مافی بەدەستهێنانی زانیاری لە هەرێمی کوردستان
مافی بەدەستهێنانی زانیاری لە هەرێمی کوردستان ‌ 29/12/2016
لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری
مەجید ساڵح 
به‌شی سێیه‌م
پرەنسیپی چوارەم: سنوردارکردنی پەراوێزی ئاوارتەکان
دەبێ هەر ئاوارتەیەک کە دادەنرێت بۆ مافی بەدەستهێنانی زانیاری رون وئاشکراو بەرتەسک بێت و بە بە پێوەری «زیان» و «بەرژەوەندی گشتی» تاقی بکرێتەوە
ئەو مادەیەی کە تەرخان دەکرێت بۆ ئاوارتەکان مەترسیدارترین بەشی یاساکانی مافی بەدەستهێنانی زانیارین لە هەموو وڵاتێک. لە راستیشدا هەموو یاساکانی مافی بەدەستهێنانی زانیاری لیستی ئەو زانیاریانەیان تێدایە کە بە هۆکاری جیاجیا ناکرێت بخرێنە بەردەستی هەمو کەسێکەوە، بەڵام هەموو پێوەرە نێودەوڵەتیەکان جەخت لە سەر ئەوە دەکەنەوە کە نابێ لیستی ئاوارتەکان دورودرێژ بێت، یان دەستەواژەکان راڤەکردن و لێکدانەوەی جیاجیاهەڵگرن.
هەروەها بۆ هەر ئاوارتەیەک دەبێ دوو مەرجی سەرەکی هەبێت:
«یەکەم بڵاوکردنەوەیان زیانێکی گەورە و کاریگەر لە بەرژەوەندی گشتی بدات. دوەم بیسەلمێنێت زیانەکانی بڵاوکردنەوەی ئەو زانیارییە لە سەر بەرژەوەندی گشتی زۆر زیاترە لە بڵاوکردنەوەیان»(). 
لە یاساکەی هەرێمی کوردستان لە مادەی چوارەمدا (بەدەرەکان - ئاوارتەکان) بەسەر شەش تەوەردا دابەش کراوە، بەڵام لە یاساکەی تورکیادا ئاوارتەکانی یاساکە لە بەشی چوارەمدا و بە پێنج مادەی جیا لە یەک دیاری کراوە، بە مادەی 15 دەست پێدەکات و بە مادەی 20 کۆتایی پێدێت. بەڵام ئەوەی زیاتر بە هەستیان پێدەکرێت بریتین لە چوار تەوەر کە لە بنەڕەتدا لە جاڕنامەی مافی مرۆڤیش گرنگیان پێدراوە:
یەکەم: ئەو ئاوارتانەی تایبەتن بە پەرێزی تایبەتی کەسەکان: لە زۆربەی وڵاتاندا مەسەلەی پەرێزی تایبەتی کەسەکان بە دوو شێوە پارێزراوە، «یەکەم لە یاسا گشتیەکاندا دوەم لە یاسا تایبەتیەکاندا کە تەنها بۆ ئەو مەبەستە دەردەکرێن». بەپێی مادەی 12 جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤیش ئەم پەرێزە پاراستنی ئەرکە کارتێک دەڵێ «نابێت ده‌ست له‌ ژیانی که‌س یان خێزانی یان ماڵی یان نامه‌ تایبه‌تیه‌کانی وه‌ربدرێت، یان باسی ئابڕوی بکرێت و به‌دناو بکرێت، هه‌رکه‌سه‌ی مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ به‌ شێوه‌یەکی یاسایی خۆی بپارێزێت له‌م ده‌ستێوه‌ردان و ناو زڕاندن».
پێشێلکاریەکان بەرامبەر بە پەرێزی تایبەتی کەسەکان لە سێ جێگەوە هەڕەشەی لەسەرە، یەکەم تەکنەلۆژیا دوەم دەوڵەت سێیەم کەرتی تایبەت، لە بڕگەی پێنجەمی مادەی چوارەمی یاساکەی کوردستاندا پەرێزی کەسەکان بەم شێوەیە چارەسەرکراوە:
5 . زانیاری‌و دۆسییەكانی تۆماری تایبەتیی خوێندن یاخود پزیشكی یاخود وەزیفی یاخود حیساباتی بانكی یاخود نهێنییەكانی پیشەی تاكەكەس بەبێ رەزامەندیی خۆی، هەروەها هەموو ئەوانەی كەپەیوەندییان بەسەلامەتی‌و تەندروستیی هاوڵاتیان‌و مەترسی خستنە سەر ژیانیانەوە هەیە.
بەڵام لە یاساکەی تورکیادا لە مادەی 19 و لە هەناوی ئەو بڕگەیەی کە تەرخان کراوە بۆ مەسەلە ئیدارییەکان بە بڕگەیەکی کورت بەم شێوەیە پەرێزی کەسەکان پارێزراوە:
الف. بە شێوەیەکی روون ماف و سنوری تایبەتی تاکەکان پێشێل بکات
بۆیە دەکرێت بڵێن لە مەسەلەی پاراستنی پەرێزی تایبەتی کەسەکاندا یاساکەی هەرێم رونترو راشکاوانەتر ئەو مەسەلەیەی چارسەر کردوە.
دوەم: ئەو ئاوارتانەی تایبەتن بە ئاسایشی نەتەوەیی و نهێنیە سەربازیەکان: هیچ وڵاتێک نییە لە ژێر هەر بیانویەکدا رازی بێت نهێنیە سەربازی و ئەمنیەکانی ئاشکرا بن تەنانەت لە جاڕنامەی مافی مرۆڤدا ئەم مەسەلەیە پێگەی خۆی هەیە و لە مادەی 29  بەم شێوەیە هاتوە «هەموو کەسێک لە کاتی جێبەجێکردنی ماف و کەڵک وەرگرتن لەو ئازادیانەی بۆی دیاریکراوە گوێڕایەڵی ئەو سنورانە دەبێت کە لە کۆمەڵگا دیموکراتەکاندا بە پێی یاسا بۆ دیاریکردن و رەچاوکردنی ئازادی کەسانی دیکە و دژایه‌تی ئه‌و دابونه‌ریته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی که‌ دادپه‌روه‌رن نه‌کات و له‌ به‌رژه‌وه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی و له‌ له‌ ده‌ستوری دیمۆکراسی ده‌رنه‌چێت».
لە یاساکەی هەرێمدا لە بڕگەی یەکەمی مادەی چوارەمدا هاتوە:
1. نهێنییە تایبەتییەكانی بەرگری‌و ئاسایشی هەرێم (وردەكارییەكانی چەك‌و چۆڵی سەربازی، ئەركی نهێنی سەربازی‌و تەناهی، جووڵەی هێزەكان‌و تاكتیكی بەرگری‌و زانیاریی هەواڵگری).
بۆ هەمان مەبەست, بەڵام لە مەسەڵەی جیادا بڕگەی دیکە تەرخان کراوە، وەک مەسەلەی دانوساندنەکانی هەرێم، کاتێک دەڵێ:
 2. ئەو زانیاریانەی كە ئاشكراكردنیان كاریگری دەبێت لەسەر بەڕێوەچوونی دانوستانەكانی كە هەرێم لەگەڵ هەر لایەنێكی تر ئەنجامی دەدات یاخود ئالوگۆڕ كردنی زانیاری كە لەلایەن هەردوو لاوە رێكەوتن لەسەر هێشتنەوەیان بەنهێنی كرابێت.
لە یاساکەی تورکیاشدا لە مادەکانی 16-17-18-19 مەسەلەی ئاسایشی نەتەوەیی گرنگی زیاتری پێدراوەو لە گەڵ مەسەلە ئیداریی و ئابوری و ئەمنیەکاندا پێکەوە گرێدراون:
مادەی 16: ئەوزانیاری و بەڵگەنامانەی کە تایبەتن بە نهێنییەکانی دەوڵەت.
مادەی 17 : ئەو زانیاریی و بەڵگەنامانەی کە لە بەرژەوەندی ئابوری دەوڵەتدایە.
مادەی 18: ئەو زانیاریی و بەڵگەنامانەی کە دەچنە ریزی نهێنییەکانی دەوڵەتەوە.  
ماده 19 : ئەو زانیاری بەڵگەنامای کە زانیاری پەیوەندیداریان بە لێکۆڵینەوەو پشکنینی ئیداریەوە هەیە و ئەو زانیاری بەڵگەنامای تایبەتن لێکۆڵینەوەو پشکنینی ئیداری
سێیەم: ئەو ئاوارتانەی کە تایبەتن بە مەسەلەی دادگاکان: لە یاساکەی هەرێمی کوردستاندا لە بڕگەی سێیەمدا زۆر بە کورتی ئەم مەسەلەیە باسی لێوەکراوە و تێدا هاتوە:
3. ئەو زانیاریانەی كە ئاشكرا كردنیان كاریگری دەبێت لەسەر بەڕێوەچوونی لێكۆڵینەوەكان‌و دادگاییكردندا.
بەڵام لە یاساکەی تورکیادا ئەم کێشەیە کە پەیوەندیدارە بە هەموو هاوڵاتیانەوە گرنگی زیاتری پێدراوەو جگە لە دوو مادە، چەند بڕگەیەکیشی بۆ تەرخان کراوەو بەشی زۆریشی لەبەرژەوەندی گشتیدایە. مادەی پازدەو بیستەم بە روونی وردەکاری ئەم مەسەلەیەی خستوەتە روو:
مادەی 15: ئەو بابەتانەی کە تایبەتن بە لێکۆڵینەوەی دادگاکان.
مادەی20: ئەو زانیاری و بەڵگەنامەنی کە پەیوەنیدارن بە لێکۆڵینەوەو پشکنین یان بەدواداچونی دادوەری. 
ئەو زانیاری و بەڵگەنامەنی کە ئاشکراکردنیان: 
الف. ببێتە هۆی تاوان.
ب. ببێتە هۆی روشاندنی و رێگری لە  لێکۆڵینەوەی تاوانێک یان ببێتە رێگر لە بەردەم جێبەجێکردنی رەوتی دەستگیرکردن و بەدواداچونی تاوانباران بخاتە مەترسیەوە. 
ج . ببێتە رێگر لە بەردەم بڕیارەکانی دادگا،
د.  ببێتە هۆی تێکدانی مافی دادگایکردنێکی دادپەروەرانە لە تۆمەتبارێک
تەوەری چوارەم: مەسەلە پەیوەندیدارەکان بە موڵکایەتی فیکری و داهێنان. هەرچەندە پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی 2012  یاسای ژمارە (17)ی تایبەت بە مافی دانەر ومافە هاوسێکانی دەرکرد، بەڵام دیسانەوە لە یاساکەی هەرێمی کوردستاندا گرنگی بەم مەسەلەیە دراوەو لە بڕگەی چوارەمدا هاتوە:
4 . ئەو زانیاریانەی كە ئاشكراكردنیان زیان بە كێبەركێی رەوا یاخود مافەكانی دانەر‌و مولكایەتیی فیكری بگەیەنێ.
بەڵام لە یاساکەی تورکیا ئەم مەسەلەیە باسی لێوەنەکراوەو هۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی لە تورکیادا یاسای تایبەت بەم مەسەلەیە هەیەو پێویست بە دوبارە کردنەوەی ناکات(.
خاڵی هاوبەشی هەردوو یاساکە لەوەدایە گرنگی پێویست بە مەسەلەکانی ئاسایشی نەتەوەیی و سەربازییەکان دراوە، بەڵام لەوەی تورکیادا وەک دەوڵەتێکی مەرکەزی تۆکمە مامەڵە لەگەڵ نهێنیە سەربازی و ئیداری ودەوڵەتیەکاندا کراوە، هەرچەندە هەم بۆ تورکیا و هەمیش بۆ هەرێم ئاساییە، چونکە لە سەرەتای هەنگاوناندان بەرەو دیموکراسی، بەڵام لە هەمانکاتدا جەختکردنەوە لە سەر ئەو پرسانە بەم رادەیە رێگرییە لە بەردەم حکومەتی کراوەدا.
«تونی میندل» لە بەرێوەبەری سەنتەری یاساو دیموکراسی و «مونیر زعرور» لە رێکخراوی یەکێتی رۆژنامەنوسانی نیودەوڵەتی لە هەڵسەنگاندنێکی هاوبەشیاندا بۆ یاساکەی کوردستان پێیان وایە ئاوارتەکانی یاساکە «پشکنین و تاقیکردنەوەیان بۆ نەکراوە کە ئاخۆ پێدانیان زیانی لیدەکەوێتەوە»


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7325
27/7/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ یۆرۆی كچان دوا هه‌نگاوی یه‌كه‌م قۆناغی ده‌نێت 27/7/2017
‌ مباپی له‌ مه‌دریده‌ 27/7/2017
زانست
‌ دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ی بوتڵی ئاو مه‌ترسیداره‌ 27/7/2017
‌ شه‌قامی چه‌تره‌كان 27/7/2017
‌ توێژینه‌وه‌یه‌ك: مانگی له‌ دایك بوونت، ته‌ندروستیت دیاری ده‌كات 27/7/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP