌تی له‌ كه‌ناڵ و ده‌زگا هونه‌رییه‌كان زیاتر به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كه‌ی ڕازاوه‌تر ده‌بێت به‌ڵام ئه‌گه‌ر وه‌ك كۆ گه‌رایه‌ك مامه‌ڵه‌ نه‌كات و دژی تاكگه‌رایی نه‌بێت ناتوانێت په‌ی به‌ گرفته‌كان و چاره‌سه‌ره‌ هونه‌رییه‌كان بدات , كه‌ تاكه‌ ڕێگایه‌كی به‌ده‌ستهێنانی نوێنه‌ری هونه‌رمه‌نده‌ له‌ نێو یاسای به‌ڕێوه‌ بردن بۆ كاركردنی هونه‌رمه‌ند له‌( دامه‌زراوه‌ هونه‌ریه‌كان , سه‌نته‌ر, كه‌ناڵ , ) له‌چه‌شنی به‌ڕێوه‌بردن نه‌ك هاوبه‌شی و هاوكاری تاكگه‌ریانه‌.
تاكگه‌رایی هه‌تا ئه‌و كاته‌ی خه‌سڵه‌تی ئه‌قڵی نه‌بێت و په‌روه‌رده‌نه‌كرابێت به‌شێكه‌ له‌و دونیا ده‌ره‌وه‌ییه‌ ده‌ره‌كییه‌ شێوه‌داره‌. ئه‌گه‌ر هونه‌رمه‌ند به‌ته‌واوه‌تی كه‌ڵك له‌ واقیعی خۆی وه‌ربگرێت ئه‌وا ئایدیاڵ زیاتر ڕێگای چوونه‌ ناوه‌وه‌ی ده‌گرێته‌ به‌روو ڕه‌سه‌نتر ده‌بێت به‌ده‌ر له‌ دژایه‌تی دووراو دوور واته‌ په‌یوه‌ندی نێوان گشتی و هزری له‌م شته‌دا ئاشكراده‌بێت كه‌ واقیعه‌ گشتیه‌كه‌یش ده‌بێته‌وه‌ به‌ هۆشیاری نه‌ته‌وه‌و هه‌روه‌ها خودی توخمیش كه‌ خۆی له‌ خۆیدا بوونی هه‌میشه‌یی هه‌یه‌ به‌ئاگا دێته‌وه‌ ,به‌ڵام له‌ هه‌موو ئه‌م به‌ ئاگاهی هاتنه‌وه‌یه‌دا هه‌ر ڕووده‌دات كه‌ هونه‌رمه‌ند سه‌ری لێبشێوێت له‌ ئه‌نجامی ئه‌و وابه‌سته‌ییه‌ی كه‌هه‌یه‌تی به‌سیسته‌م كه‌ هه‌رچ ئایدیاڵێك بێت و له‌ئه‌نجامی نه‌مانی سیسته‌م بۆنموونه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕامیاری مونارشی بۆ ئیرستۆكرات له‌ سه‌ر بنه‌مای ئایدیالیست(ئایسۆكراسی ) كه‌ئیتر چیدی هونه‌ر به‌گشتی و زۆر به‌تایبه‌تی مۆسیقا حه‌رام ده‌كرێت هه‌موو چالاكوانه‌ هونه‌رییه‌كان هه‌ڵاو دێر ده‌بن به‌ ووڵاتانی ترو له‌ نێو په‌یوه‌ندی تردا ژیان له‌ئه‌نجامی ناحه‌زی و دوژمنكاری سیسته‌می نوێی نه‌ته‌وه‌یان ده‌گوزه‌رێنن ,گوزه‌راندنێك زۆر ئارامی به‌رزی هونه‌رمه‌ند ده‌خولقێنێ له‌گه‌ڵ به‌رده‌وام بوون له‌ كارو چالاكی هونه‌ریان هه‌میشه‌ به‌ ئاواتی ڕۆژێكن كه‌ مۆسیقای سه‌رده‌می نوێ له‌ ئاسۆی ژیان له‌ په‌یوه‌ندی خۆیان هه‌ڵبێت .
له‌م پێناوه‌دا زۆر به‌ئاوات ده‌بن وه‌ك دوو ژنه‌ به‌ناوبانگی هونه‌رمه‌ندی فارسی هایده‌و مه‌هه‌ستی {سكینه‌و خه‌دیجه‌}كه‌ به‌و ئاواته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌یوه‌ندی خۆیان سه‌ریان نایه‌وه‌و كۆچیان كرد {زۆر به‌داخه‌وه‌}.
زۆر هونه‌رمه‌ندی تری كوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتیش هه‌ن كه‌ له‌ هه‌مان تێكۆشاندان دژی ناحه‌زی به‌شێوه‌یه‌كی شیاوی مۆدێرن مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن وه‌ك ده‌نگبێژی سه‌ركه‌وتوو هونه‌رمه‌ندی خۆڕاگر ,خاوێن, پر یاسا,{خالقی ,میكائیل}……هتد وه‌ زۆرانی تریش له‌ هونه‌رمه‌ندان به‌ تایبه‌تی له‌ باكوری كوردستان كه‌ له‌و ئاواره‌بوون و پڕله‌ ناهامه‌تیه‌دان. ئاشكرایه‌ نه‌مری ماده‌ كه‌له‌ناوچوون پارێزراوه‌ واته‌ (نافه‌وتێت و له‌ هیچیشه‌وه‌ په‌یدانابێت به‌ڵكو ده‌گۆڕێت له‌ ئۆرگانیك بۆ نائۆرگانیك وه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌) كه‌چی هونه‌رمه‌ند له‌ واقیعدا كه‌ جه‌سته‌ی نامێنێت و ده‌گۆڕێت كه‌ چی ناو و گیانی له‌ نێو په‌یوه‌ندی به‌زیندویی ده‌مێنێت واته‌ بوونی شازی ماده‌یه‌.
هونه‌رمه‌ند هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ كه‌له‌ تێكۆشانی به‌هره‌ هونه‌رییه‌كه‌یدا بێت وه‌ به‌و ئومێده‌ ده‌ژی له‌ پاش مه‌رگی پاداشتێكی جوانی پێببه‌خشرێت (په‌یكه‌ر ,یاد ,نوسین ,وێنه‌ ). په‌ره‌سه‌ندن له‌ هونه‌رمه‌ند له‌ ئه‌نجامی به‌ ئاگایی بوونیه‌تی به‌و پێیه‌ی مرۆڤ بوونی له‌ خۆیداو بۆخۆی به‌یه‌كجۆر ده‌ناسێت و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌م ناسینه‌ به‌دی نایه‌ت.
خواستی هونه‌رمه‌ند له‌خودی ناوه‌وه‌ی خۆیدا به‌شاراوه‌یی ده‌مێنێته‌وه‌و خۆی حه‌شار ده‌دات كه‌ ئه‌م حه‌شاردانه‌ بوونێكی سروشتی مرۆڤه‌.
ئه‌م ئاكامه‌ حه‌شاردراوانه‌ به‌ جۆرێكه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند پله‌ به‌پله‌ حه‌شاردراوه‌ نهێنیبه‌ ڕه‌واكان ده‌رده‌خات,ده‌رخستنێك كه‌له‌ سه‌ره‌تا ئاگامه‌ندی ته‌واو چڕو پڕی له‌ ده‌ربڕینه‌كه‌ {چالاكییه‌كه‌}نیه‌و بگره‌ زۆرجاریش ته‌واو نایزانێت له‌ڕاده‌یه‌ك دادپه‌روه‌ری و مانای دادپه‌روه‌ری به‌لای ئه‌وه‌وه‌ هیچ دروستێتێكی نییه‌,هونه‌ر به‌جودا ده‌زانێت له‌ هه‌موو مه‌عریفه‌زانستی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌و {هونه‌رمه‌ند}داهێنه‌رێكه‌ ته‌نهاو به‌س ,بێشێوازه‌.
ڕه‌وتی كۆمه‌ڵایه‌تی دروست شانبه‌شانی په‌یوه‌ندی هونه‌ری و هونه‌رمه‌ند كاتێك شێواز وه‌رده‌گرێت كه‌تاكه‌ كه‌سه‌كان له‌ مه‌به‌ستی خۆیان به‌ئاگابێنه‌وه‌ ئه‌وان ده‌بێت به‌ پێی گوته‌ی ئه‌رستۆ{ئه‌و هێزه‌ی كه‌ خۆی بێجوڵه‌یه‌ به‌ڵام هه‌موان به‌ جوڵه‌ دێنێت, به‌ئاگابن, }.
لێره‌دا هونه‌رمه‌ندو مێژووی هونه‌ر ده‌بێته‌ نموونه‌ واته‌ مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دونیای بوونیدا به‌ ئاگابێت و كاریگه‌ربێت پێویسته‌ خه‌سڵه‌تی تایبه‌تی خۆی ئازادانه‌ په‌روه‌رده‌ بكات له‌و جووڵانه‌ی كه‌خۆی هه‌میشه‌یی و بێ جووڵه‌یه‌ , ئاگاهیی هه‌بێت هه‌تا بتوانێت وه‌ك هونه‌رمه‌ند ئازادو پشت به‌ستو به‌خۆی بێت. كاتێك نه‌ته‌وه‌كان له‌ مێژووی هونه‌ری جهانیاندا به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆی و په‌رسه‌ندن ده‌چنه‌وه‌ هونه‌رمه‌نده‌كانی ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ش له‌ ژیانی پڕبژێوی تایبه‌تی ئۆقره‌نه‌گرتوی خۆیاندا ڕێڕه‌وی پڕئه‌ندێشه‌ی تایبه‌تی خۆیان به‌و په‌ری سه‌رسامی ده‌گرنه‌به‌ر چونكه‌ ژیان بوونێكی ماته‌رییه‌ ئایدیاڵیش له‌سه‌ره‌تادا كارێكی گشتی و ناوه‌وه‌ییه‌ وه‌ك هونه‌ر ده‌بێته‌ پڕاكتیك له‌ پراكتیكیشه‌وه‌ تیوردروست ده‌بێت به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌شكسته‌ له‌ هونه‌ردا تیوره‌ كه‌ بكرێته‌ پڕاكتیك هه‌روه‌ك ئه‌وه‌وایه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ به‌ زانسته‌وه‌ گرێكوێره‌ درابێت كاتێك فه‌لسه‌فه‌ ده‌گۆڕێته‌ ئایدیاڵ هیچ خه‌سڵه‌تێكی باشه‌ی تیادا نامێنێت ,به‌رهه‌می هونه‌ریش له‌ شێوه‌یه‌كی هه‌وادار به‌ولاوه‌ هیچی ترنابێت . هونه‌رمه‌ندی باڵاش ده‌كه‌وێته‌ ژێر ئه‌شكه‌نجه‌وه‌ ئه‌م ململانێیه‌ له‌ ژیاندا به‌رده‌وامه‌ له‌ هونه‌رو هونه‌رمه‌ندا زیاتر واڵایه‌ .

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

3 × 1 =

x

هەواڵێ هاوشێوە

فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی واڕێش بەڕێوەدەچێت

نۆیەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “واڕێش” بە تەرکیز لەسەر کەلتووریی گەلان ...