شێرپهنجهى مهمك
ژوان قهرهداغى
14/6/2011
پ/شێرپهنجهى مهمك چى یه؟
د.مژده ئیسماعیل ڕهشان
(شیرپهنجهیا مهمك) ئێكه ژ نهخوشى یێن گهلهك بهربهڵاڤ دجیهانێ دا كو تووشى ژنان دبیت، ههر چهنده دناڤ زهلامانداژى ههیه لىَ ب گهلهك كێم ب رێژهیا ئێك ژسهدآ، هزار ژ وان داتایێن كو لجهم من ههنه زێدهتر ل ئهمریكا و ئهوروپا و بتایبهت هولهندا هاتیه كرن، ل ههرێما كوردستانآ ژى ئینشائهڵلا دآ بزاڤآ كهین داتایان بهرههڤ بكهین، ل ئهوروپا ژ(9) ژنا ئێك ژووان تووشى شیرپهنجهیا مهمك دبیت، ل ئینگلتهرا سالانه (30) هزار كهس تووشى نهخوشیا شیرپهنجهیا مهمك دبن، ژڤآ رێژآ ئێك هزار كهس دمرن، لىَ خوشبهختانه رێژهیا مرنآ بهرهڤ كێمیآ دچیت ژبهر وآ ئهگهرآ كو ئهو نهخوشییه زووى دهێته دهست نیشانكرن و زووى دهرمانآ چارهسهركرنآ بۆ دهێته دیتن،ئهم دكارین ب شێوهیهكآ گشتى بێژین ئهو ئهگهرێن كو نهخوشیا شیرپهنجآ تووشى ژنان دكهن كو (30) ژ سهدآ یا ژنان پآ دمرن، رێژهیهكا مهزن ژآ نێزیكى یا (18)ژ سهدآ (شیرپهنجهیا مهمك)ه، ئهڤه ل وهلاتێن ئهمریكا و ئهروروپا و ئینگلتهرا ب ئاوایهكآ گشتى، لىَ ئهڤ رێژهیه ل یابان گهلهك كێمتره نێزیكى (100) كهسان (3) كهس تووشى ڤآ نهخوشیآ دبن،
نها وهك جاران نینه كو دكترهكێ نشتهگهریێ ب تنێ بریارا تهمام لسهر بدهت بهلكو نها ئهو كاره ب گروپ دهێته ئهنجام دان و ههر كهسهكێ ژ وی گروپی دڤێت شههرهزایی ههبیتن.. بۆ نمونه ئێك ژ دكتورێن تیمێ دكتورێ نشتهگهریێ یه, ههمی دكتورێن نشتهگریێ نهشێن نهخوشیێن (مهمك) چارهسهركر بكهن, دڤێت شههرهزاییهكا باش ههبیت و دهوره دیتبیت و كار تێدا كربیت ئهڤ چهنده ژی گهلهكا گرنگه بۆ نمونه وێ تیمێ دكتورێ سونهرێ تێدایه و پسپۆرێ جوانكاریا تیشكێ تێدایه نها د جیهانێ دا د ههمان دهمێ نشتهگهریێ دا ئهگهر نهخوش بخوازیت دشێت مهمك بۆ بهێته دروستكرن چ د ماسولكهیا نهخوشیا خو دا یان ژی د ماددێ سلیكۆن دا دێ هێته دانان ژبلی ڤێ چهندێ دكتورێ (pathology) كو رولهكێ گرنگ ههیه داكو پشكنینا (ملا) بكهت كو ل جهم مه ب شاشی دبێژنێ (زرع) بكهت دڤێت پشكنینا ملا بكهت داكو بزانیت چ جوره نهخوشیهكا دی ههیه, ههمی دكتورهكێ (pathology) نهشێت ڤێ چهندێ بكهت ژبلی وان كهسێن كو دڤێت د ڤی بیاڤی دا شههرهزایهكا باش ههبیت د ههمان دهم دا پێدڤی ب نوژدارێ خێزانێ ههیه كو ئهڤ سیستهمه د ئهوروپا دا ههیه ئهو ژی پێدڤیه پشكداریێ تێدا بكهت و ههروهسا زهلامێن ئایتی و نوژدارێن دهرونی و سستهر دڤێت پشكداریێ تێدا بكهن. ههر ئێك ژ ڤان ژی گرنگی و تایبهمهندیا خو ههیه داكو بشێن ههڤكاریا نهخوشی بكهن. چونكه ئهو نهخوشیه یا زوره ل وهلاتێن دهرڤه نها منافسه ههیه داكو ب زوویترین دهم چارهسهریا ڤێ نهخوشیێ بهێتهكرن. د سالا 2000 دا ئهز ل هولهندا بووم كو نهخوشیێ سهرهدانا مه دكر د دهمێ (10_14) روژان دا مه نهخوشی تهشخیێ دكر ئهگهر پێدڤی كربایه مه نشتهگهری ژی دكر, لێ پشتی كو مه شههرهزایی پهیداكری مه پلان بۆ ددانا و مه تهنزیم كر و وهلێ هات د سالا (2006) دا د دهمێ (4_5) روژان دا مه نهخوشێ خو تهشخیێ دكر و ئهوا كو پێدڤی با بۆ دهاتهكرن. چونكه مه مهركهزێ تایبهت ڤهدكر داكو ئهو كهسێن كو شههرهزا و پسپۆرن د وی گروپی دا رابن ب وی كاری ب ئاوایهكێ باش, لێ مخابن نهوهكو ل جهم مه نهخوشهك دێ چیته جهم چهند دكتورهكان ههر ئێك دێ رهئیهكێ بێژتێ و ههر ئێك ب جورهكێ شههرهزاییا خو دبێژنێ, ب راستی گهلهكا گرنگه ئهو دكتورێ بۆ ئێكهم جار نهخوش دچیته جهم شههرهزاییا تهمام ههبیتن ئێكهم پێنگاڤ ئهو نینه كو ههر ژ دهڤ خو سونهرهكێ بۆ بكهت پێدڤیه بچیته جهم دكتورێ نشتهگهریێ و ل وێرێ دهست پێ بكهت. د وهلاتێ مه دا نوژدارێن باش ههنه پێدڤی ناكهت نهخوش سهرهدانا دهرڤه بكهت.
ئهگهرێ دروستبوونا ڤێ نهخوشیێ چیه؟
بۆ دهمی رولێ وێ یێ زوره جینان كارتێكرنهكا زور ههیه د ڤێ نهخوشیێ دا, خوارنێ رولێ خو ههیه و ههروهسا (هۆرمۆن و جیۆگرافیا) و ژینگههێ ژی رولێ خو ههیه, لێ مهرج نینه ئهگهر داپیرهك یان ژی دایكهك (شێرپهنجه) ههبیت ئهڤه ههمی زاروكێن وێ دێ تووش بن, ئهگهر دوو جۆرن كو رولێ خو ههنه. جینی و ناجینی (هۆرمۆنی) ئهگهرێ جینی سێ بهشێن سهرهكی ههنه ئێكهم دبێژنێ (HEREDETERY) ئهڤ جینه لگور یاسایا مهندڵ , لێ زور نینه ئهگهر (100) ئافرهتا بینی كو عاملی بۆ دهمێ دهوری ههبیت تێدا (5%) ئهڤه جینێ تایبهته كو تازه هاتیه دیتن جینێ رهقهم ئێك كو د سالا 1994 دا هاتیه دیتن لسهر كرۆمۆسۆمی (17 Q). جورێ دووێ ل سالا (1995) هاتیه دیتن لسهر كرۆمۆسۆمی (13Q). د ههمان دهم دا ئهگهر ئهڤ جینه ههبیت دێ بیته ئهگهرێ دروستبوونا چهندین جورێن دی ژی ههنه وهكو شێرپهنجهیا (پروستات و كۆلۆن).
جورێ دووێ جینێ خێزانێ دبێژنێ (FAMELIAN) ئهڤ جوره یێ زاڵ نینه (20%) یا ئافرهتان ئهڤه ئهگهر هوكارێ ژینگهه و جوگرافیا و هۆرمۆناتی بهێتهسهر. نهبوون و یان كێمی یا هندهك ئهنزایما ئهگهرێ ڤێ نهخوشیێ نه وهكو ئهنزایما (GLUTATHYONE S TRANSFERASE) یان ژی (N ACETYLE TRANSFERASE) ئهڤ ئهنزایمه رولێ خو ههنه ژ گوهرینا وان خوارنێن كو دخون. جورێ سێیهم ئهگهرێ وێ بۆ دهمی ئهوه ههره جورێ زوره كو خوشبهختانه پهیوهندی ب وێ چهندێ ڤه نینه كو ئهو كهسێ كرۆمۆسۆم یان ژی جین ههبیت كو (70%) یا وان نهخوشان ڤهدگریت كو تووش دبن دبێژنێ (SPORODIC) كو جار ب جار رووی ددهت بۆ نمونه پێشتر د خێزانا وی كهسی دا نهبویه ئهڤه ژ ئهنجامێ گورانكاریا ژنیشكهكێ ڤه (MUTATION) رووی ددهت.
جورێ دووێ هۆڕمۆناته هۆڕمۆن د ژیانا ژن و زهلامی دا رولهكێ سهرهكی ههیه وهكو هۆڕمۆنا(ESTROGEN,PROGESTRON, PROLACTIN) دبیته ئهگهرێ وێ چهندێ كارتێكرنێ لسهر (مهمك) بكهت دهمهكێ كو سورا ههیڤانه تێك دچیت یان شیرێ وێ زور دبیت یان ژی مهمكێ وێ دئێشیت ب ئهگهرێ نه رێك و پێكی یا بكار ئینانا هۆرمۆنێ رهنگه ئهڤ نهخوشیه رووی بدهت لێ ئهڤه مهرج نینه د ههمی دهمهكێ دا رووی بدهت و بروخستوكهكا گهلهك شاش ههیه و مهرج نینه كچ د تهمهنهكێ زووی دا توشی سوڕا ههیڤانه ببن ئێدی د داهاتی ژی ده ئهڤه شاشیه...... لێ بكارئینانا (حهبا مهنع) ژ زاروك بوونێ بۆ دهمێ (5) سالا زێدهتر خرابه لێ ئهگهر ئهو (ژنه) پشتی (5) سالان مهنعێ براوهستینیت و پشتی (5) سالێن دی توش نهبوو وی دهمی وهك وێ چهندێ وهسایه مهنع نهكربیت و ترس نینه. هندهك كهس ههنه گرێیا هۆڕمۆن ههنه ئهڤه ژی ئهگهرهكه رهنگه توشی وێ نهخوشیێ بكهت و ئهو كهسێن پشتی (30) سالان شووی دكهن و دوو گیان دبن بهختێ وان بۆ شێرپهنجێ زێدهتر.ئهوێن زووی شووی دكهن كێمتر ژ (18) سالیێ زووی زاروك دبن مهترسیا وان كێمتره ل گهل ئهوێن كو درهنگ دكهفنه سوڕا پهیڤانه ژ (18_17) سالیێ و زووی دراوهستن ترسا وان كێمره ئانكو ئهو دهمێ مهمكێ وێ ل ژێر كارتێكرنا وی هۆڕمنیدایه كو دهم دبێژیت ئهو ژنێن بۆ دهمێ 2 سالا شیری ددهنه زاروكێ خو ترسا وان كێمتره ئهڤ چهنده ههر دهێته گوتن ئهگهر نه بنهمایێ زانستی نینه و بێگومان رهگهزێ مێ زێدهتر توش دبن.. ئهگهرێ نه هۆڕمۆنی ژی ههیه بۆ نمونه ئهگهر كهسهك مهمكهكێ وی شێرپهنجه ههبیت و تیشك بۆ بهێتهگرتن ئهگهرێ تووشبوونا مهمگێ وێ زێدهتر, وی دهمی خوارنا چهور و ماددێ كحولی خرابه چونكه هۆڕمنا ژنان ژ (كۆلیسترۆل)ی دروست دبیت, لێ كهسكاتی پارێزگاریێ ل كرۆمۆسۆمان دكهت و ئهگهرێ تووش بوونێ كێم دكهت,جگاره كێشان ژی ئهگهرێ تووشبونێ كێم دكهت.
ههر ژنهكا كو توشی شێرپهنجهیا (مهمك) دبیت پێدڤیه ب كێمی د (3) سالێن ئێكێ دا دووگیان نهبیت ب تایبهت ئهگهر عیلاج وهرگرت و نشتهگهری بۆ هاتبیتهكرن و ئهو مهمكه لابر بیت چونكه ئهگهرێ وێ چهندێ ههیه كو (3%) مهمكێ دی توش بكهت.
ب وی مهرجی ژی دڤێت دووگیانیێ بكهت كو بهری دووگیانیێ پشكنینا تهمام بۆ بهێتهكرن و بهێته زانین ل جهێ نشتهگهریێ ب تهمامی ئهو نهخوشیه نهمابیت و پیشكنینا ل ههستیك و سی و هناڤا بهلاڤ نهبوی بهێتهكرن, و چ دهمهكێ ژ پێخهمهتا ژدایك بوونا زاروكهكێ دا دئاماده نینن مهمكێ ژنهكێ ببرن.. شێرپهنجهیا (مهمك) چوار قوناغ ههنه قوناغهك ههیه قوناغا سفر دهستپێكا دروستبوونا وێ یه كو چهند خانهیهك ههنه و نیشانێن وێ تێدا كومبینه, قوناغا ئێكی ئهوه كو (گرێك) د مهمكی دا ب تهمامی دروست بویه و دهێته دهرئینان. دهست پێكی ژ ئێك خانه دهست پێ دكهت پشتی سالهكێ ئهڤجا قهبارێ وێ دبیته ئێك سهنتیمهتر. پشتی سالهكێ ئهم ههست پێ دكهین. قوناغا دووێ ئهو گرێیه نهقل دبیت بۆ غوده ڕژێنهرێن (لیمفاویان) كو دبن پاخلێ دا ههیه و گهلهك گرنگه حهلهتێ بن پاخلێ بزانین, قوناغا سێیهم ئهگهر زێدهتر ژ (8_9) گرێیێن لیمفاوی ههبن كو رهنگه د ڤی دهمی دا بهلاڤ ببیت د ناڤ لهشی دا لێ دهرنهكهفتبیت. قوناغا چوارێ ئهو حالهتهیه كو د ناڤ مێلاك و سی و ههستیك و پهڕاسی و بڕبڕا پشتێ و دهماخی د ههبیت. قوناغا چوارێ ژ ههمیان ترسناكتره...... بڕینا مهمكی كارتێكرنێ ناكهته سهر پهیوهندیا سێكسی و نابیته ئهگهر چ لاوهزیهكێ, لێ حالهتهكێ دهرونی ل جهم نهخوشی دروست دكهت, دڤێت نهخوش خو لبهر وێ رهوشێ بگریت, پشتی نشتهگهری ه دانانا مهمكی بۆ نهخوشی, ب ساناهی دشێت كارێن خو دهرباز بكهت و دشێت ژی پشتی (3) سالان پشتی (3) سالان ژ چارهسهریا دووگیانیێ بكهت ئهگهر سوڕا مانگانه (دوره الشهریه) مابیت ئهم پشتی نشتهگهریا چاڤدێریا تهماما نهخوشی دكهین بۆ دهمێ (5) سالا و وهسا ب ساناهی دهستبهردارێ وی نابین, لێ لگور پروتوكۆلا جیهانێ دڤێت سالا ئێكێ گهلهك سهرهدانا بكهت و سال بۆ سالێ كێمتر دبیت, لگور وێ پرۆتوكۆلێ وی نهخوشی فایله ههبیت چونكه ههمی نشتهگهریهك (100%) نینه, دڤێت پشكنین و تیشك و ههمی ئهو تشتێن كو پێدڤی نه بۆ بهێنهكرن ب تایبهت (2) سالێن ئهولی.
خۆپاراستن: ئهگهر رێژهینه
(1) ژبهر كو هندهك ئهگهر (هۆڕمۆنیه) نهشێت خو بپارێزیت, لێ ب گشتی پێدڤیه ژن حهبێت مهنع نهخوت
(2) شیری بدهنه زاروكی
(3) ژ دهڤ خو حهبا نهخون ب تایبهت (هۆڕمۆنات)
(4) كێشا خو بپارێزن
(5) پێدڤیه حكومهت سیستهمهكێ دانیت بۆ ههر ژنهكێ پشتی (40) سالان دڤێت تیشكا مهمكی بۆ بهێتهگرتن ئهڤه ژی هاریكاره ژ دیتنا (30%) یا حهلهتان.
پرسیار: د رابووری ئهڤ رێژهیه یا كێم بوو, لێ نها گهلهك بهربلاڤ بویه, ئایا ئهگهرێ وێ پهیوهندی ب زێدهبوونا ئاستێ رهوشنبیریێ ژنان ڤه ههیه یان ژ بهر وێ چهندێ یه كو پێشتر ئهڤ نهخوشیه نههاتیه دهست نیشانكرن؟
چهند ئهگهرهك ههنه ئێكهم ئاستێ رهوشنبیریێ ئافرهتێن مه گهلهك زێده كریه و پشكنینا خو دكهن و ئهگهر ههست ب ههر تشتهكێ نه سروشتی بكهت سهرهدانا نوژداری دكهن ئهڤه ژی هاریكاره كو بۆ بلهز چارهسهركرنا نهخوشیێ مهرج نینه ههر كهسهك سهرهدانا نوژداری بكهت كو شێرپهنجه ههبیت كو مخابن ههمی ب وێ هزرێ دهێن.
دووهم, ناڤهندێن راگههاندنێ رولهكێ سهرهكی گێڕاینه ژ هوشیاركرنا خهلكی
سێیهم, زوربوونا رێژا ئاكنجیان و قهرهبالغبوونا باژێران
چوارهم و سهرهكی, ڤهكرنا وان مهركهزانه كو كارئاسانیا زور بۆ وهلاتیان دكهت
دیروكا وێ: دهست پێكێ ل جهم یونانیێن كهڤن ههبویه و چارهسهریا وێ ب سوتنا مهمكی بویه, وی دهمی بڕین و نشتهگهری نههاتیهكرن.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|