سەرەکی » ئاراستە » دەستكردی خان ئەحمەد خانی والی ئەردەڵان

قەڵاتی وسوو ئاسكە لە دەربەند

دەستكردی خان ئەحمەد خانی والی ئەردەڵان

عومەر ئیسماعیل مارف

شوێنەواری ئەو قەڵایە دەكەوێتە دیوی پشدەری دەربەندی (رەمكان) كە ئێستا بە دەربەندی رانیە ناودەبرێت و هەردوو چیای ئاسۆس و كێوەرەش و ناوچەكانی پشدەر و مەرگە و بیتوێن لە یەكتری جیادەكاتەوە، شوێنەكە لە رۆژگارێكی زۆر كۆنەوە ناوچەیەكی گرنكی سەربازی و بازرگانی بووە. بەوهۆیەشەوە، لە رابردودا چەند قەڵایەكی گەورەی لێ‌ دروستكراوە، چونكە دەربەندەكە بە درێژایی سەردەمە مێژوویەكان سەرەرێی سوپا شەڕكەرە سەربازیەكان و كاروانە بازرگانیەكان بووە و بەلای دەسەڵاتدارانەوە هەمیشە پێگەیەكی ستراتیژی هەبووە.
لەئێستاش دا، بوونی پاشماوەی چەند قەڵا و شوێنەوارێكی دێرین لە رۆخی خۆر هەڵاتی دەربەند، ئاماژەی گرنگی شوێنەكە دەردەخەن كە بەردەوام دەسەڵاتدارانی ناوچەكە بە مەبەستی پاسەوانی كردن و وەرگرتنی باج لە كاروانە بازرگانیەكان، قەڵاكەیان وەكو بنكەی سوپا و هێزی سەربازی بەكارهێناوە. جگەلەوە، شوێنەواری دوو دیواری بەردینی ویشكەكەڵەك كە لە چیاكانی (كێوەرەش و ئاسۆس)ەوە بەرەو ناو دەربەندەكە هاتوونەتە خوارەوە، ئەو ئەگەرە بەهێزتر دەكات و پێدەچێت لە سەر رۆخی رووباری زێی بچووك دەرگایەكی گەورە هەبووبێت و بەردەوام لەسەر دیوارەكانەوە پاسەوانی لە دەروازەكە كرابێت.
ئەگەرچی لە ساڵی (2018)دا، تیمێكی پسپۆڕی شوێنەوارناسی مۆزەخانەی لەندەن بە سەرۆكایەتی (د. جۆن مەگنیز) لە دوو وەرزی هەڵكۆڵین دا، كاری كنە و پشكنینیان لە شوێنەكەدا كردوە و بڕیار وایە چەند وەرزێكی تری كاركردن تیایدا بەردەوام بێت. بەهیوام لە ئایندەیەكی نزیك دا تەواوی نووسراو و بەڵگە دۆزراوەكانی تایبەت بە ناوچەیەكە و نهێنی شاراوەی ژێر خاكی چەندین سەدەی رابردو بڵاوبكرێتەوە.

دەربەند لە سەردەمی ئاشووریەكان دا:
بەگەڕانەوە بۆ سەرچاوە مێژووییەكان: دەردەكەوێت هەریەكە لە (شەلمانسەری سێیەم858-824پ.ز) و (شمش ئەددی پێنجەم824-810پ.ز)ی كوڕی و (سارگۆنی دووەم721-705پ.ز)ی پاشایانی ئاشووریی، یەك لە دوای یەك و لە سەردەمی فەرمانڕەوایی خۆیان دا هێرشیان كردوەتە سەر ناوچەكە و لە تۆماری هەڵمەتەكانیان دا ئاماژەیان بە كێوی (كوللار)، هەمان لوتكەی كۆلارەی ئێستا كە دەكەوێتە خۆر هەڵاتی دەربەند و كۆتایی زنجیرە چیای ئاسۆس كردوە، دوای تێپەڕبوونی سوپاكانیشیان بە دەربەندەكەدا، چوونەتە ناو وڵاتی (زومبی) هەمان پشدەری ئێستا، پاشان بەرەو ناوچەكانی خۆر هەڵات بە مەبەستی داگیركردنی خاكی نەتەوەكانی (ماننا، ماد و ئورارتوو) رۆیشتوون(1).
جێگای ئاماژەیە، لە بەرامبەر شوێنەواری قەڵا كۆنەكەی دەربەند و بە بەری كێوەرەش دا، پاشماوەی نەخشێكی هەڵكۆڵراوی دێرین لە بەرزی چەند مەترێك رووەو خۆر هەڵات بە شاخەكەوە هەڵكەنراوە كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەكانی پێش زایین و راستەوخۆ بەسەر رووباری زێی بچووك دا دەڕوانێت. بە دڵنیاییەوە، نەخشەكە پەیوەندی بە هەمان قەڵای بەرامبەری خۆیەوە هەیە(2).

دەربەند لە سەردەمی خان ئەحمەد خان دا:
لەسەردەمی فەرمانڕەوایی (خان ئەحمەد خانی یەكەم1616-1636ز)ی والی میرنشینی ئەردەڵان و زاوای(3) (شا عەبباسی یەكەم1588-1629ز)ی سەفەوی(4) كە مێردی خاتوو كڵاوزەڕی خوشكی بووە(5). دوای هاتنە سەر دەسەڵاتی (شا سەفی1629-1642ز)(6)ی كوڕی شا عەبباس، پەیوەندی لەگەڵ خانی ئەردەڵان بەرەو گرژی چووە، چونكە خان ئەحمەد خان بە مەبەستی سەربەخۆیی و فراوانكردنی سنووری میرنشینەكەی هێرشی كردوەتە سەر هەمەدان و خۆی و ئەردەبێل، بە نهێنیش پەیوەندی بە سوپای عوسمانیەوە كردوە. ئینجا پارەی بە ناوی خۆیەوە چاپ كردوە و لەسەر مینبەری مزگەوتەكانیش دا، وتار تەنها بە ناوی خۆیەوە خوێنراوەتەوە(7).
دوای ئەوە هەڵیكوتاوەتە سەر هۆزی بڵباس و ناوچەی بابان كە ئەوكاتە سەرەتای بە دەسەڵات گەیشتنی (فەقێ‌ ئەحمەدی دارەشمانە1610-1660ز) بووە. ئەو رووداوەش لە سەرەتای كتێبێكی دەستنووس دا بە زمانی فارسی و بەم شێوەیە ئاماژەی بۆ كراوە: «رفتن خان أحمد خان بر سر ولایت بلباس و ببە ساختن قلعە ْ پشدر فی 4 ژی القعدە 1045ه». لە ئێستادا، ئەو بەڵگەنامەیە بە ژمارە (3077-3082) لە كتێبخانەی ئەوقافی سلێمانی پارێزراوە. دەردەكەوێت خان ئەحمەد خان، رۆژی (9-4-1636ز) هێرشێكی بەربڵاوی كردوەتە سەر میرنشینی بابان و هۆزی بڵباس، دوای شەڕ و روو بە رووبوونەوەیەكی سەخت، ناوچەكەی داگیركردوە و قەڵایەكی سەربازیشی لە پشدەر دروست كردوە.
كاتێك هێزی خان ئەحمەد خان هاتووەتە ناو خاكی بابان، بڕیاری ناردنی وەستای دەستڕەنگین و كرێكاری لە پشدەرەوە بۆ قەڵای حەسەن ئاوا دەركردوە. بەو هۆیەوە هەتا ئێستاش لە ناوچەی ئەردەڵان دا یادی ئەو قسەیە دەكرێتەوە كە دەڵێن: خان ئەحمەد خان لە میرنشینی بابانەوە گاجووت و كرێكاری بێگاری هێناوە(8).

هۆكاری ناونانی قەڵاكە بە وسوو ئاسكە:
بەپێی سەرچاوەكان: وسوو ئاسكە گۆرانیبێژێكی دەنگ خۆش و تایبەتی خان ئەحمەد خان بووە(9)، دوای دروست كردنی قەڵاكەی پشدەر، پێدەچێت بە فەرمانی خان خودی وسوو ئاسكە وەكو پاداشتێك كرابێت بە فەرمانڕەوای ناوچەكە. ئەمڕۆ پاشماوەی قەڵاكە بە دووری چەند سەد مەترێك دەكەوێتە باكووری شوێنەواری قەڵا دێرینەكەی سەردەمی ئاشووریەكان و ئەگەری زۆرە هەر بە هەمان بەردەكانی قەڵا كۆنەكە دروست كرابێت، بەڵام ئەوەی جێگای داخ و هەڵوەستە لەسەركردنە، لە ئێستادا شوێنی قەڵای وسوو ئاسكە بە بەرچاوی (بەرێوەبەرایەتی شوێنەواری راپەڕین)ەوە لەلایەن فەرماندەیەكی سەربازی كە خەڵكی ناوچەكەش نیە، داگیركراوە و بە مەبەستی دروست كردنی شوێنی گەشتیاری بە شۆفڵ شوێنەواری قەڵاكە شێوێنراوە، پاشان گردەكە بە دیواری بلۆك و تەلبەند دەوری دراوە و باخێكی لەسەر بنیادنراوە! ئەگەرچی ماوەی چەند ساڵێكە لە كاتی گلدانەوەی ئاوی دەریاچەی دوكان دا لە سەرەتای وەرزی پایزەوە هەتا سەرەتای هاوین شوێنەكە ژێر ئاو دەكەوێت.

سەرئەنجامی خان ئەحمەد خان:
دواتر شا سەفی بە مەبەستی لەناوبردنی والی ئەردەڵان، سوپایەكی گەورەی بە فەرماندەیی زاڵ خان و سیاوش خان ناردوەتە سەر كوردستان. لە بەرامبەردا، سوڵتان (مورادی چوارەم1623-1640ز)ی عوسمانی دوو هەزار سواری چەكداری بۆ پشتیوانی خان ئەحمەد خان ناردوە. كاتێك لە ساڵی (1636ز)دا، هەردوو سوپاكە لە نزیك مەریوان بە یەكگەیشتوون، سوپای ئەردەڵان و عوسمانی شكاوە و خان ئەحمەد خان بەرەو موسڵ كشاوەتەوە(10). دواتر لە هەمان ساڵ دا، بە فەرمانی سوڵتانی عوسمانی هێرشی كردوەتە سەر كوردە ئێزدیەكانی دەوروبەری شنگال، بەڵام لە كاتی هەڵمەتەكەدا كە لە مێژوودا بە فەرمان و كۆمەڵكوژی ژمارە (9)ی سەر كوردە ئێزدیەكان تۆماركراوە، لە تەمەنی (44) ساڵی دا كۆچی دوایی كردوە و لەناو مزگەوتی پەیامبەر (یونس) لە شاری موسڵ بە خاك سپێردراوە(11).
جێگای ئاماژەیە، ئەو مزگەوتە ئارامگای (یونس)ی پەیامبەری نەتەوەی ئاشوورییە كە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی (سەنحاریب705-681پ.ز)دا، داوای یەكتا پەرستی لە دانیشتوانی شاری نەینەوا و دەوروبەری كردوە و بە وتارە توندەكانی خەڵكی هێناوەتە لەرزین. دواتریش، هەمان شوێن بووە بە دوا مەنزڵی (برایم پاشا1782-1802ز)ی میری بابان. ئەگەرچی بەداخەوە ئەو شوێنەوارە دێرینە لە (24-7-2014ز) بە چەند بیانویەكی بێ‌ بنەما لەلایەن چەكدارانی رێكخراوی تیرۆرستی (داعش)ەوە تەقێنرایەوە و خاپوور و وێران كرا!

وسوو ئاسكە لە نێوان خیانەت و پاداشت كردن دا:
لەچەند سەرچاوەیەكی مێژوویی دا هاتووە: خاتوو كڵاوزەڕی هاوسەری خان ئەحمەد خان هۆگری خۆشەویستی نۆكەرێكی جوانی خۆیان بووە بە ناوی یوسف یاسكە. دوای ئەوەی دەستی لەگەڵ تێكەڵاو كردوە، خان هەستی بە پەیوەندی كڵاوزەڕ و یوسف كردوە! لە بەرامبەر ئەو خیانەتەدا، خان بڕیاریداوە یوسف بە شێوازێكی زۆر تایبەت و جیاواز سزا بدات. بە جۆرێك، هەر بە زیندویی لە ناو چینی دیواردا بینێژن، بەڵام لەبەرئەوەی یوسف هۆزانڤانێكی دەم پاراو و لێهاتوو بووە لەگەڵ هەموو چینێكی دیوارەكەدا هۆنراوەیەكی گوتووە و لە خان پاڕاوەتەوە لێی ببوورێت. ئەگەرچی ئەو هەموو پاڕانەوەیە كەڵكی نەبووە، دوای ئەوەی چینەكانی دیوارەكە گەیشتوونەتە راستی سەری و ئیتر ئومێدێكی بە ژیان و لێبووردن نەماوە، بۆ دەربڕینی داخی ناو دڵی كەوتووەتە جنێودان بە خان و گوتوویەتی: ئەمكوژی…..ئەگەر نامكوژی…..، خاتوو كڵاوزەڕ كەوتە ژێرمەوە! لەوكاتەدا وەستاكە بۆ ئەوەی بە یەكجاری یوسف بێ‌ دەنگ بكات، تۆپەڵە گەچێك دەماڵێت بە دەمی دا(12).

راستكردنەوەی هەڵەیەكی مێژوویی:
ئەگەرچی هەتا ئێستا لەوبارەیەوە توێژینەوەیەكی زانستی نەكراوە، بەڵام ئەو باسە لە سەرچاوەكان و بە تایبەت لە ناو كتێبی مێژوونووسەكانی ئەردەڵان دا ئاماژەی بۆ كراوە، هەرچەندە گومان لە راستی رووداوەكە دەكرێت. ئەویش بەهۆی بوونی پاشماوەی قەڵایەكی سەردەمی فەرمانڕەوایی خان ئەحمەد خان لە دەربەند كە بە بەڵگەی دەستنووسی مێژوویی پشتڕاستمان كردوەتەوە و هەتا ئێستاش ئەو شوێنە بە قەڵاتی وسوو ئاسكە ناودەبرێت.
ئەگەر بە شێوەیەكی زانستیانە و لۆژیكی لێكدانەوە و بەراوردكاری بۆ بابەتەكە بكەین، ئەوا دەگەینە ئەو راستیەی، مادام لەوكاتەدا وسوو ئاسكە لەلایەن خان ئەحمەد خانی والی ئەردەڵان كراوە بە فەرمانڕەوای قەڵای دەربەندی پشدەر، كەواتا كەسێكی خۆشەویست و جێگا متمانەی خان بووە، هەروەها بۆ سەلماندنی ئەو راستیەی ئایا وسوو ئاسكە هەمان یوسف یاسكەی ناو باسەكە بێت؟ دوو ئەگەر زۆر دڵنیامان دەكاتەوە لەوەی هەردوو ناوەكە یەك كەسایەتی بووە. وەكو بینیمان لە سەرچاوەیەك دا: وسوو ئاسكە گۆرانیبێژێكی دەنگ خۆشی خان ئەحمەد خان بووە. هەمان كات، لە سەرچاوەیەكی تردا: یوسف یاسكە هۆنەرێكی دەم پاراو و لێهاتووی خانی ئەردەڵان بووە. لە هەر بارێك دا، ناوبراو گرانیبێژ بووبێت یاخود هۆنەر، هەردووكیان تایبەتمەندیەكی خودی مرۆڤە و لە هەموو كەسێك دا بوونی نیە. لەلایەكی تریشەوە، لە هەندێك ناوچەی كوردستان و بە تایبەت پشدەر و بیتوێن وەكو چەند ناوێكی تری ناو زمانی عەرەبی، (یوسف)یش بۆ وسوو كورت دەكرێتەوە. لێرەدا، بەهۆی ئەو دوو لێكدانەوەیە دەگەینە ئەو راستیەی كە یوسف یاسكە هەمان وسوو ئاسكەی فەرمانڕەوای قەڵاكەی دەربەند بووە و نەك هەر خیانەتی لە خان ئەحمەد خان نەكردوە، بەڵكو لەبەر رێز و خۆشەویستی زۆری خان بۆ ناوبراو، وەكو پاداشتێك قەڵا تازەكەی خۆی لە پشدەر پێشكەش كردوە. كەواتا بوونی قەڵای وسوو ئاسكەی دەربەند ئەو بەسەرهاتە چیرۆك ئاسایەی پێشتر پوچەڵ دەكاتەوە.
لەلایەكی تریشەوە، مێژوونووسە فارسەكان باس لەوە دەكەن، خان ئەحمەد خان زاوای شا عەبباسی سەفەوی نەبووە و هەرگیز ژن و ژنخوازی لە نێوانیان دا رووینەداوە! دیسان جارێكی تر ئەو رووداوەی سەرەوە دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە، بەوەی خۆ ئەگەر ئەو پەیوەندیە خوێنیە لە نێوان خانی ئەردەڵان و شای سەفەوی دا بوونی هەبوایە ئەوا دواتر شا سەفی كوڕی شا عەبباسی گەورە بەو شێوە دڵرەقانە روو بە رووی هاوسەری پورەكەی نەدەبووەوە و لە ژێر قەڵەمڕەوی دەسەڵاتەكەی دا دووری نەدەخستەوە.

پەراوێز و سەرچاوەكان:

(1)فازل قەرەداغی، مێژووی گەلی لۆللۆ دانیشتوانی كۆنی ناوچەی پارێزگای ئەمڕۆی سلێمانی: لە بڵاوكراوەكانی راگەیاندنی بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامی1998، ل55-60.
(2)بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی ئەو نەخشە هەڵكۆڵراوە، سەیری بابەتێكمان بكە بە ناونیشانی (خوێندنەوەیەك بۆ نەخشە مێژووییەكەی دەربەندی رانیە) لە لاپەڕە (14)ی ژمارە (6126)ی رۆژی چوار شەممە (10-7-2013)ی رۆژنامەی كوردستانی نوێ‌ دا.
(3)پ. د. ئاكۆ بورهان محەمەد، مێژووی میرنشینە كوردیەكان لە چاخی نوێ‌ دا: چاپی یەكەم، خانەی چاپ و بڵاوكردنەوەی چوارچرا، چاپخانەی چوارچرا، سلێمانی2018، ل250.
(4)د. محەمەد سهێل تەققوش، مێژووی دەوڵەتی سەفەویی: و، شاخەوان محەمەد، چاپی یەكەم، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی رۆژهەڵات، چاپخانەی رۆژهەڵات، هەولێر2010، ل157.
(5)پ. د. ئاكۆ بورهان محەمەد، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل250.
(6)د. محەمەد سهێل تەققوش، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل278.
(7)پ. د. ئاكۆ بورهان محەمەد، سەرچاوەی پێشوو، ل251.
(8)ێڤگێنیا ڤاسیلێڤا، كوردستانی باشووری رۆژهەڵات لە سەدەكانی شازدەیەم-نۆزدەیەم: وەرگێڕانی لە روسیەوە، د. ئارام عەلی، چاپخانەی كارۆخ، سلێمانی2018، ل161.
(9)كەناڵی ئاسمانی وار تیڤی، بەرنامەیەكی تایبەت دەربارەی سیاچەمانە: ئێوارەی رۆژی (14-12-2018ز).
(10)پ. د. ئاكۆ بورهان محەمەد، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل251.
(11)نەوشیروان مستەفا ئەمین، بەدەم رێگاوە گوڵچنین، مێژووی سیاسی، میرایەتی بابان لە نێوان بەرداشی رۆم و عەجەم دا: كتێبی سێیەم، بەرگی یەكەم، الدار العربیە للعلوم ناشرون، بیروت-لبنان2013، ل315.
(12)نەوشیروان مستەفا ئەمین، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل324.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئەم گۆی زەویە موڵکی هەردووکمانە

ڤینۆس فایەق نەوال سەعداوی دەڵێت: «سەرکەوتوویی ژن لە کۆمەڵگای ئێمەدا ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort