مافی بەدەستهێنانی زانیاری لە هەرێمی کوردستان
مافی بەدەستهێنانی زانیاری لە هەرێمی کوردستان ‌ 27/12/2016
لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری
مەجید ساڵح
پوختە:
ئامانجی ئەم توێژینەوەیە بریتیە لە لێکۆڵینەوە لە یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری ومێژووی سەرهەڵدانی و پراکتیزە کردنی ئەو یاسایە لە وڵاتانی دونیا و پرەنسیپە نێو دەوڵەتیەکانی، هەروەها لە رێگەی بەراوردکردنی هەردوو یاسای بەدەستهێنانی زانیاری لە هەرێمی کوردستان و تورکیا و رادەی رەچاوکردنیان بۆ پرەنسیپەکانی رێکخراوی مادەی 19. بۆ ئەم توێژینەوەیە رێبازەکانی شیکاری - بەراوردکاری بەکارهاتوەو کەڵک لە کتێب وگۆڤارو راپۆرتی پەیوەندیدار وەرگیراوە بۆ هەڵنجانی کۆمەڵێک دەرئەنجام. لە ئەنجامی بەراوردکاری نێوان هەر نۆ پرەنسیپەکانی رێکخراوی مادەی 19 بۆ مافی بەدەستهێنانی زانیاری، یاساکەی هەرێمی کوردستان توانیویەتی هەشت پرەنسیپی جێبەجێ بکات و لە چاو یاساکەی تورکیاشدا یاسایەکی پێشکەوتوترە.
بەشی یەکەم
پێشەکی
ئەوەی مرۆڤەکانی ئەمڕۆ لەوانەی دوێنێ و سبەینێ  و دوسبەی جیا دەکاتەوە ئاستی و هەستکردنیان بەدەوروبەر و رادەی زانینانە بەو رووداوانەی دەگوزەرێت، لەم سەردەمدا زانیارییەکان وەک کاڵا مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت و یاساکانی بازاڕیان بەسەردا جێبەجێ دەکرێت. دامودەزگاکانی حکومەت و بوارە گشتییەکان بەردەوام زانیاری بەرهەم دێنن و کڕین و فرۆشتنیان پێوە دەکەن، زۆرجاریش بە هۆی گرنگیانەوە دەدزرێن یان بەمەبەست دەشاردێرێنەوە، هۆکارەکەشی ئەوەیە کە «هەمو کەسێک هەر لە مامۆستا و پزیشک و ئەندازیارە و رۆژنامەنووس و سەرباز و سیاسیەتمەدار، بگرە تا دەگاتە هاوڵاتیەکی سادە، لە بواری کارەکانیاندا پێویستیان بە زانیاری هەیە، هەر لە بەر ئەوەیە ئەم سەردەمە پێی دەوترێت سەردەمی زانیارییەکان و کۆمەڵگای نوێش بە کۆمەڵگای زانیاری ناوزەد کراوە».
لە هەرێمی کوردستانیشدا کە ئێستا بە قۆناغی گوزەر بەرەو دیموکراسیدا تێپەڕدەکات، تادێت خواست لە سەر زانیاری فراوانتر دەبێت و کاردەکرێت بۆ ئەوەی زانیارییەکان لە حەشارگەو شوێنە نهێنیەکانەوە دەربهێنرێت و بخرێنە بەردیدی هەموان، کۆمەڵێک هۆکار لە پشت ئەو خواستەوەیە، سەرەکی ترینیان ئەوەیە نوخبەی» دەستەبژێری» روناکبیر و هەندێ لە سیاسەتمەدارانی کوردستان گەیشتونەتە ئەو باوەڕەی هەرگیز کوردستان بە بێ بوونی هاوڵاتیەک کە زانیاری راست و دروستی لە لابێ، ناتوانێ شەفافیەت پەیڕەو بکات و کار بۆ بنبڕ کردنی گەندەڵی بکات؛ چونکە لە ژینگەیەکی کراوە و پڕ لە زانیاریدا هاوڵاتیان دەتوانن بۆچونەکانی خۆیان بە شێوەیەکی واقعیانە لە سەر مەسەلە جیاجیاکان گەڵاڵە بکەن. بە پێچەوانەوە لە ژینگە داخراو و تاریکەکاندا بێ متمانەیی بە سەر پەیوەندیەکاندا زاڵ دەبێت و بڕیارەکانیش لە سەر بناغەیەکی نادروست دەدرێن.
ئەم توێژینەوەیە دەیەوێت لە دوو بەشدا ئەوە روون بکاتەوە مافی بەدەستهێنانی زانیاری چییەو چ رۆڵێکی هەیە لە پێشخستنی کۆمەڵگاکان و سەقامگیر کردنی ژیانی دیموکراسی و ئەو یاسایەی لە هەرێمی کوردستاندا هەیە بە بەراورد لەگەڵ یاسای مافی دەست راگەیشتن بە زانیارییەکانی تورکیا تا چ رادەیەک رەچاوی پێوەرە نێودەوڵتیەکانی رێکخراوی مادەی 19 کردوە.

ئەم توێژنەوەیە لە سەر بناغەی دوو گریمانەی سەرەکی دانراوە:
یەکەم: یاسای (مافی دەستکەوتنی زانیارییەکان لە هەرێمی کوردستان) نەیتوانیوە رەچاوی پێوەرە نێودەوڵەتیەکانی یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری بکات کە لە لایەن رێکخراوی مادەی 19 دانراوە.
دوەم: بە پێی ئەزمون و دورودرێژی تەمەنی حوکمڕانی لە تورکیا، یاساکەی تورکیا پیشکەوتوو ترە لە یاساکەی هەرێم.

بەشی یەکەم
بنەما تیۆرییەکانی مافی بەدەستهێنانی زانیاری
1-1: چەمکی مافی بەدەستهێنانی زانیاری
«ماف» چەمکێکی بەرفراوانەو لە زۆر بەشی جیاجیادا بەکاردێت، بەڵام «مافی زانین» یەکێکە لە گرنگترین خواستەکانی کۆمەڵگای مۆدێرن و پێدانی ئەو زانیاریانەی لە دامودەزگاکانی حکومەت پارێزراوە رۆڵێکی گەورە دەگێڕێت لە پرۆسەی شەفافیەت و کرنەوە بەرووی هاوڵاتیاندا.
«جیمز مادیسون» چوارەم سەرۆکی ئەمریکا لە ساڵی  1822یەکەم کەس بوو باسی لە مافی زانیین کرد، ئەو یەکێک بوو لە رێبەرە سیاسیەکانی ئەمریکا، لەو بارەوە وتویەتی:
«حکومەتێک کە خەڵک هەڵیبژاردبێت، گەر ئەو زانیاریانە کە پەیوەندیان بە بەرژەوەندی و کاروبارەکانی ژیانی خەڵکەوە هەیە ئاشکرا نەکات، ئەوە سەرەتایەکە بۆ شانۆگەریەکی گاڵتەجاڕی یان شانۆگەریەکی تراژیدی یان هەردوکیانە پێکەوە. هەردەم زانین بەسەر نەزانیندا سەردەکەوێت، ئەو گەلەی کە دەیەوێت خۆی خۆی بەڕێوە ببات، دەبێ خۆی بە هێزی زانین پڕ چەک بکات».
ئەگەرچی ئەم وتەیەی مادیسون زیاتر لە دووسەد ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە، بەڵام تا دێت زیاتر راستیەکانی ئاشکرا دەبن. چونکە زانین هێزێکی کاریگەرە بە دەست گەلانەوە و ئەو گەلەی نەزان بێت، رێگە بۆ دەسەڵاتدارانی ناخۆیی و تەنانەت داگیرکەرانیش خۆش دەکات چۆنیان بوێت بەڕێوەی ببەن و بڕیار و چارەنوسی بەدەستی خۆی نابێ.
سەرەتایترین بنەما لە هەر وڵاتێکی دیموکراتدا ئەوەیە کە هاوڵاتیانی بتوانن لە پاڵ پەرلەماندا چاودێربن بەسەر رەفتارەکانی حکومەت و کاربەدەستانی وڵاتەوە، بەڵام ئەو چاودێرییە لە خۆڕا ناکرێت. مەرجی ئەو کارە دەستراگەیشتنی ئازادانەی هاوڵاتیانە بە زانیارییەکان.
 مافی بەدەستهێنانی زانیاری بریتیە لە: 
«دەستراگەیشتنی هاوڵاتیان بەو زانیاریانەی کە لە دامودەزگا گشتیەکان وهەندێ لە دامودەزگا تایبەتیەکان پاریزراوەو تایبەتن بەو چالاکیەکانەی ستراکتۆری حکومەت لەناوخۆو دەرەوە ئەنجامی دەدات
لە چارەکی یەکەمی کۆتایی سەدەی رابردوەوە لەو وڵاتانەی کە دیموکراتیان کردوەتە بنەمای دەسەڵاتدارێتی، ئەم مافە وەک مافێکی رەوای سەرەکی هاوڵاتیان دانیپێدانراوەو لە زۆربەی دەستورو بەڵگەنامەکانیاندا گرەنتی پێدانی زانیاری بە هاوڵاتیان دراوە. 
بونیادی مافی بەدەستهێنانی زانیاری لە سەر ئەو گریمانەیە بونیادنراوە کە: «دەوڵەت نەک خاوەن، بەڵکو ئەمانەتداری زانیارییەکانە».بەو مانایە کە لە کۆمەڵگا دیموکراتەکاندا هاوڵاتیان متمانەیان بە حکومەتی خۆیان هەیە بۆ ئەوەی لە بەرژەوەندی گشتی و بەرژەوەندی ئەواندا زانیارییەکان کۆکاتەوە و پۆلێنیان بکات.
1-2 : کورتە مێژوویەکی یاساکانی مافی بەدەستهێنانی زانیاری
تاوەکو ساڵی 1990، تەنها (13) وڵات یاسای مافی دەستراگەیشتن بە زانیارییان هەبوو، بەڵام ئیستا زیاتر لە (95) وڵات کە ژمارەی دانیشتوانیان زیاتر لە پێنج ملیار کەسە یاسای تایبەتیان هەیە بۆ دەست ڕاگەیشتنی هاوڵاتیان بەو زانیاریانەی کە لای حکومەت و دامەزراوە گشتیەکاندا پارێزراوە. 
لە دەستوری ژمارەیەک لە وڵاتاندا ئازادی زانیاری و مافی دەستراگەیشتن بە زانیارییەکان بە فەرمی دانی پێدانراوە، ئەم مافە یان بەشێوەیەکی راشکاو و ئاشکرا لە دەستورەکاندا ڕەچاوکراوە، یاخود هەندێجار لە راڤەی دادگای باڵای دەستوری وڵاتەکاندا بۆ ناوەڕۆکی بەندەکانی دەستور ئەو مافە بەرەسمی دانی پێدا نراوە. 
بۆ یەکەمجار پەرلەمانی شانشینی سوید لە ساڵی 1766دا «یاسای مافی دەستراگەیشتن بە زانیاری» دەرکرد، ئەم یاسایە دامودەزگاکانی دەوڵەت ناچار دەکات داواکاری ئەو هاوڵاتیانەی کە داوای زانیاری دەکەن جێبەجێ بکات. لە ئێستادا یاسای ئازادی زانیارییەکان بەشێکی گرنگی دەستوری سوید پێکدەهێنیت، بە پێی ئەو یاسایە هەمو هاوڵاتیەکی سویدی دەتوانێت دەستی بە زانیارییەکانی دامودەزگاکانی حکومەت بگات. لە یاساکەدا رێکارەکانی وەرگرتنی زانیاری شێوازی وەڵامدانەوە و پەنابردن بۆ دادگاکان و ئەو زانیاریانەی کە رێگە بە بڵاوکردنەوەیان نادرێت، دیاری کراوە.
دوای سوید، کۆلۆمبیا دوەم وڵاتە کە لە ساڵی 1888 یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری لە لایەن پەرلەمانەوە دەرکراوە و دەستراگەیشتن بە بەڵگەنامەو زانیارییە دەوڵەتیەکانی بە مافێکی رەوای هاوڵاتیانی خۆی زانیوە. ئەم یاسایە دوای دوو ساڵ لە پەسەندکردنی دەستوری لیبرالی کۆلۆمبیا دێت. بەپێی یاساکە هەموو هاوڵاتیەک دەتوانێ لە رێگەی داخوازیەکەوە بەڵگەنامە دەوڵەتیەکانی دەست کەوێت، تەنها لەو کاتانەدا نەبێت کە بە یاسا ئەو مەسەلەیە سنوردار کرابێت. ئەو یاسایە تا ئێستاش کاری پێدەکرێت.
دوابەدوای کۆلۆمبیا فلنەندا سێیەم وڵاتە کە لە ساڵی 1951 ئەو یاسایەی دەکرد، یاساکەی فلنەندا لە ژێر کاریگەری یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری سویدایە؛ چونکە لە رووی مێژوو و کلتورییەوە هاوبەشی هەیە لە نێوان هەردوو وڵاتدا.
ئەگەرچی مێژووی ئازادی رادەربڕین لە ئەمریکا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای دامەزراندنی ئەو وڵاتە، بەڵام حەقیقەت ئەوەیە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا چوارەم وڵاتە کە ئەو مافەی لە ساڵی 1966 بە هاوڵاتیانی خۆی بەخشی.
لە ساڵانی رابردودا چەند وڵاتێکی ئاسیایی یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاریان دەرکردوە. فیلیپین لە ساڵی 1987 بە پێی یاسای «پێوەرەکانی ئاکارو رەفتاری فەرمانبەران و بەرپرسانی دەوڵەت» مافی بەدەستهێنانی زانیاری بە فەرمی دەرکرد. لە ساڵی 1995 هۆنگ کونگ یاسایەکی هاوچەشنی دەرکرد و کوریای باشور  و تایلەندیش لە ساڵی 1997 ئەو یاسایەیان خستە بواری پراکتیکیەوە. لە ساڵی 1999 ژاپۆن یاساکەی دەرکرد و دەرگا لە بەردەم وڵاتانی دیکەدا کرایەوە بۆ ئەوەی بچنە ریزی یانەی ئەو وڵاتانەی کە خاوەنی یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیارین. ئوزبەکستان 1997 پاکستان 2002، بەنگلادیش 2008، ئازربایجان 2005، تاجیکستان 2002، تورکیا 2003، ئەفغانستان لە ساڵی 2014 یاسایەکی تایەبت بە پێدانی زانیاری دەرکرد 
لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تا ساڵی 2007 ئیسرائیل تاکە وڵات بوو کە خاوەنی یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری بوو، بەڵام لە ساڵی  2009پەرلەمانی شانشینی ئوردون وەک دوەم وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست یاسایەکی هاوشێوەی دەرکرد، دوابەدوای ئەویش لە ساڵی 2012 یەمەن بوو بە سێیەم وڵاتی خاوەن یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری لە ناوچەکەدا. پەرلەمانی هەرێمی کوردستانیش لە ساڵی 2013 چوارەمین یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری دەرکرد لە ناوچەکە.
لە وڵاتانی ئۆروپای رۆژهەڵاتدا وەک بەشێک لە پرۆسەی گوزەر بەرەو دیموکراسی، یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاریان قەبوڵ کردوە. زۆرێک لەو وڵاتانە وەک جێبەجێکردنی مەرجەکانی چونە ناو پەیمانی ناتۆ و یەکێتی ئۆروپا ئەو یاسایانەیان دەرکردوە.
وڵاتانی وەک ئەلبانیا 1999، بوسنە و هرزەگوڤین 2000، بولگاریا 2000. ئەستونیا 2000 رۆمانیا 2001، گورجستان، مەجەرستان 2011، لیتوانیا 1996. سربیا 2003، سلۆڤاکیا2002، کرواتیا 2003، کۆسۆفۆ 2003 روسیا 2009، ئۆکراین 2011، لە ناوەڕاستی نەوەدەکانەوە ئەو یاسایەیان دەرکردوە و هەندێ وڵاتی دیکەش پرۆژە یاسایان ئامادە کردوە بۆ دەنگدان لە سەری.
ئەفریقای باشور یەکەمین وڵاتی ئەفریقاییە کە ئەو یاسایەی لە ساڵی 2000 دەرکردوە، هاوڵاتیانی زیبامبوی و ئەنگۆلاش لە ساڵی 2002  بون بە خاوەن یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری. 
بەم جۆرە دەکرێت بڵێین جیهان ئەمڕۆ بەرەو بەرقەرارکردنی یاسای ئازادی زانیاری و دەستڕاگەیشتنی هاوڵاتیان بەو زانیاریانە هەنگاو دەنێت کە بەشێوەیەکی تەقلیدی لە بن دەستی حکومەتدایە، بەڵام دەبێ ئەوە لەبەرچاو بگرین مەرج نییە بونی یاسای مافی بەدەستهێنانی زانیاری ببێتە هۆی بەخورداری هاوڵاتیان بە زانیاری، چونکە لە هەندێ وڵاتدا هێشتا کلتوری شاردنەوەی زانیاری لە ناو دەسەڵاتداراندا زاڵە و بەرپرسان سەرپێچی دەکەن لە پێدانی زانیاری و گەر ئەوەشیان پێنەکرا لە رێگەی دەستی دەستی کردن و دانانی خەرجی زۆر و ناماقوڵەوە خۆیان لە پێدانی زانیاری دەدزنەوە. لەوەش زیاتر چۆنیەتی راڤەکردنی دادوەرەکان بۆ مادەکانی یاساکان، پراکتیزە کردنیان پەک دەخەن، لە هەندێ وڵاتیشدا ئەو ناوەندەی کە سەرپەرشتی جێبەجێکردنی یاساکان دەکات دەکەونە ژێر گوشار و هەڕەشەی بەرپرسە باڵاکانەوە و کارێک دەکەن بون و نەبونی یاساکان وەکو یەک وابێت.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7173
20/1/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ خولی نایابی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان 19/1/2017
‌ گراند سلامی ئوستورالیا 19/1/2017
زانست
‌ به‌ به‌ڵگه‌وه‌ خوێنه‌رانی‌ كتێب ساڵی‌ 1960 زیاتر بووه‌ له‌ ئێستا 19/1/2017
‌ زیانه‌كانی زۆر به‌كارهێنانی خوێ 19/1/2017
‌ تێچووی جگه‌ره‌كێشان له‌سه‌ر ئابوری جیهان گه‌یشتۆته‌ زیاتر له‌ یه‌ك تریلیۆن دۆلار 19/1/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP