گەڕانەوەیەک بۆ چەمکی سۆسیالیزم
گەڕانەوەیەک بۆ چەمکی سۆسیالیزم ‌ 13/7/2017
پێناسە، مێژوو و ئەزموونەکانی
د. کامەران ئەمین‌ ئاوە
بەشی شەشەم

تا چ ڕادەیەک جێهانی ئەمڕۆ جارێ جەوانە و تا چ ڕادەیەک گاڵتەجاڕە کە ئێمە بایەخێکی ڕەها بۆ تێراوانینی ئێستای خۆمان بدەین».

ئێنگلس، ئانتی دۆرینگ
هەڵسەنگاندنی سۆسیالیزم
لە ڕاستیدا هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی بیر وهزری سۆسیالیستی‌یەوە هەتا ئێستا پێناسەیەکی پەسندکراوی گشتی بۆ ئەم چەمکە بەدەستەوە نییە، ئەوەی وا لە سەرەوەدا باسمان کرد کورتە مێژوو و ئەزمونی بیری چەپی کۆمۆنیستەکان بوو. دەکرێ تەنیا ئاماژە بەم دیاردەیە بکرێت.لە کاتی مارکسەوە خاوەنداریەتی گشتی ئامرازی بەرهەمهێنەر وەکو مەرجی سەرەکی سۆسیالیزم لەبەرچاو گیراوە و ئەم تێگەیشتنە بە هۆی ئەوەی کە بەشینەوەی دادپەروەرانەی داهات تەنیا لە چوارچێوەی خاوەنداریەتی گشتی یان کۆمەڵایەتیدا وەدی دێت، بیری زاڵ لە نێو سۆسیالیستەکان بووە. 
ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەتی و ولاتە هاوپێمانەکانی ئەم پرسیارەی هێناوەتە گۆڕێ: بڵێی سۆسیالیزم نەخشەڕێگایەکی دروست بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی مرۆڤایەتی بێ؟ کاتێک ئێمە پاش پتر لە دوو دەیە سەیری رووداوەکانی جیهان و بە تایبەتی بارودۆخی ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیاسی کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤییەتی پێشوو و وڵاتانی بە نیو جیهانی سێهەم، هەروەها «بەراوردێک لە نێوان وڵاتە سۆسیالیستی‌یەکانی ئێستا لەگەڵ درواسێ سەرمایەداری‌یەکانیان بکەین، وێناچێ ئاکامەکە زۆریش بە زیانی وڵاتە سۆسیالیستی‌یەکان تەواو بێ. بۆ وێنە پێوەری هەژاری و پاشکەوتوویی لە هیند گەلێک بەرزتر لە چینە و برسیەتی بۆ چینی‌یەکان بە پێچەوانەی بە میلیۆن خەلکی هیند کە کێشەی رۆژانەیانە، لە مێژە ئیتر بە مێژوو ئەسپێردراوە.»  تەنانەت بارودۆخی ژیان لە کووبا پاش ڕووخانی پاڵپشتە سیاسی و ئابووری‌یەکانی لە رۆژئاوای ئوروپا و یەکێتی سۆڤییەتی، سەرەرای قەیران و کێشەی جیددی ئابووری، ئەگەر باشتر لە وڵاتەکانی دیکەی ئەمریکای لاتین نەبێ، خەراپتر نی‌یە. یان کاتێک شایەدی هەڵوەشاندنەوەی یاسای‌ پێشگیری فرەژنی و کرین و فرۆشی ژنان و ئازادکردنی ئەم کارە لە وڵاتێک وەکو کۆماری ئینگووش لە ڕووسیەین، دەبینین کە کۆمۆنیستەکان چ کەسانێکیان کۆنترۆڵ کردبوو! 

بەم حاڵەش پرسیار ئەوەیە:
ئایا ئەم شێوە ژیانە‌و ئاستی ژیانی کۆمەڵایەتی خەڵک لە وڵاتە سۆسیالیستی‌یەکان هەر ئەوەیە کە بیرمەندانی سەرەتایی و سەرەکی کۆمۆنیست وادەی وەدیهاتنیان دابوو؟
بڵێی مرۆڤی سەدەی ٢١ بە پێی ئەزموونی یەکێتی سۆڤییەتی، چین و هتد ئامادەی قەبووڵی سیستمکی بەستراوەی یەک حیزبی لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژی حیزبێکی چەپ یان هەر چەشنە بیروهزرێکی فەلسەفی یان ئایینی بێ؟ 
بڵێی پاش ئەم هەموو ئاڵوگۆرە بەرچاوەی کە لە سیستمی سەرمایەداری و شێوەی بەرێوبەری و خزمەتگوزاری کۆمەڵگا، بە تایبەت لە ڕۆژئاوای ئوروپادا کراوە، ئەگەری شۆڕشێکی کرێکاری و دابینکردنی دیکتاتۆری پرۆڵتاریا بە چەشنی کلاسیک مابێت؟
بڵێێ پرۆڵتاریا هەر ئەو تایبەتمەندی‌یانەی کاتی مارکسی مابێ و تەنیا چینی بە ڕاستیی شۆرشگێر لە پێناوی ڕێبەرایەتی خەڵک بۆ گەیشتن بە سۆسیالیزم بێ و لەم پێناوەدا تەنیا زنجیرەکانی دەستی خۆی لە دەست بدات؟ 
یان کاتێک بە باوەڕی مارکس و ئێنگلس سۆسیالیزم تەنیا لە وڵاتێک وەدی‌دێ کە گەشەسەندنی ئابووری بە ئاستێکی وەها بەرز گەیشتبێ کە بتوانێ بێ چەوساندنەوەش، سامان و سەروەتی پێویست و شیاو بۆ بەرێوەبردنی کۆمەڵگا مسۆگەڕ بکات، ئەگەری سەرکەوتنی سۆسیالیزم لە وڵاتێک و بەتایبەتی لە وڵاتێکی وەدواکەوتوو و هەژاری جێهانی سێهەم هەبێت؟ 
بڵێی کۆمەڵگای داهاتوو بێ دێموکراسی و پلورالیسمی سیاسی، هەروەها ماڤی گۆڕینی دەسەڵات بە دەنگی خەڵک، بتوانێ باس لە دێمۆکراسی و ئازادی و کەرامەتی ئینسانی بکات؟

بێ چین‌و توێژی جیاواز و هەرچەشنە ئایدۆلۆژییەکی سیاسی
ئێمە دەبێ ڕوونی کەینەوە لایەنگری کام سۆسیالیزمین و ئەم سۆسیاڵیزمە دەبێ چ تایبەتمەندیەکی هەبێ کە سۆڤییەت و چین و هتد نەیانبووە؟ ئەگەر جارێ واز لە قۆناغی بەرزتری کۆمۆنیزم بهێنین کە بەڵێنی گەیشتن بە وڵاتێکی خەیاڵی بێ‌کێشە، بێ چین‌و توێژی جیاواز و هەرچەشنە ئایدۆلۆژییەکی سیاسی، بێ‌دەوڵەت و دوور لە هەرچەشنە نامرۆڤایەتی و بەشینەوەی داهاتەکان نە بە پێی کار، بەڵکوو بە پێی پێداویستی دەدات، باشتر دەبێ تیشک بخەینە سەر چۆنیەتی و تایبەتمەندی بنەما و قەوارەی کۆمەلگای جێ مەبەستمان!
پێویستە ڕوون بکرێتەوە ئەگەر بڕیارە بناغەی کۆمەڵگای سۆسیالیستی لەسەر خاوەنداریەتی کۆمەڵایەتی بێت، چوارچێوە ‌و سنووری ئەم چەشنە خاوەنداریەتی‌یە تا کویە؟ 
بڵێی پیویست بێ وەکو سۆڤییەت تەواوی دام‌ و دەزگا سەنعەتی و دوکانە بچووک و گەورەکان و هتد کۆمەڵایەتی بکرێن و خاوەنداریەتی خۆیی لە تەواوی ئاستەکاندا لەناوببرێت؟ 
لە کۆمەڵگای جێ مەبەستدا شێوەی بەشداری زەحمەتکێشان لە دارشتنی بەرنامە و بەرێوبردنی یەکەی بەرهەمهێنەر بە چ چەشنێکە و کێشەی سەربەخۆیی ڕێژەیی یەکەکانی بەرهەمهێنەر چۆن چارەسەر دەکرێت؟
پێوەندیی دێموکراسی، ئازادی، بیرجیاوازی، دەنگدانی خەڵک و پلورالیزمی سیاسی و هتد لە وڵاتێک کە دەسەڵات تەنیا بە دەست نوێنەری زەحمەتکێشان واتە دیکتاتۆری پرۆڵتاریاوەیە، لەگەڵ ئەو هێز و ڕێکخراوانەی کە قەبوڵیان نی‌یە چۆن دەبێ؟ بڵێی بۆ دووپات نەبوونەوەی کارەساتەکانی کاتی ستالین، مائۆ و پۆل‌پۆت بۆ دابینکردنی سۆسیالیزم مڵ بە ڕێگای شیکردنەوە و ڕکابەریی ئاشتی‌خوازانە بدرێت و یاسا ئەو ماڤە بە خەڵک بدات کە خاوەنداری چارەنووسی خۆیان بن، و هێزی پێشرەوی خەڵک لەجیاتی ئەوان بڕیارنەدات؟

پێویستە خالە گرنگەکانی بینای سۆسیالیزمی داهاتوو
بێگومان دارشتنی نەخشەڕێگایەک بۆ داهاتوو لە ئێستاوە دەتوانێ ڕەنگ‌و ڕووی خەیاڵی بەخۆی بگرێ، بەڵام لانیکەم پێویستە خالە گرنگەکانی بینای سۆسیالیزمی داهاتوو شی بکرێتەوە، لەم ڕەوتەدا پێویستە لە ئەزموونی وڵاتانی سۆسیالیستی وەکو سۆڤییەت و هاوپەیمانانی لە ڕۆژئاوای ئوروپا یان چین و کووبا و هتد کەڵک وەربگیرێت. نکۆڵی لە سۆسیالیستی‌ بوونی ئەم وڵاتانە هیچ یاریدەیەک بە خەسارناسی نەهامەتی‌یەکان و هەڵەکانی شێوازی دابینکردنی سۆسیالیزم نادات، ئەویش لە حاڵێکدا کە ڕەخنەگرەکان نە مۆدێلێکی جێ‌متمانەیان وەکو جێگر هەیە و نە چەمکی سەرمایەداری دەوڵەتی لەگەڵ تایبەتمەندی‌یەکانی ئەو وڵاتانەدا دێتەوە. 
خاوەنداریەتی کۆمەڵایەتی (دەوڵەتی) و گەلەکۆمە هەر ئەو جۆڕەی کە بیرمەندانی سەرەکی کۆمۆنیست گەڵالەیان کردبوو بنەما و جەوهەری ئابووری و سیاسی ئەو کۆمەڵگایانەیان پێکهێنابوو و شتێک بە ناوی چینی سەرمایەدار و فئودال بوونی نەمابوو، لێرەدا دەکرێ  باس لە سۆسیالیزمی دەوڵەتی لە چەشنی بەرنامەدانانی ناوەندی و نادێموکراتیک بکرێت تا سەرمایەداری دەوڵەتی. 
دەوڵەت هەر ئەو جۆڕەی کە مارکس و ئێنگلس لە ئایدولۆژی ئەڵمانی‌دا باسی دەکەن شێوازێکە، کە لە ڕێگای ئەوەوە، کەسانێک یان چینێکی دەسەڵاتدار بەرژوەندی خۆی ڕادەگەیەنێ و دایدەسپێنێ. لەنەبوونی چینەدژبەرەکان ئەستەمە کاتێک بناغەی ئابووری و پێوەندیە کۆمەڵایەتی‌یەکان بە گشتیی کۆیین، باس لە سەرمایەداری دەوڵەتی بکرێت. چەمکی سەرمایەداری دەوڵەتی و سۆسیال ئەمپریالیزم زۆرتر پاش مردنی ستالین و جیابوونەوەی چین لە بەرەی یەکێتی سۆڤییەتی بۆ دژایەتی‌کردن لەگەڵ سیاسەتەکانی مۆسکۆ بەتایبەتی پاش کۆنگرەی ٢١ و ٢٢ پەرەی سەند. بێ‌گومان ئەوەی‌ لە یەکێتی سۆڤیەتی بە تایبەت هەتا ١٩٣٠ و لە چین تا ساڵانی دەیەی ١٩٦٠ تا رادەیەک پێوەندی‌یە ئابووری‌یەکانی سەرمایەداری لە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا مابوونەوە، هیچ ناتەباییەکی لەگەڵ تایبەتمەندی‌یەکانی کاتی تێپەریندا نی‌یە، بەڵام پەرەدانی ئەم دیارەدەیە بۆ سەر هەموو شێوەکانی بەرهەمهێنان و دەسەڵاتی سۆسیالیستی دوور لە ڕاستی‌یەکانی ئەو وڵاتانەیە. مائۆ کاتی خۆی لە کورتەباسێکی ڕێکەوتی ٩ی ژوئیەی ١٩٥٣ دا ئاماژە بە سەرمایەداری دەوڵەتی لە چین دەکات و دەڵێ: «ئابووری سەرمایەداری ئێستای چین لەو چەشنە ئابووری سەرمایەدارییەیە کە بەشی سەرەکیی لە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی گەلدایە و بە چەشنی جۆراوجۆر پێوەندی لەگەڵ ئابووری دەوڵەتی سۆسیالیستی هەیە و لەژێر چاوەدێری کریکاراندایە. ئەمە، چەشنە ئابووری‌یەکی سەرمایەداری نوێ و تایبەتمەندە، یانی چەشنێکی نوێی ئابووری سەرمایەداری‌یە. بوونی زۆرتر بۆ قازانجی سەرمایەدارەکان نی‌یە، بەڵکوو بۆ مسۆگەڕکردنی پێداویستی‌یەکانی جەماوەر و دەوڵەتە. ڕاستە کە بەشێک لە قازانجی بەرهەمی کرێکاران دەچێتە گیرڤانی سەرمایەدارەکانەوە، بەڵام ئەمە تەنیا بەشێکی بچووک لە قازانجەکەیە، واتە لە نزیکەی یەک لە چوارێتی. سێ لە چوارەکەی دیکە‌ی بۆ بەرهەمێنانی کرێکاران(بە شێوەی سنووقی خۆشبژیوی /ڕفاە/)، بۆ دەوڵەت(بە شێوەی ماڵیاتی داهات) و بۆ پەرەسەندنی توانای بەرهەمهێنان(بەشیکی کەم لەو قازانجە بە سەرمایەدارەکان دەدرێت) تەرخان‌دەکرێ. بەم پێ‌یە ئابووری سەرمایەداری دەوڵەتی نوێ تا رادەیەکی زۆر تایبەتمەندیی سۆسیالیستی بەخۆی گرتووە و قازانجی بۆ کرێکاران و دەوڵەت بووە.» 


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7367
19/9/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئایا شه‌ڕی ئه‌ستێره‌كان له‌ پاریس سانجێرمان ده‌ستیپێكرد؟ 19/9/2017
‌ نه‌فرەتی خیتافی به‌رده‌وامه‌ 19/9/2017
زانست
‌ كاسینی شۆڕشێك له‌ زانیاری ده‌رباره‌ی زوحه‌ل 19/9/2017
‌ رۆبۆته‌كان ده‌بنه‌ جووتیار 19/9/2017
‌ لە هەر ١٠ كەسێك، یەكێكیان خواردنی پێویستی نییە 18/9/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP