دەوڵەت - نەتەوە ( الدولە- الامە، Nstion-State)
دەوڵەت - نەتەوە ( الدولە- الامە، Nstion-State) ‌ محه‌مه‌د مێرگه‌سۆری‌ 4/1/2017
به‌شی یه‌که‌م
لەودەچێ‌ گەل و دەوڵەتان لە یەكبچن و جودا نەبن لەیەكتر، بەڵام ئەمە وانیە؟. دەوڵەت بریتیە لە بوونی دەستەڵاتی گەل و نەتەوەیەك، لە چوارچێوەیەكی جوگرافی دیاركراودا. پشت بە كۆمەڵێك یاسا و باج و خزمەتگوزاری و گەیاندن و پۆلیس و سوپا دەبەستێت و كاروبارەكانی بەرێوە دەبات. بەشداری لە پەیماننامە و بەڵێنامە نێودەوڵەتی و ئیقلیمەكان دەكات. ژیانی هاوڵاتیانی بە هەزاران رێگەوە رێكدەخات و پارێزگاری لە سەروەری و خاكەكەی دەكات.
لە كاتێكدا گەل و نەتەوەكان، لە گروپگەلێك لە خەڵك پێكهاتوون، چەند بەستەرێكی وەك زمان، كەلتوری هاوبەش، شوناسی مێژووی، هەموویانی بە یەكەوە بەستۆتەوە. هەندێ‌ نەتەوە و گەل دەمێكە خاوەنی دەوڵەت و چوارچێوەیەكی  دەوڵەتدارین ، وەك فەرەنسیەكان، هۆلەندییەكان، میسرییەكان، ژاپۆنیەكان. بەڵام گەل و نەتەوەی دیكە داوای دەوڵەت دەكەن و تائێستا بە دەستیان نەهێناوە وەك» تیبتەكان، شیشانیەكان، فەلەستینیەكان، كوردەكان». بەڵام گەل و نەتەوەی دیكە هەن، داوای جۆرێ‌ لە خۆبەرێوەبردن و سەربەخۆیی دەكەن، وەك دەوڵەتی «كارین» لە نێوان وڵاتی بۆرما / ماینمار. هەروەها هۆزەكانی ئەلیسۆ دەڵێن: ئێمە نەتەوەیەكین لە چوارچێوەی سنوری وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا. هەموو ئەو گەل ونەتەوانە، خاك، ماف، یاسا، و كلتوری تایبەت بە خۆیان هەیە. بەڵام دەرفەتی دروستكردنی قەوارە و دەوڵەتیان نەبووە. هەندێ‌ نەتەوە و گەل، لە دەوڵەتێك زیاتریان هەیە. گەل و نەتەوەی عەرەب زیاتر لە 22 دەوڵەتن. كەچی نەتەوەی كورد دابەشی سەر چوار دەوڵەت كراوە؟.

سنورەكانیان گۆڕانی بەسەردا هاتووە
هەندێ‌ گەل و دەوڵەت هەن، كە لەرووی بوون و دەوڵەتدارییەوە، خاوەن مێژوویەكن و ماونەتەوە. بەڵام لە واقیعدا، خودی دەوڵەت لە حاڵەتێكی گۆڕانكاریەكی بەردەوام دایە. زۆربەیان پانتایی و رووبەری سنورەكانیان گۆڕانی بەسەردا هاتووە، ئەوەش بەهۆی شەڕ و جەنگ یان گفتوگۆ و رێكەوتنی سیاسی یان خۆپتەوكردن و نێوبژیكردنەوە بووە،  یان فرۆشتنی خاك بە پارە، وەك فرۆشتنی خاكی ئالاسكا لەلایەن رووسیای قەیسەری بە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا. هەندێ‌ دەوڵەت بەرگەی كۆمەڵێك تەحدیاتیان گرتوە و ماونەتەوە و بەردەوام بوون، هەندێكیش ئەمرۆ وەستاون و لەوانەیە لە داهاتوو بایەكی بەهێز رایانماڵێ‌. لە چەند دەییەی رابڕوودا، چەندین وڵاتی وەك چیكۆسلۆڤاكیا، ئەڵمانی رۆژهەڵات، یەمەنی باكور و باشور، یەكێتیی سۆڤیەت جاران، لەسەر نەخشە نەمان.
دانپێنانی دبلۆماسی مۆركێكی شەرعی دەداتە دەوڵەتە تازەكان، یاخود دەستەڵاتی دەوڵەتێكی دیاریكراو، بەڵام لەسەر ئاستی خێزانی نێودەوڵەتیدا ناتوانێ‌ توافقی بەدەستبهێنێ‌. وەك: گەلی فەلەستینی كە زیاتر لە هەندێ‌ گەل و دەستەڵاتی دەوڵەتانی بەدی هێناوە، بەشێكی زۆری خێزانی نێودەوڵەتی پشتگیری لە دەوڵەتێكی سەربەخۆ بۆ فەڵەستینەكان دەكەن. لە كاتێكدا هەندێ‌ دەوڵەت بۆ بەدەستهێنانی پشتگیری و پاڵپشتی نێودەوڵەتی شكست دەهێنن و تەنانەت بە هەوڵێكی فیرۆدار و بێ‌ شەرعی دەزانن» وەك ئەوەی لە كۆسۆڤۆ بینرا».
تاكە هۆكار و پاڵنەری سەرەكیان بوو
لە سەرەتایی دامەزراندنی رێكخراوی نەتەوەیەكگرتوەكان، ژمارەی ئەندامانی دەگەیشتە ( 25) دەوڵەت، ئەمرۆ ژمارەو ئەندامانی دەگاتە زیاتر لە(190)دەوڵەت، كە بەشێكی زۆریان لە نەوەی كۆلۆنالیزمن، بە تایبەت لە كیشوەری ئەفریقیا و بەشێكیان هی دەوڵەتی یەكێتیی سۆڤیەتی جارانە.
تێرمی دەوڵەت- نەتەوە، لە فۆرمی كلاسیكدا لە ئەوروپای رۆژهەڵات و رۆژئاوا لە چوارچێوەی دەوڵەتی هەرێمیدا گەشەی كرد، كە بەشێك بوون لە سیستەمی دەوڵەتانی ئەوروپی، كە جۆرێك لە دانپێنیان لە خودی  پەیماننامەی وستیڤاڵیای ساڵی 1648 بەدەستهێنابوو، كە دواتر دەوڵەتی وەك ئەڵمانیا و ئیتالیا دروستبوون، هەروەك جۆر و فۆرمی دەوڵەت و ئاراستە و رەوتێكی دەوڵەتداری جیایان وەرگرت، كە جیا بوو  لەگەڵ «دەوڵەت – نەتەوە»كانی، ئەوروپای رۆژهەڵات و رۆژئاوا، كە پێشتر دامەزرا بوون، لەبەر ئەوەی مەشخەڵی هۆشیاری نەتەوەیی، رێگەی لە بەردەم دامەزراندنی ئەو دەوڵەتە تازانەدا رووناك كردەوە، كە تاكە هۆكار و پاڵنەری سەرەكیان بوو.
 جیاوازی دژەیەك و پێچەوانە لە نێوان ئەو دوو  ئاراستەیە هەیە: واتە ( لە دەوڵەتەوە بۆ نەتەوە، لە نەتەوەوە بۆ دەوڵەت)، رەهەندە هەمەلایەنەكان ئەو دوو ئاراستەیە، رۆڵیان هەبوو لە گەشە و نەشونماكردنی دەوڵەت و نەتەوەدا. لە ئاڕاستە و حاڵەتی یەكەمدا، پارێزەران، دبلۆماتكاران، ئەفسەرانی سوپا و كەسانی نزیك لە پاشاكان، بەیەكەوە رۆڵیان هەبووە  لە دامەزراندنی دەوڵەتدا. بەڵام لە ئاڕاستەو حاڵەتی دووەمدا، نوسەران ، زانایان، مێژوونوسان،  رۆشنبیر و رووناكبیران «بە مانا فراوانەكەی»، ئەوانە لە یەككاتدا بە یەكەوە رۆڵیان هەبووە لە دروستبوونی دەوڵەت لە یەكخستنی توانا دبلۆماسی و سەربازییەكانی.

نەیاندەتوانی سەروەرییەكەی بەدەستبهێنێ‌
لەدوای شەڕی دووەمی جیهانی، نەوەی سێیەم دەركەوت، كە زۆر جیاواز بوو فۆرم و شێوازی دەوڵەت- نەتەوەی، ئەوانەی پێشووتر، ئەوەش دەگەرێتەوە بۆ پرۆسەی كۆتایهاتنی كۆلۆنیالیزم لە كیشوەری ئەفریقیا و ئاسیا. ئەو دەوڵەتانەی لە چوارچێوەی ئەو سنورانەدا دامەزرێنران یان دامەزران، كە پێشتر سیستەمە كۆلۆنیالیزمەكان نەخشەیان بۆ كێشرابوو، نەیاندەتوانی سەروەرییەكەی بەدەستبهێنێ‌، پێش ئەوەی پەیڕەوەی فۆڕمەكانی رێكخستنی سیستەمی دەوڵەتداری بكات، لەگەڵ پاراستنی شوناسی نەتەوەیی راستەقینەی خۆی، و زاڵبوون بەسەر بەرژەوەندی و ناكۆكیە خێڵەكی و فیوداڵیەكاندا. لەو حەڵەتانەشدا پێویست بوو، ئەو دەوڵەتە دەستكردانە، سەرەتا بە پرۆسەی دامەزراندن وچەسپاندنی بنەمایەكانی دەوڵەتداریدا بڕۆن و پەیڕەوی بكەن. دیسان لەگەڵ رووخانی یەكێتیی سۆڤیەتدا، وڵاتانی ناو ئەو یەكێتە و وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئەوروپا داوای سەربەخۆی و جیابوونەوەیان دەكرد، بەهۆی نالەباری بارودۆخی كۆمەڵایەتی و ئابووری شڵەژاوەوە، ئەو دەوڵەتانە رێچكەیەكی توندوتیژیان گرتەبەر، و دروشمی نەتەوەپەرستی و نەژادپەرستی و رەگەزپەرستی بوونە هۆی هاندان و كۆكردنەوەی جەماوەر بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی. لە هەندێ قۆناغی و وێستگەی مێژوویدا، دەوڵەت – نەتەوە، وەڵامدانەوەیەكی مێژووی و رێگەچارە و دەروازەیەكی  كردەیی بووە، بۆ تەواوكاری كۆمەڵایەتی لە فۆرمێكی مۆدێرن و سەردەمیانەدا.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7223
20/3/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ سلێمانی كه‌وته‌ داوی یه‌كسانبوونه‌وه‌ 19/3/2017
‌ ناپۆلی و مێرتینز گه‌یشتنه‌ رێكه‌وتن 19/3/2017
زانست
‌ پیاوان به‌ هه‌ڵه‌ ده‌موچاویان ده‌شۆن 15/3/2017
‌ دانیماركیش پشت بە ئاشی با ده‌به‌ستێت 15/3/2017
‌ چه‌ند گیراوه‌یه‌كی سروشتی بۆ چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كانی پێست به‌هۆی زه‌یتی كونجیه‌وه‌ 15/3/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP