گەندەڵی كارگێڕی و دارایی
ڕێكخراوی كاری شەفافیەت بۆنەهێشتنی گەندەڵی گەندەڵی كارگێڕی و دارایی ‌ 9/1/2017
توێژینەوەیەكی تیۆری
*بەرێوەبەری پرۆژە: جەلال هۆرێنی-سەرۆكی رێكخراوی كاری شەفافییەت.
ئامادەكاران:
* د. چیا محەمەد حەسەن-
سەرۆكی بەشی كارگێڕی و كار، پەیمانگای تەكنیكی كەلار
*دڵشاد عەبدوڵا قادر ماستەرلەبواری ژمێرباری 
بەشی دووەم
دەروازەی یەكەم :

زاراوەو پێناسەی گەندەڵی كارگێری و دارایی و دروستبوونی
یەكەم: زاراوەی گەندەڵی 
كارگێری و دارایی
گەندەڵی كارگێری و  دارایی، یەكێكە لەدیاردە ئابووری، كۆمەڵایەتی و سیاسییە نێودەوڵەتیەكانه، كەهزری زۆربەی بەرپرسان لەهەردوو كەرتی گشتی و تایبەتی سەرقاڵكردووە، چونكە ئەو دیاردەیە كاریگەری نەرێنی لەسەر بوژانەوەی ئابووری و بەرزبوونەوەی قەبارەكانی هەژارییەوە بووە، كەئەنجامەكەی بەهۆی ئەوەی خراپی تەرخانییەكانیس رەچاوەكان و ئاراستە هەڵەكانی وەبەرهێنانی نابەرهەم بووە، كەئامانجی دەستكەوتی نایاسایی لەرێگەی چەندین سەرچاوەوە بووە، گرنگیترینیان (بەرتیل، سوود وەرگرتن و دزین)ـەوە ئەنجامدراون.
هەرچەند ئێمە قسە لەسەر گەندەڵی كارگێری و دارایی دەكەین، دەبێت یەكەمجار تێگەیشتنی گەندەڵ بەشێوەیەكی گشتی دیاریی بكەین، وەك چۆن لەفەرهەنگی زانستی كۆمەڵناسییدا هاتووە، بەوەی پێناسەی گەندەڵی « خراپی بەكارهێنانی دەسەڵاتی گشتیە بۆ بەدەستهێنانی قازانجی تایبەتیە»، ئەم تێگەیشتنەش تەنها گەندەڵی دەخاتە پانتایی وەزیفەی گشتی و هیچ پەیوەندییەكی بەكەرتی تایبەتیەوە نیە، هاوكات بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەكگرتووەكان (UNDP) تێگەیشتنی گەندەڵی بەم شێوەیە پێناسە دەكات كە « خراپ بەكارهێنانی هێزی گشتیە یاخود پۆست و دەسەڵاتە بۆ قازانجی تایبەتی»، ئەو لێگەیشتنەش لەنێوان هەردوو تێگەیشتن و تەنانەت لەگەڵ تێگەیشتنەكانی بانكی نێودەوڵەتی كەگەندەڵی بە « خراپی بەكارهێنانی وەزیفەی گشتییە بۆ دەستكەوتی تایبەتی» وەسفكردووە (القاچی 2007).

بەرێگای ناشەرعی و بەبێ هیچ مافێكی ڕەوا
رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی پێناسەی گەندەڵی بەجۆرێك وەسف دەكات كەپێی وایە « هەلوەرگرتنە لەدەسەڵات بۆ بەدەستهێنانی قازانجی تایبەتی»، هەروەها گەندەڵی بەخراپ بەكارهێنان لەپێناو قازانجی تایبەت وەسف دەكات، یاخود هەڵسوكەوتێكی بیروكراتیی لادەرە كەئامانجی گەیشتنە بەدەستكەوتی خود بەرێگای ناشەرعی و بەبێ هیچ مافێكی ڕەوا، دەكرێت پێناسەی گەندەڵی بەناپابەند بوونی ئەنقەست بەدوورنەخستنەوەی بەرژەوەندییە تاكییەكان و بنەماڵەییە لەبڕیاردانە لەگەڵ فەرمانبەرە حكومییەكان، بەڵام پێناسەی سەندوقی نەختی نێودەوڵەتی (IMF) لەگەندەڵیی بریتیە لەوەی « پەیوەندیی دەستە درێژە بەئەنقەستەكانە كەئامانجیان بەدەستهێنانی سوودە لەو هەڵسوكەوتە لەتاكە كەسێك یاخود گروپێك كەس كەلەنێوان خۆیاندا ئەنجامی دەدەن (صالح و فرید 2012).
بۆیە پێناسەی گشتگیری بەرتیلی بەرپرسە ناوخۆیی و نیشتیمانییەكان، یاخود سیاسیەكانە، بەدەر لەبەرتیلی كەرتی تایبەت، هاوكات پێناسەی ئەوەشی بۆ كراوە كە دەرچوونە لەیاساو پەیڕەوی گشتی و، پابەند نەبوونە بەو رێسانەی كەلەپێناو جێبەجێكردنی بەرژەوەندیی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی تاكەكان یاخود گروپێكی دیاری كراوە (عامر، 2005).
گەندەڵی كارگێری هەلقۆستنەوەی وەزیفەی گشتی و سەرچاوە گشتیەكانە بۆ بەدەستهێنانی قازانجی تایبەتی، چ لەرێگەی ئەوەی ئەو هەلقۆستنەوەیە بەپاڵنەری كەسێتی فەرمانبەرەكە بێت یاخود، لەرێگەی فشارێكەوە بێت كەتاكەكان لەدەرەوەی دەزگای حكومییەوە ئەنجامیی دەدەن.
گەندەڵی لەزماندا پێچەوانەی چاكسازییە، گەندەڵی تێكدانە، گەندەڵكاریش دژی چاكسازیكارە، گەندەش، بەتاڵكردنەو گەندەڵی پیاوە، و ڕاستی و دانایی تێپەراندووەو، گەندەڵترین پیاو، ئەوەیە شتەكانی تێداوەو، گەندەڵییش پەكخستن و ئاڵۆزییە، گەندەڵیش دەرچوونە لەمیانڕەوی (الژهبی، 200).
سنووری ئەركەكانی تێپەراندووە‌
لەرووی یاساییەوە، گەندەڵی كارگێری، فەرمانبەری تایبەتمەندی دەوڵەت سنووری ئەركەكانی تێپەراندووە‌و، پاشان پێچەوانەی یاساو ریسا پەیڕەوكراوە پەسەند كراوەكانی كردووە، كە بە دەستی ئەنقەست سوودی نایاسایی بۆ خۆی یاخود بۆ كەسانی دیكە وەك دەستبەسەراگرتنی سامانی گشتی ئەنجامداوە، یاخود دەستی بەسەر موڵكی تایبەت لەدەوڵەت لەزەوی و خانووبەرەو ئامێرەكان داگرتووە.
بەپێی ئەدەبیاتی هزری كارگێری بۆ گەندەڵی، ئەوەیە دیاردەیەكە فەرمانبەر بەهۆی هاندانی ماددی و غەیرە ماددی و بە نایاسایی لەبەرژەوەندیی پێشكەشكاری ئەو هاندانە زیان بەبەرژەوەندی گشتی دەگەیەنێت.
یاخود چالاكییەكە لەنێو دامەزراوەی كارگێری حكومەتدا ئەنجامدەدرێن و، ئەو دامەزراوەیە لەئامانجە فەرمییەكانی خۆی كەبریتیە لەجێبەجێكردنی داوای جەماوەرو بەرژەوەندیی گشتی بۆ مەبەستی تایبەتی چ لەرێگەی نوێبوونەوە یاخود لەرێگەی رێكاری تاك یاخود بەكۆمەڵ لەرێ لادەدات (كنعان، 2007).
پێناسەكانی تێگەیشتی زاراوەی گەندەڵی كارگێری و دارایی فراوانن، كەهۆكارەكەش بۆ جیاوازی قوتابخانە فەلسەفییەكانی تاوتوێی كراوی بابەتی گەندەڵی كارگێری و دارایی دەگەرێتەوە، جیاوازی ئەو قوتابخانە فەلسەفییانەش رەنگە بەهۆی جیاوازی بیركردنەوەو كلتوورو ئاراستەكانی ئەندامانی ئەو قوتابخانەیە دەگەرێتەوە لەنووسەران و تێوردارێژەران و زانایان.
ئەو دیاردەیە وەك پەتایەك بۆ زۆربەی وڵاتانی جیهان وایە
بەشێوەیەكی گشتی گەندەڵی كارگێری بەوە پێناسە دەكرێت « كاریگەریی ناشەرعییە لەبڕیارە گشتیەكاندا»، هەروەها لەپێناسەی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بۆ گەندەڵی كارگێریدا هاتووە كە « هەموو كارێك خراپی بەكارهێنانی پۆستی گشتی بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خودی كەسەكە، یاخود گروپەكەی بێت»، بەڵام زۆربەی پێناسەكان بەشێوەیەكی رێكەوتوو لەسەر ئەو دیاردەو كاریگەری نەرینیەكانی سەرجەم ئاستەكانی حكومەت و دامەزراوەو پەیكەرە رێكخراوەكانیەتی، كەئەو دیاردەیە وەك پەتایەك بۆ زۆربەی وڵاتانی جیهان وایە (بن تركی و شرفی، 2012).
بەو هۆیەوەش گەندەڵ پشت بەكۆمەڵێك هۆكار دەبەستێت گرنگترینیان (القاضی، 2007):
1-زەبەلاحی وەبەرهێنانی كەرتی گشتی
2-كەمبوونەوەی داهاتەكانی حكومەت
3-كەمیی خەرجییەكان لەسەر پرۆسەی نۆژەنكردنەوەو بەگەڕخستن
4-نزمی جۆری ژێرخانی بنەڕەتی گشتی.
تێوەگڵاوانی گەندەڵی فەرمانبەرانی گشتی و گەورە بەرپرسانی دەوڵەتە، بەڵام واقیعەكە جیاوازیی تەواویی هەیە، بەجۆرێك گەندەڵی لەكەرتی تایبەت بەشێوەیەكی فراوان هەیە، كەكەسێكی هاوردەكار بەرتیل بەبریكارێك دەبەخشێت بۆ ئەوەی هانی كڕینی كاڵاكەی بكات، یاخود بەرتیل بەكۆمپانیایەكی دیارییكراو دەبەخشێت بۆ ئەوەی تایبەتمەندیی جۆری رانەگەینراو بەدەست بهێنێت، تەنانەت رەنگە بەرتیل بەفەرمانبەرێكی باج و گۆمرك ببەخشێت.
چونكە سیستەمی ئەخلاقی و بەهاییەكان رۆڵێكی سەرەكیی لەئەگەری روودانی لادانی هەڵسوكەوتەكان لەلایەن كارمەندانی سەرجەم كەرتەكان هەیەو، جگە لەوانەش هاندانی دیكەهەیە‌ كەدواتر ئاماژەیان پێدەكات.
لەسنووردار كردنی ئەو دیاردەیە
دەكرێت بڵێن گەندەڵی وەك تێگەیشتنێكی گشتی، لەوە تێپەرناكات كەقۆستنەوەو گرنگی دانی تایبەتیە لەگشتی لەهەردوو كەرتەكەو رێگەدان و چاوپۆشی لێی، دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی كلتووری گەندەڵی لەكۆمەڵگە بەگشتی و متمانەی خەڵكیش لەتوانای حكومەت لەراپەراندنی ئەركە سروشتیەكانی نامێنێت، بەتایبەت لەسنووردار كردنی ئەو دیاردەیە یاخود لەناوبردنی و ئەنجامدانی بەرژەوەندییەكی گشتی (بەرنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ پەرەپێدان، 1998).
ئەوەی پەیوەندیی بەگەندەڵی كارگێرییەوە هەیە، زۆربەی توێژەران و ئەكادیمییەكان ئەو جۆرە گەندەڵیەییان بۆ بەرهەمی میراتی شوێنەواری، یاخود كلتورو سیستەمی عەقیدەیی و بەهایی و سیاسی و ژینگەیی گەڕاندۆتەوە، یاخود بەرهەمی بەڕەلایی و هەڵەپازی گەڕاندۆتەوە، یاخود وەڵامدانەوەو پێویستی، یانیش لەكاردانەوەیەكی ڕەوشی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیەكی دیاریكراوە.
ئەو ڕەوشانە بەشێوەیەكی كارا پشكدار بووە لەگەیشتنی گەندەڵی بەئاستە بەرزەكانی ئەمرۆی عێراقدا، هەرچیش هۆكارەكانی پشت ئەو جۆرە گەندەڵییە بێت، ئەوە رەنگدانەوەی ئەو پانتاییە كەدەبێت هەیەو ئەوەی دامەزراوە، كەكارە جۆرەكانی پێچەوانەی یاساو هەڵسوكەوتی بیروقراتی لادەر بەرجەستەی كردووە، كەلەسەرجەم كەرتەكاندا ئەنجامی دەدەن (حنوش، 2001).
ئەو وڵاتانەی بە قۆناغی گواستنەوەی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی تێپەردەبن، و پلەبەندیی یەكەمیش لەسەر پرسی دەسەڵاتدارێتی و سەقامگیری سیاسی و ئابووریە، ئەوا رووبەرووی دیاردەی جۆراجۆری گەندەڵی و لەهەموو ئاستەكانیشدا دەبنەوە، چونكە بۆشایی یاسایی و سیستەمی و بەهایی هاریكار دەبێت لەلاواز كردن و پەكسختنی ئالیەتە تایبەتیەكانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی.
هەروەها كۆنترۆڵكردنی دەوڵەت بەسەرچاوە ئابووری و رێكخستنەكانی، هەلیكە بۆ تێپەراندنی سەرپێچیە ناشەرعییەكان، بەتایبەت كاتێك نوخبەیەكی سیاسی دەست بەسەر سەرچاوە داراییەكان بۆ بەرژەوەندیی كەسێتی بەكاری دەهێنێت، بەڵام لەوڵاتە خاوەن سیستەمی سیاسی و ئابووری سەقامگیر، كەتوانای جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی (یاسایی، جێبەجێكاری و دادوەر) هەیە، ئەوا رێژەی گەندەڵی تێدا نزمە، چونكە ئالیەتی كارای لەئاشكرا كردنی گەندەڵی و سنوورداركردنی هەیه، لەبەرە ئەوەی توانای گەیشتن بەبەرپرسان و ئاراستە كردنی ڕەخنەی هەیەو، لەبەرامبەریشدا هەڵسوكەوتیان ناچار كراوە بەچاودێری، ئەمەش لەسەرجەم وڵاتە عەرەبیەكاندا نیە، بەڵام ئەویش بەرێژەی جۆراجۆر (بەرنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ پەرەپێدان، 1998).


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7228
30/3/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ به‌رازیل یه‌كه‌مین هه‌ڵبژارده‌ی مۆندیالی روسیایه‌ 30/3/2017
‌ پێشمه‌رگه‌ له‌سه‌ر سه‌ركه‌وتنه‌كانی به‌رده‌وامه‌ 30/3/2017
زانست
‌ توێژینه‌وه‌یه‌ك: مۆنالیزا زه‌رده‌خه‌نه‌ ده‌كات؟ 29/3/2017
‌ سه‌وزه‌مه‌نی له‌ جه‌مسه‌ری باكوور 29/3/2017
‌ ماره‌ قاوه‌ییه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ن بۆ سه‌ر دوورگه‌یه‌كی ئۆقیانووسی هێمن 29/3/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP