سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » مێژوو و دابه‌شبوونی‌ زمانی‌ كوردی‌، له‌دیدی‌ رۆژهه‌ڵاتنناس و توێژه‌رانی‌ ئه‌كادیمییه‌وه‌

مێژوو و دابه‌شبوونی‌ زمانی‌ كوردی‌، له‌دیدی‌ رۆژهه‌ڵاتنناس و توێژه‌رانی‌ ئه‌كادیمییه‌وه‌

سالم حه‌سه‌ن عه‌زیز*

به‌شی چواره‌م
زمانی كوردی له‌ دوو لقی سه‌ره‌كی كرمانجی و گۆرانی – زازا پێك دێت:
أ/ ده‌سته‌ی كرمانجی:
1-كرمانجی ژوورو : (كرمانجی، بادینی، بایه‌زیدی، بۆتانی، هه‌كاری، شه‌مزینانی)
2 – كرمانجی ناوه‌راست : (سۆرانی، موكریانی، بابانی، ئه‌رده‌لانی(سنه‌یی)، سه‌قزی، پشده‌ری، هه‌ولێری، جاڤی،….هتد.)
1- كرمانجی خوارو (كه‌ڵهوڕی) : (گێلانی (ئه‌یوان وشابادی)، كرماشانی، خانه‌قینی، ئیلامی، گه‌رۆسی (بیجاڕی)، گاواره‌یی (گۆران)، كولیایی، سنجاوی وخزڵی، په‌یره‌یی، كورده‌لی، كرنی)
ب- ده‌سته‌یی گۆرانی :
1- هه‌ورامی : (لهۆنی، ته‌ختی، شه‌به‌كی، كاكه‌یی، كه‌نوله‌یی، زه‌رده‌یی، گه‌وره‌جووی)
2- زازاكی : (كردكی، كرمانجی، دملكی)
3-له‌كی : (ناوه‌ندی (كاكه‌وه‌نی)، كو ده‌شتی، هه‌رسینی)
دیالێكته‌كانی زمانی كوردی له‌ رووی جوگرافیه‌وه‌:
یه‌كه‌م / دیالێكتی كرمانجی سه‌روو/ له‌هه‌موویان فراوانترو ژماره‌ی قسه‌پێكه‌رانی زۆرتره‌، به‌شه‌ دیالیكته‌كانی برتین له‌ :
1.بایه‌زیدی:- ده‌كه‌وێته‌ باكورو باكوری خۆرهه‌لاتی ده‌ریاچه‌ی وان .
2. هه‌كاری:- ده‌كه‌وێته‌ باشوور و باشووری خۆرئاوای ده‌ریاچه‌ی وان .
3.بۆتانی:- ده‌كه‌ونه‌ ده‌ورووبه‌ری دۆڵی بۆتان شاری( سیعره‌ت، ئه‌رتوش، جه‌زیره‌ و دیار به‌كر).
4. شه‌مدینانی (شه‌مزینانی):- گۆشه‌ی باشووری خۆرهه‌ڵاتی توركیا وه‌ خۆرهه‌ڵاتی زێی گه‌وره‌ .
5. بادینی:- پارێزگای دهۆك و قه‌زاكانی (ئامێدی، زیبار، شێخان ئاكرێ‌).
6. به‌شه‌ دیالیكتی خۆرئاوا :- خه‌رپوت — ئورفه‌ — عیفرین — مه‌ڕاش(مه‌رعه‌ش
دووه‌م /دیالێكتی كرمانجی ناوه‌ڕاست / به‌شه‌دیلێكته‌كانی :
1. موكری:- شنۆ – مه‌راغه‌ – شاهێندژ – میاندواو – بۆكان – سه‌قز – بانه‌ – سه‌رده‌شت .
2. سۆرانی :- قه‌زای زێباری لێ ده‌رچێ‌ هه‌موو پارێزگای هه‌ولێر ده‌گرێته‌وه‌ وه‌ شاری هه‌ولێر ناوجه‌رگه‌یه‌تی .
3. سلێمانی :- هه‌موو پارێزگای سلێمانی ده‌گرێته‌وه‌ جگه‌ له‌ قه‌ڵادزێ‌ (پشده‌ر ).
4. گه‌رمیانی :- ئه‌مه‌شیان جیاوازیه‌كی ئه‌وتۆی له‌گه‌ڵ زاراوه‌ی سلێمانی نیه‌ به‌ڵام شێوه‌ زارێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ ناوچه‌كانی (كه‌ركوك — كفری — قه‌ره‌ته‌په‌ — شوان — دووز خورماتوو )
5. ئه‌رده‌لانی :- سنه‌ — بێجار — كه‌نگه‌وه‌ر — ڕوانسه‌ر — باكوری ناوچه‌كانی جوانڕۆ له‌ كوردستانی ئێران ( ڕۆژهه‌ڵات ) وه‌ كوردستانی عێراق قه‌زای قه‌ڵا دزێ‌ (پشده‌ر
سێیه‌م / كرمانجی باشوور :-
(له‌كی — به‌ختیاری — كه‌لهوری — لوڕ — مامه‌سێنێ )
ئه‌مانه‌ پارێزگای لوڕستان و كرمانشا چوارده‌وری تا ده‌گاته‌ سنوری قه‌سرو شیرین و خانه‌قین ده‌گرێته‌وه‌
چواره‌م /گۆران / ئه‌م دیالێكته‌ په‌رت و بلاوه‌.
1. گۆرانی ڕه‌سه‌ن: دانیشتوانه‌كانی ناوچه‌ی( كرند — زه‌هاوی — جوانڕۆ ) وه‌ له‌ كوردستانی عێراق هه‌ندیك له‌ كاكه‌ییه‌كان و تیره‌ی زه‌نگه‌نه‌ ناوچه‌ی داقووق قسه‌ی پێده‌كه‌ن
2. هه‌ورمی: دانیشتووی شاخه‌كانی هه‌ورامان ده‌گرێته‌وه‌، دوو به‌شن:
أ / لهۆنی :- ده‌كه‌ونه‌ خۆرئاوای ڕیزه‌ شاخه‌كانی هه‌ورامان(كوردستانی عێراق) .
ب/ ته‌خت:- ده‌كه‌ونه‌رۆژهه‌ڵاتی ڕێزه‌ شاخه‌كانی هه‌ورامان(كوردستانی ئیران)
3. باجه‌لان : ئه‌م شێوه‌ زاره‌یه‌ په‌رتوو بڵاوه‌ هه‌ندێك له‌ باكوری خۆر هه‌ڵاتی شاری موسل (شه‌به‌ك ) به‌شێكیشیان له‌نزیك (خانه‌قین )ن .
4. زازا : ئه‌م لقه‌ دیالێكته‌ ناوچه‌كه‌ی ده‌كه‌وێته‌ كوردستانی باكوور له‌ توركیا كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌كانی نێوان ( ئه‌رزرۆم — خه‌رپووش — موش ) هه‌ر هه‌موویان ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی ده‌رسیم .
له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌ دیالێكته‌كان به‌م جۆره‌ دابه‌ش ده‌كرێن
1- لوڕ
2- گۆران
3- كرمانجی ژووروو
4- كرمانجی ناوه‌راست
قسه‌ پێكه‌رانی زمانی كوردی به‌ هۆكاری جوگرافی له‌یه‌ك دابڕاون، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌توانین بڵین زمانی كوردی به‌م جۆره‌ له‌ رووی جوگرافییه‌وه‌ دابه‌ش ده‌كرێت:
یه‌كه‌م/ كرمانجی باكور :
ڕوبه‌ره‌ جوگرافییه‌كه‌ی ئه‌م شوێنانه‌ ده‌گرێته‌وه‌:
أ/ له‌ توركیا : ناوچه‌ كورد نشینه‌كانی جه‌زیره‌، دیاربه‌كر، ئه‌رزه‌ ڕۆم، بایه‌زید، هه‌كاری، ماردین، به‌تلیس، وان، شه‌مزینان، ئاگری)
ب/ له‌ عێراق: (عه‌قره‌، دهۆك، زاخۆ، عه‌مادیه‌، سنجار)
پ/له‌ ئێران: (ئورمیه‌، سه‌ڵماس، برادۆست، ماكۆك، ته‌رگه‌وه‌ر، مه‌رگه‌وه‌ر)
ت/له‌ سوریا: هه‌موو ناوچه‌ كورد نشینه‌كان وه‌ك(قامیشلۆ، حه‌سه‌كه‌، عفرین…)
د/ كورده‌كانی دا نیشتوی ئه‌رمه‌نستان، ئازه‌رباینجان، توركمانستان، گورجستان.) دووه‌م /كرمانجی ناوه‌راست :
ئه‌م شێوه‌ زارانه‌ده‌گرێته‌وه‌
(موكری، سۆرانی، ئه‌رده‌لان، جافی) سنوری جوگرافی به‌م جۆره‌یه‌:
1- أ / موكریانی له‌ ئێران (مه‌هاباد، بۆكان، سه‌رده‌شت، پیران شهر، نه‌غه‌ده‌ ..)
ب/ سۆرانی به‌ شێوه‌ی تایبه‌ت:
1- له‌ عێراق (سلیمانی، كه‌ركوك، هه‌ولێر، موصل، ڕه‌واندز، چه‌مچه‌ماڵ، شه‌قلاوه‌، كۆیه‌، قه‌ڵادزێ‌ )
2- له‌ ئێران : (سه‌قز، بانه‌، مه‌ریوان…)
پ/ئه‌رده‌لانی، له‌ ئێران: (سنه‌، دیوانده‌ره‌، كامیاران، له‌یلاخ…)
ت/ جافی : له‌ عێراق : (شاره‌زوور، كه‌ركوك، كه‌لار، كفری…)
له‌ ئێران: (جوانڕۆ، روانسه‌ر، سه‌رپێڵ زه‌هاو، سه‌لاسی باوه‌جانی..) سێیه‌م 3/كرماشانی- لوڕ :
ئه‌م زاره‌ ئه‌م شێوه‌زارانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ (لوڕ، فه‌یلی، له‌كی، به‌ختیاری)
أ/ كرماشانی له‌ ئێران : (كرماشان، داڵاهۆ، صحنه‌، كه‌نگاوه‌ر، قه‌سروشیرین، هه‌رسین، سه‌نغور، كلیای، ئیسلام ئاباد، قروه‌، بیجاڕ، مه‌هران، ئه‌یوان، دهلێران)
ب/ كرماشانی له‌ عێراق : (مه‌نده‌لی، خانه‌قین، به‌دره‌)
لوڕی ، فه‌یلی، له‌كی، به‌ختیاری له‌ ئێراندا ( لوڕستان، به‌شێك له‌ ئیلام، پشتكو)
چواره‌م / گۆران و زازا:
ڕووبه‌ری ئه‌م زاره‌ به‌م جۆره‌ دابه‌شكراوه‌ :
گۆران (هه‌ورامی)
1- له‌ ئێران :
أ- هه‌ورامانی ته‌خت (ته‌واوی باشوری مه‌ریوان، ژاوه‌رۆ) ده‌گرێته‌وه‌.
ب – هه‌ورامانی لهۆن: ( ته‌واوی پاوه‌، نه‌وسود، نۆتشه‌) ده‌گرێته‌وه‌.
2- له‌ عێراق: (هه‌ڵه‌بجه‌، بیاره‌، ته‌وێڵه‌، به‌ڵخه‌…هتد)هه‌روه‌ها (زه‌نگه‌نه‌ و كاكه‌ی له‌ كه‌ركوك، شه‌به‌ك له‌ موصل) ده‌گرێته‌وه‌
3-له‌ توركیا هه‌ندێك ناوچه‌ی ( به‌ین گوڵ، ده‌رسیم، خارپوت، به‌تلیس، ئورفا) ده‌گرێته‌وه‌.
سید مختار هاشمی له‌ كتێبی كۆنفرانسو هۆرامان ئه‌شناسی به‌م شێوه‌ زاری گۆرانی دابه‌ش كردووه‌ : –
1-هه‌ورامانی ته‌خت (ناو، نوێن، كه‌لجی، هه‌باساوا، ژیوار، سلێن، بڵبه‌ر، ئه‌سپه‌رێز، زۆم، رووار، ده‌ڵه‌مه‌رز، ده‌شته‌قه‌ڵبێ، ده‌ل، زه‌وه‌ن…….)
2- ره‌زاو : (ره‌زاو، كه‌راوا، دێه‌زناو، هاڵمان، مازیبن، گۆرگه‌یی….)
3-لۆنی باشور (شاری پاوه‌، داریان، خانه‌گا، گراڵ، دشه‌، كۆمه‌زره‌ …..)
4-لۆنی باكور : به‌شی ئێران (نه‌وسود، هانه‌گه‌رمڵه‌، كه‌یمنه‌، بێدرواس، دزاوه‌ر…)
به‌شی هه‌رێمی كوردستانی ئێراق (ته‌وێڵه‌، بیاره‌، سۆسه‌كان، هاوار، هاواره‌كۆن…(
5- هه‌ورامان دزڵی و شامیان گوندی (دزڵی، بارام ئاوا، زه‌لكه‌، زه‌كه‌ریان، قه‌ڵاجێ‌، قه‌لاگا، تازاوا، ده‌ری شاران ..)
6- ژاوه‌رۆ و گاوه‌رۆ ( مازیبن، بۆریده‌ر، چه‌شمیده‌ر، بێساران، هه‌رسین، ئاریان…)
7- هه‌ورامان جاف (جوانڕۆ، ره‌وانسه‌ر، سه‌لاس باوه‌جانی ) وه‌ك ناوچه‌ی هه‌ورامان ناسینراون.

*مامۆستا له‌زانكۆی هه‌ڵه‌بجه‌

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

مشمش

شیرین. ك ئێواره‌یه‌كی هاوینه‌، دره‌خته‌كانی حه‌وشه‌ ئاو ده‌ده‌م، سه‌ر هه‌ڵده‌بڕم ...

freier porno porno gratis
doğubayazıt escort afşin escort afyon escort afyon escort alanya masaj salonu afyon masaj salonu efeler masaj salonu polatlı masaj salonu merzifon masaj salonu afyon masaj salonu akhisar masaj salonu akçakale escort