خه‌مۆكی‌، سه‌گه‌ ڕه‌شه‌كه‌ی‌ ئه‌وروپاو مۆته‌كه‌كه‌ی‌ خۆرهه‌ڵات
خه‌مۆكی‌، سه‌گه‌ ڕه‌شه‌كه‌ی‌ ئه‌وروپاو مۆته‌كه‌كه‌ی‌ خۆرهه‌ڵات ‌ 12/8/2017
ئازاد جه‌لال

(چه‌رچڵ) سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ بریتانیا خه‌مۆكی‌ ناونابوو سه‌گه‌ ڕه‌شه‌كه‌، هه‌موو جیهان گیری خواردبوو به‌ده‌ست بریتانیه‌كانه‌وه‌، كه‌چی‌ له‌نێو به‌ریتانیادا خه‌مۆكی‌ بینه‌قاقای‌ ئه‌و گه‌وره‌ ناوداره‌ی‌ گرتبوو به‌ری‌ نه‌ئه‌دا، نه‌یده‌هێشت سه‌رۆك نان بخوات و چێژ له‌سه‌ركه‌وتن‌و خۆشیه‌كانی‌ ژیان وه‌رگرێت. خه‌مۆكی‌ وڵاتێك نه‌بوو، ده‌ریاچه‌یه‌ك نه‌بوو، تا چه‌ك‌و ته‌قه‌مه‌نی‌ بۆ بنێرێت و داگیری بكات، نه‌یده‌توانی‌ ڕێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌خۆشیه‌ مۆر بكات‌و كه‌مێك بحه‌سێته‌وه‌ سه‌رئه‌نجام تا مرد وازی‌ لێنه‌هێنا، ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌و خه‌مۆكیه‌یش بووبێت كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر بڕیاره‌كانی‌ چه‌رچڵ هه‌بوو بێت. 

ده‌بێته‌ یه‌كه‌م
ڕێكخراوی‌ ته‌ندروستی‌ جیهانی‌ ڕایگه‌یاندووه‌ چه‌ند ساڵێكی‌ تر خه‌مۆكی‌ ده‌چێته‌ ڕیزی‌ نه‌خۆشیه‌ یه‌كه‌مینه‌كانه‌وه‌‌و پێش هه‌موو نه‌خۆشیه‌ جه‌سته‌یی ده‌روونیه‌كانی تر ده‌داته‌وه‌. له‌ئێستادا به‌ پێی‌ ئه‌و خشته‌یه‌ی‌ ڕێكخراوه‌كه‌ بڵاویانكردۆته‌وه‌. خه‌مۆكی‌ كێبڕكێ‌ له‌گه‌ڵ دڵه‌ڕاوكێ‌ ده‌كات‌و چه‌ند پۆینتێك له‌دوای‌ قه‌له‌قیه‌وه‌‌و له‌هه‌ندێك دۆخدا هاوته‌ریبی‌ یه‌كترین، ڕێكخراوه‌كه‌ ده‌ڵێت: «ساڵی‌ 2024 خه‌مۆكی‌ له‌ نه‌خۆشیه‌ ده‌روونییه‌كانی‌‌و جه‌سته‌ییه‌كاندا ده‌بێته‌ ڕیزبه‌ندی‌ یه‌كه‌م». 

بۆچی‌ مۆته‌كه‌یه‌
 بۆیه‌ به‌مۆته‌كه‌یان ناوبردووه‌، چونكه‌ هه‌ر كاتێك تاك خه‌و و خواردن‌و پێكه‌نینی‌ نه‌ما، ناتوانێت ئه‌ركه‌كانی‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌ی‌ ڕاپه‌ڕێنێت خه‌مۆكی‌ وه‌ك مۆته‌كه‌ خه‌وی‌ مرۆڤ ده‌زڕێنێ‌ و دڵته‌نگی‌ ده‌كات‌و بیركردنه‌وه‌ی‌ خراپی‌ تووش ده‌كات.

بۆچی‌؟
كاڵبوونه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و به‌های‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و گۆڕینی‌ شێوازی‌ ژیان تاك كێرفی‌ ئه‌م نه‌خۆشیه‌ی‌ بردۆته‌ سه‌ره‌وه‌، بێئه‌وه‌ی‌ مرۆڤ هه‌ست به‌خۆی‌ بكات، یان ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی‌ هه‌ستی‌ پێبكات ده‌كه‌وێته‌ داوی‌ خه‌مۆكیه‌وه‌. خه‌مۆكی‌ مۆته‌كه‌ی‌ مرۆڤی‌ هاوچه‌رخه‌، ئه‌و مرۆڤانه‌ی‌ كه‌ له‌پشتی‌ كۆمپیوته‌رو به‌رده‌م شاشه‌ی‌ ئایپاد‌و ئامڕازه‌ ته‌كنه‌لۆجیه‌كانه‌وه‌ كاتێكی‌ زۆری‌ ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن، پسپۆڕه‌ ده‌روونیه‌كان ده‌ڵێن: جاران خه‌مۆكی‌ ته‌نیا كه‌سانی‌ سه‌روو (40) ساڵی‌ ده‌گرته‌وه‌، به‌ڵام ئێستا منداڵ‌و مێرد منداڵیش ئه‌گه‌ری‌ تووشبوونیان هه‌یه‌. بینه‌قاقای‌  هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌  به‌رگه‌ی‌ فشاره‌كان ناگرن‌و ده‌خزێنه‌ ژووره‌وه‌ و وازیان له‌ گۆڕینه‌وه‌ی‌ ڕاز و  ئیش‌و كاری‌ ده‌ستی‌‌و  هه‌ره‌وه‌زی‌ هێناوه‌. ئه‌و منداڵانه‌ی‌ كه‌ نازانن یاری‌ جۆ جۆ و  پێنج به‌ردی‌ قاڕێن‌و هه‌ڵماتێن‌و توول توولێن‌و چاوشاركێ‌ بكه‌ن‌و تێكه‌ڵاوی‌ منداڵی‌ تر نابن مه‌ترسی توشبوون به‌ بڕێك له‌خه‌مۆكیان هه‌یه‌. 

خه‌مۆكی‌ چیه‌؟
خه‌مۆكی‌ نه‌خۆشیه‌كی‌ مه‌زاجیه‌، هۆكاره‌كه‌ی‌ له‌وانه‌یه‌ به‌شێك له‌توشبوون به‌نه‌خۆشی تر بێت. یان له‌وانه‌یه‌ سه‌ربه‌خۆ بێت، هه‌ندێكجار تاك به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ تووشی‌ نه‌خۆشی‌ درێژخایه‌ن بووه‌، یان توووشی‌ كاره‌ساتێكی‌ له‌ناكاو ده‌بێت ڕه‌نگه‌ ماكی‌ ئه‌م نه‌خۆشیه‌ وه‌ربگرێت،  ئه‌گه‌ر ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی‌ هاوكاری‌ بكه‌ن‌و ئه‌و خه‌م‌و په‌ژاره‌یه‌ی‌ لا بڕه‌وێننه‌وه‌. به‌ زوویی ماكه‌كه‌ ون ده‌بێت‌و نه‌خۆشیه‌كه‌ نامێنن.
ده‌بێت ئاگامان له‌و ڕاستیه‌ بێت جۆرێك له‌خه‌مۆكی‌ هه‌یه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌كه‌سێتی‌ تاكه‌وه‌ هه‌یه‌، واته‌ تاك هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ كه‌سێتیه‌كه‌ی‌ هه‌ندێك نیشانه‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ نزیكن له‌ نیشانانه‌كانی‌ خه‌مۆكی‌ ئه‌مجۆره‌ له‌ خه‌مۆكی‌ كاریگه‌ری‌ نیه‌، ڕه‌نگه‌ چركه‌سات هه‌بێت به‌هۆی‌ ژیانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ هه‌موو تاكێك  بۆ ماوه‌یه‌ك توووشی‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ بیت.   
جۆری‌ دووه‌میش له‌ خه‌مۆكی‌ مه‌ترسی‌ نیه‌، به‌مه‌رجێك ده‌وروبه‌ر هاوكاری‌ بكات، به‌ڵام جۆری‌ سێیه‌م مه‌ترسی‌ هه‌یه‌، ئه‌ویش كاتێك تاك كاتێك توووشی‌ خه‌مۆكی‌ بوو، به‌هۆی‌ نه‌خۆشیه‌كه‌وه‌ له‌ژیانی‌ كاروباری‌ ڕۆژانه‌ی‌ وه‌ستا، یان نه‌یتوانی‌ ئیشه‌كانی‌ بكات‌و بۆ چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك، یان چه‌ند مانگێك درێژه‌ی‌ كێشا، له‌م ماوه‌یه‌دا كه‌سه‌كه‌ گۆڕانكاری‌ تیایدا ڕوو یدا. 
له‌ ئێستادا خه‌مۆكی‌ یه‌كێكه‌ له‌ نه‌خۆشییه‌ بڵاوه‌كان له‌ جیهاند، له‌نێو نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌كان باڵاترین پله‌ی‌ هه‌یه‌، ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر له‌كوردستان دووچاری‌ خه‌مۆكی‌ بوون.
به‌ پێی‌ ئاماری‌ به‌شی‌ ده‌روونی‌ نه‌خۆشخانه‌ی‌ گشتی‌ سلێمانی‌ له‌ساڵی‌ (2007،2008 )  له‌ كۆی‌ 1378 كه‌س كه‌ له‌و به‌شه‌ خه‌وێنراون، به‌شی‌ زۆریان خه‌مۆكییان هه‌بووه‌، خه‌مۆكی‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشییه‌كی‌ جه‌سته‌یی نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندی‌ به‌ رووكاری‌ ناوه‌وه‌ هه‌یه‌، دره‌نگ هه‌ستی‌ پێده‌كه‌ین.

خه‌مۆكی‌ وه‌ك چه‌مك
له‌ناساندنێكدا بۆ خه‌مۆكی‌ هاتووه‌: خه‌مۆكی‌ نه‌خۆشییه‌كی‌ ده‌روونییه‌، كه‌سی‌ توشبوو چالاكی‌ كه‌مده‌كات‌و چێژ له‌خۆشیه‌كانی‌ ژیان وه‌رناگرێت. یان هه‌ستێكی‌ گه‌وره‌ی‌ دڵته‌نگی‌و خه‌مباری‌‌و كه‌می‌ باوه‌ڕ به‌خۆبوونه‌.   
خه‌مۆكی‌ په‌ژاره‌و خه‌مێكی‌ به‌رده‌وامه‌ كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر ڕوخساری‌ كه‌سی‌ توشبوو هه‌یه‌‌و ناتوانێت ئه‌ركه‌كانی‌ جێبه‌جێ بكات.
خه‌مۆكی‌ كاریگه‌ری‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی‌ په‌یوه‌ندی‌ سه‌رجێی‌ نێوان ژن‌و مێرد به‌شێوه‌یه‌ك ڕێژه‌ی‌ ئه‌نجامدانی‌ په‌یوه‌ندی‌ سه‌رجێی‌ كه‌مده‌كاته‌وه‌ تا سه‌رهه‌ڵدانی‌ كێشه‌ی‌ خێزانی‌..
  پێشتر خه‌مۆكی ته‌نیا له‌گه‌وره‌ ساڵاندا هه‌بوو، شاره‌زایان  پێیانوابوو تووشی‌ منداڵ نابێت، چونكه‌ منداڵ نه‌گه‌یشتۆته‌  ئاستی‌ سۆزداری‌، به‌ڵام به‌ڵام ئێستا ده‌ڵێن تووشی‌ منداڵ ـ یش  ده‌بێت، به‌تایبه‌ت به‌ هۆی‌ كێشه‌ی‌ جیابوونه‌وه‌ی‌ دایك‌و باوك، لاقه‌كردن‌و شه‌ڕ.  منداڵیش تووشی‌ خه‌مۆكی‌ درێژ خایه‌ن ده‌بێت، شاره‌زایان هه‌ندێك نیشانه‌یان بۆ ده‌ركه‌وتووه‌. له‌وانه‌: 
منداڵان زۆربه‌ی‌ كاته‌كان خه‌مبار و بێتاقه‌ت ده‌رده‌كه‌ون. سه‌رئێشه‌و سكئێشه‌و ماندویه‌تی‌‌و سكاڵاكردنێكی‌ زۆر له‌جه‌سته‌ كه‌ هۆكارێكی‌ ڕوونیان نیه‌، به‌سه‌ربردنی‌ كاتێكی‌ زۆر له‌ناو جێگه‌ی‌ نوستن‌و نوستن به‌شێوه‌یه‌كی‌ خراپ، زۆرجار له‌قوتابخانه‌دا منداڵ له‌ وانه‌كاندا سه‌ركه‌وتوو نابێت، گۆڕانی‌ گه‌وره‌ له‌كێشی‌ له‌شدا، زوو تووڕه‌بوون‌و گۆشه‌گیری‌و له‌ده‌ستدانی‌ ئاره‌زوو له‌حه‌زوو خولیا باشه‌كانیدا، باوه‌ڕ به‌خۆبوونێكی‌ لاواز و هه‌ستكردن به‌بێبه‌هایی.   
به‌ ئاسانی‌ ناتوانین ئه‌م نیشانه‌نانه‌ له‌ منداڵدا بناسینه‌وه‌، چونكه‌ منداڵ   بێتوانایه‌ له‌ده‌ربڕینی‌ هه‌سته‌كانیان‌و به‌زۆری‌ میزاجی‌ خۆیان له‌ڕێگه‌ی‌ كاردانه‌وه‌ی‌ جه‌سته‌وه‌ ده‌بینرێت، كه‌واته‌ له‌كاتێكدا هه‌ندێك منداڵ خه‌مۆكن، له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێ منداڵی‌ تر ببن به‌شه‌ڕه‌نگێز‌و كێشه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌و منداڵانه‌ی‌ خه‌مۆكن دروستبكه‌ن..
ئه‌گه‌ر ده‌رباره‌ی‌ منداڵه‌كه‌ت نیگه‌رانیت به‌تایبه‌تی‌ ئه‌گه‌ر منداڵه‌كه‌ت بۆ زیاد له‌سێ، یان چوار هه‌فته‌ به‌رده‌وامبوو له‌خه‌مۆكی‌ ئه‌وه‌ پێویسته‌ سه‌ردانی‌ دكتۆرو شاره‌زایانی‌ ده‌روونی‌ بكه‌یت‌و قسه‌یان له‌گه‌ڵ بكه‌یت سه‌باره‌ت به‌ مناڵه‌كه‌ت. هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ هاوڕێكانی‌ منداڵه‌كه‌ت قسه‌ بكه‌ سه‌باره‌ت به‌خه‌مۆكی‌ منداڵه‌كه‌ت تێڕوانینی‌ جیاواز وه‌ربگره‌ سه‌باره‌ت به‌منداڵه‌كه‌ت. ئه‌گه‌ر منداڵه‌كه‌ت باسی‌ خۆكوشتنی‌ كرد، ئه‌وه‌ پێویسته‌ زۆر به‌جدی‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ بكه‌یت‌و كه‌سێكی‌ شاره‌زای‌ ده‌روونی‌ ببینیت. زۆر گرنگه‌ منداڵانی‌ خێزانێكی‌ تر تێكه‌ڵ به‌منداڵه‌كه‌ت بكه‌یت‌و هانی‌ بده‌یت تێكه‌ڵیان بێت.

خه‌مۆكی‌ لای‌ هه‌رزه‌كار
هه‌رزه‌كاران بێزاری‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌بڕن، كه‌ خه‌ویان نیه‌ خواردنیان كه‌مبووه‌ته‌وه‌.  له‌گه‌ڵئه‌وه‌یش كێشیان زیادبووه‌، هه‌رزه‌كاران هه‌ندێكیان كێشه‌ی‌ تێكه‌ڵاوبوونی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییان هه‌یه‌‌و گۆشه‌گیرن، له‌كاتێكا سیمای‌ هه‌رزه‌كار ته‌ژیه‌ له‌پێكه‌نین‌و قریوه‌. كه‌چی‌ هه‌رزه‌كار به‌ده‌م‌و چاوییه‌وه‌ بێزاری‌‌و دڵته‌نگی‌ ده‌بینرێت، ڕه‌نگه‌ ئه‌م دڵته‌نگیه‌ كاتی‌ بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌رزه‌كار خزایه‌ ژوورێكه‌وه‌‌و نه‌هاته‌ ده‌ره‌وه‌‌و گۆشه‌گیربوو، ئه‌وه‌ جێگه‌ی‌ سه‌رنجه‌‌و ده‌بێت ڕابهێنرێته‌وه‌ بۆ نێو خێزان‌وكۆمه‌ڵ. 
هه‌ندێك له‌ هه‌رزه‌كاران، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ تازه‌ موو ده‌رده‌ن له‌ لایه‌ن هه‌ندێك له‌ هاوڕێكانیانه‌وه‌ له‌خشته‌ ده‌برێن، یان تووشی‌ ئالووده‌بوون‌و شه‌ڕه‌نگێزی‌ و هه‌ندێكجار دووچاری‌ قوماریش ده‌بن. كه‌ سه‌ره‌تاكه‌ی‌ له‌ڕێگه‌ی‌ كێشانی‌ نێرگه‌له‌وه‌ بووه‌‌و دواتر به‌ هۆی‌ فشاری‌ خێزانه‌وه‌ دووچاری‌ جۆرێك له‌ خه‌مۆكی‌ بوون. 
خه‌مۆكی‌ لای‌ گه‌وره‌ساڵان
پسپۆڕه‌ ده‌روونیه‌كان تێكڕای‌ ته‌مه‌نی‌ خه‌موكیان بۆ گه‌وره‌ ساڵان به‌ سه‌روو ته‌مه‌نی‌  27 ساڵی‌ داناوه‌، مرۆڤ له‌م ته‌مه‌نه‌دا به‌هۆی‌ كێشه‌ی‌ به‌ریه‌ككه‌وتنی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و  بژێوی‌ ژیان‌و جه‌نگ‌و زه‌بری‌ ده‌روونی‌‌و بێكارییه‌وه‌ تووشی‌ كه‌سه‌كه‌ ده‌بێت‌و بیرۆكه‌ی‌ خراپ له‌ مێشكیان دروست ده‌بێ.
 ئه‌و كه‌سانه‌ له‌و ته‌مه‌نه‌دا به‌رپرسیارێتی‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌رشانیان پێویسته‌ بۆنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان به‌ هه‌ند وه‌رگرن، به‌ڵام  به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ كه‌سانی‌ تووشبوو به‌ خه‌مۆكی‌ له‌و ته‌مه‌نه‌ ڕقیان له‌ جه‌ژن‌و سه‌ردان‌و قه‌ره‌باڵغی‌ به‌رده‌وامه‌. 

خه‌مۆكی‌ و گۆڕانكارییه‌ هۆرمۆنیه‌كان
هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز ژن‌و پیاو ئه‌گه‌ری‌ تووشبوون به‌ خه‌مۆكیان هه‌یه‌، به‌ڵام  له‌هه‌ندێك كۆمه‌ڵگه‌دا ژن زیاتر تووشی‌ ده‌بێت، به‌تایبه‌ت ئه‌و ژنانه‌ی‌ ده‌چنه‌ قۆناغی‌ ساڵی‌ بێهیواییه‌وه‌. یان به‌رده‌وام كێشه‌یان هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر له‌م باره‌دا ژن هۆشیاری‌ نه‌بێت‌و ئاگادری‌ ئه‌و گۆڕانكارییه‌ هۆرمۆنیه‌ نه‌بێت، ئه‌گه‌ری‌ توشبوونی‌ به‌ خه‌مۆكی‌ زیاد ده‌كات به‌هۆی‌ نه‌مانی‌ هۆرمۆنی‌ منداڵبوون...   

ته‌نیا یه‌ك هۆكار نیه‌
هه‌موو نه‌خۆشییه‌كی‌ ده‌روونی‌ ته‌نها یه‌ك هۆكاری‌ نییه‌ بۆ توشبوون، به‌ڵكو چه‌ند هۆكارێك هه‌یه‌ كه‌ له‌زانستدا پێیده‌وترێت كۆفاكته‌ر، له‌وانه‌ش هۆكاری‌ بۆماوه‌یی هه‌یه‌، كه‌ له‌رێگای‌ جینه‌كانه‌وه‌ ده‌گوێزرێته‌ووه‌ بۆ ئه‌ندامانی‌ خێزانه‌كه‌ زۆر نه‌خۆش كه‌ سه‌ردانی‌ به‌شی‌ ده‌روونیان كردووه‌ ده‌ركه‌وتووه‌  له‌نێو خێزانه‌كه‌یاندا خه‌مۆكی تیایدا پۆزه‌تیڤ بووه‌.
 له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ هۆكاری‌ ژینگه‌یی هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت له‌ژینگه‌یه‌كی‌ ناسازی‌ وه‌كو كوردستاندا كه‌ شه‌ڕ له‌دوای‌ شه‌ڕ هه‌بووه‌و هه‌موو ئه‌و شه‌ڕانه‌ بوونه‌ته‌ هۆی‌ نه‌هامه‌تی‌‌و ماڵوێرانی‌. .
توێژینه‌وه‌كان جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌و كه‌سانه‌ی‌ له‌گه‌وره‌یدا تووشی خه‌مۆكی‌ بوون له‌ منداڵیدا  له‌سۆزو خۆشه‌ویستی‌ بێبه‌شبوون، یان هه‌ندێكجار باوك‌و دایكیشی‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام ته‌ندروست په‌روه‌رده‌ نه‌كراوه‌، هه‌روه‌ها باری‌ ئابوری‌‌و گرفتی‌ خێزانی‌ فاكته‌رێكی‌ تری‌ دووچاربوون به‌خه‌مۆكییه‌، هۆكاری‌ بایه‌لۆجی‌‌و پێشكه‌وتنی‌ ته‌كنه‌لۆجیاش.

خێزان‌و خه‌مۆكی‌
چه‌ند ژماره‌ی‌ ئه‌ندامانی‌ خێزان زۆر بێت، قه‌ره‌باڵغ بێت، كه‌متر تاك سه‌ری‌ ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی‌ ناته‌ندروست، چه‌ند خێزان خۆشه‌ویستی‌ تیا بێت، نه‌نك‌و باپیره‌، یان كه‌سێكی‌ به‌ته‌مه‌نی‌ تیابێت. ئه‌وه‌نده‌ زیاتر ئه‌و خێزانه‌ دوورن له‌ توشبوون به‌خه‌مۆكیه‌وه‌. چه‌ند پێكه‌نین و گێڕانه‌وه‌ی‌ حیكایه‌تی‌ به‌ساڵاچوانی‌ تیابێت، ئه‌وه‌نده‌ زیاتر ئه‌م مۆته‌كه‌یه‌ دوور ده‌خاته‌وه‌. هه‌میشه‌ ڕێژه‌ی‌ خه‌مۆكی‌ له‌ نێو ئه‌و خێزانانه‌ن كه‌ تێكڕای‌ ژماره‌ی‌ كه‌سه‌كانی‌ له‌ نێوان (4ـ5) كه‌سدایه‌، یان دره‌نگ ده‌چنه‌ نێو پڕۆسه‌ی‌ هاوسه‌رگیرییه‌وه‌. 
 به‌ ده‌گمه‌ن ئه‌ندامانی‌ خێزانه‌ میلله‌یه‌كان توووشی‌ خه‌مۆكی‌ بن. 
 زۆرێك له‌ نووسه‌رو پزیشك و ئه‌ندازیار كه‌ به‌ریه‌ككه‌وتنی‌ كه‌میان له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵ‌و خێزان‌و تاك هه‌یه‌، یه‌كێك له‌ نیشانه‌كانی‌  خه‌مۆكییان تیایه‌. به‌شێكی‌ زۆریان توانای‌ خۆگونجاندنیان له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵ نیه‌‌و تووڕه‌ن له‌كاتی‌ ئیشه‌كانیان، به‌شداری‌ هیچ بۆنه‌یه‌ك ناكه‌ن، له‌ قۆناغێكی‌ ته‌مه‌نیان ڕه‌نگه‌ تووشی‌ خه‌مۆكی‌ بن. 
  
چاره‌سه‌ر
چاره‌سه‌ر بۆ تووشبوانی‌ خه‌مركی‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ هۆكاره‌، هه‌ر كاتێك هۆكار بنه‌بڕكرا، خه‌مۆكیه‌كه‌ بنه‌بڕ ده‌كرێ‌. خه‌مۆكی‌ له‌ئاستی‌ سه‌ره‌تایدا
 به‌ كێشه‌ ناو ده‌برێ‌ نه‌ك نه‌خۆشی‌، ئه‌م حاڵه‌ته‌ ته‌نیا پێوێستی‌ به‌ ڕێنماییه‌. به‌تایبه‌ته‌ بۆ منداڵ و هه‌رزه‌كار، به‌ ڕێنمایی چاره‌سه‌ر ده‌كرێت، به‌ڵام  بۆ خه‌مۆكی‌ توند له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێكجار په‌نابرێته‌ به‌ر به‌كارهێنانی‌ ده‌رمان،  له‌وانه‌یه‌ پێویست كات بۆ چاره‌سه‌ر ته‌زووی‌ كاره‌با به‌كاربێت، به‌ تایبه‌ت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ ئازار گه‌یاندن به‌خودیان هه‌یه‌، یان تووشی‌  خه‌مۆكی‌ مه‌ترسیدار بوون. خه‌مۆكی‌ مه‌ترسیدار: ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ماوه‌یه‌كی‌ درێژ كه‌سه‌كه‌ تووشی‌ دڵته‌نگی‌ و بێزاری‌ بێت چێژ له‌ژیان وه‌رنه‌گرێت، ده‌بێت ئه‌و كه‌سه‌ كه‌ تووشی‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌بێت،  هاوكات نه‌خۆشیه‌كی‌ ده‌روونی‌ تر، یان جه‌سته‌یی درێژ خایه‌نی‌ نه‌بێت. یان به‌هۆی‌ كاره‌ساتێكه‌وه‌ (مردن، بێكاری، زه‌ره‌ر... هتد) تووشی‌ نه‌بوو بێت. به‌ڵكو له‌ناكاو تووشی‌ بێت‌و بیرۆكه‌ی‌ خراپی‌ لا گه‌ڵاڵه‌ بێت، یان زیان به‌كه‌سانی‌ تر بگه‌یه‌نێت. ئه‌مه‌ به‌خه‌مۆكی‌ توند ناو ده‌برێ‌، كه‌سه‌كه‌ به‌رده‌وام هه‌ست به‌تاوان ده‌كات. 

به‌رگرتن له‌خه‌مۆكی‌
1ـ بۆ خێزانه‌ تازه‌ هاوسه‌رداره‌كان ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانن كه‌ منداڵ له‌ گه‌ڕه‌ك دانه‌بڕن به‌ پاساوی‌ شه‌ڕه‌نگێزی‌ و فێربوونی‌ وته‌ی‌ نه‌شیاو و خۆ جیاكردنه‌وه‌ له‌خێزانه‌كان، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ منداڵ تێكه‌ڵ به‌ ژینگه‌ی‌ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ت بكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ داهاتوودا توانای‌ خۆگونجاندنی‌ هه‌بێت له‌گه‌ڵ ده‌روروبه‌ر، چونكه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ تووشی‌ خه‌مۆكی‌ بوون كێشه‌ی‌ خۆگونجانیان هه‌بووه‌.  
دروستكردنی‌ ڕۆحی‌ خۆبه‌خشی‌ لای‌ تاك، چونكه‌ هه‌ستی‌ خۆبه‌خشی‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ وه‌رگرتنی‌ چێژ له‌ژیان، مه‌رج نیه‌ هه‌ر كارێك مرۆڤ بیكات به‌ته‌مای‌ قازانج بێت. ده‌توانی‌ بێته‌ ئه‌ندام له‌ڕێكخراوێكی‌ مرۆیی ژینگه‌یی، یان هه‌ر بابه‌تێك خۆت حه‌زی‌ لێ‌ ئه‌كه‌ی‌، به‌شداریكردن له‌گروپی‌ شاخه‌وانی‌.  
گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ یاریه‌ كورده‌وارییه‌كان به‌تایبه‌ت له‌قوتابخانه‌و نێو خێزانه‌كاندا، ئه‌گه‌ر هه‌موویشی‌ نه‌بێت، ته‌نیا یه‌ك یاری‌ به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ خێزان كۆ بكاته‌وه‌.. 
ده‌بێت سه‌رۆكی‌ خێزان كاتێك هه‌ستیكرد هه‌ر گۆڕانكاریه‌ك له‌ ده‌م‌وچاوی‌ ئه‌ندامێكی‌ خێزانه‌كه‌ی‌ ڕوویدا  هه‌وڵبدات هۆكاره‌كه‌ی‌ بدۆزێته‌وه‌‌و یارمه‌تیان بدات  له‌كێشه‌ سۆزداریه‌كانی‌ تازه‌پێگه‌یشتووه‌كانیدا. 
كۆبوونه‌وه‌ی‌ خێزانی‌  فاكته‌ری‌ یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ نه‌هێشتنی‌ ماكه‌كانی‌. 
گرنگیدان به‌به‌های‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی‌ كوردی‌ به‌تایبه‌ت ئه‌و بابه‌ته‌ مه‌عنه‌ویانه‌ی‌ كه‌ باپیرانمان پارستوویانه‌ چێژ به‌ ژیان ده‌به‌خشێت. 
سوود وه‌رگرتن له‌بۆنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی‌ وه‌ك جه‌ژن بۆ دروستكردنی‌ دۆخێكی‌ خۆشه‌ویستی‌ بۆ ئه‌ندامانی‌ خێزان.  
 بۆ ئاماده‌كردنی‌ ئه‌م باسه‌ سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌.  
نه‌خۆشیه‌ ده‌روونیه‌كان، گۆڤاری‌ سایك، به‌رنامه‌ی‌ هه‌توان، په‌یجی‌ ته‌ندروستی‌ گشتی‌، ماڵپه‌ڕی‌ ده‌روونناسی‌


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7344
18/8/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ له‌ نێو لیستی باشترین 10 یاریزانی ئه‌وروپادا ناوی نه‌یمار نییه‌ 17/8/2017
‌ یاریزانانی سلێمانی پێشه‌نگ بوون 17/8/2017
زانست
‌ لەسەر زمانی ئێمەیە‌و لەسەر پەنجەی كەڕولاڵەكانیشە 18/8/2017
‌ ئه‌وانه‌ی‌ ئاره‌زوو ده‌كه‌ن ببن به‌ دایك ئه‌م بابه‌ته‌ بخوێننه‌وه‌ 18/8/2017
‌ منداڵ هه‌ستی‌ حه‌وته‌میشی‌ هه‌یه‌ 18/8/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP