چوارچێوه‌ی‌ تیۆری‌ بۆ دیموكراسی‌ راگوزه‌ر
چوارچێوه‌ی‌ تیۆری‌ بۆ دیموكراسی‌ راگوزه‌ر ‌ 8/9/2017
له‌ نیوه‌ی‌ دووه‌می‌ حه‌فتاكانی‌ سه‌ده‌ری‌ بیسته‌وه‌ پرۆسه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و دیموكراسی‌ (Democratic Transition)، یان با بڵێین پرۆسه‌ی‌ بوونه‌ دیموكراسی‌ (Democratization)، به‌شێكی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌ زانسته‌ رامیارییه‌كانی‌ پێكهاوه‌. به‌ درێژایی سی ساڵی‌ رابردووش ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌ كتێب‌و لێكۆڵینه‌وه‌‌و نیمچه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌م بابه‌ته‌یان تاوتوێ كردووه‌ له‌سه‌ر جیاجیای‌ تیۆری‌ پراكتیكی‌، چه‌ندێتی‌‌و چۆنێتیش، لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ دۆخ، لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ به‌راوردكاریش. ئه‌و نووسینانه‌ی‌ باس له‌ هه‌نگاونان به‌ره‌و دیموكراسی‌ ده‌كه‌ن، زۆر چه‌مك‌و وتار‌و تیۆر‌و ده‌روازه‌‌و میتۆدی‌ شیكارییان خستۆته‌ روو بۆ راڤه‌ كردنی‌ ئه‌م دیارده‌یه‌. هه‌روه‌ها گرنگی‌ به‌ زۆر دۆز‌و بابه‌ت‌و گۆڕاوی‌ په‌یوه‌ست به‌ پرۆسه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و دیموكراسی‌ دراوه‌، جا له‌ باره‌ی‌ هۆكاره‌كانییه‌وه‌ بێت، یان شێوازه‌كانی‌ گواستنه‌وه‌، یاخود ده‌ره‌نجامی‌ گه‌یشتن به‌ دیموكراسی‌‌و سیستمه‌ سیاسییه‌كانی‌ دوای‌ پرۆسه‌كه‌.
د. حه‌سه‌نێن تۆفیق ئیبراهیم
و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید
به‌شی‌ سێیه‌م
زۆربه‌ی‌ جار ده‌ستێوه‌ردانی‌ سه‌ربازی‌ به‌ هۆكار‌و بیانووی‌ جیاجیا روو ده‌دات، له‌و هۆكار‌و بیانوانه‌ش شكست پێ هێنانی‌ رژێمی‌ دیكتاتۆری‌، ده‌ستێوه‌ردان به‌ هۆكاری‌ مرۆیی، دانانی‌ سنوورێك بۆ شه‌ڕی‌ ناوخۆ‌و ..هتد. تێبینی‌ ئه‌وه‌ش ده‌كرێت كه‌ له‌ زۆربه‌ی‌ دۆخه‌كاندا ئامانجی‌ سه‌ره‌كی‌‌و ده‌ستێوه‌ردانی‌ سه‌ربازی‌ دامه‌زراندنی‌ سیستمێكی‌ دیموكراسی‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكو ئامانج‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ تری‌ له‌ پشته‌وه‌ بووه‌. خۆ ئه‌گه‌ر گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و دیموكراسی‌ هه‌ندێك جار سه‌ركه‌وتوو بووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ ئه‌ڵمانیا‌و ژاپۆن رووی‌ دا له‌ دوای‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانییه‌وه‌، به‌ڵام له‌ زۆر نموونه‌ی‌ تردا شكستی‌ هێناوه‌، وه‌ك ئه‌فغانستان‌و عیراق. ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان گرنگییان داوه‌ به‌ لێكدانه‌وه‌‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ دیارده‌ی‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ سه‌ربازی‌ بیانی‌ بۆ به‌دیهێنانی‌ گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و دیموكراسی‌ له‌ زۆر وڵاتدا.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئه‌زموون‌و تاقی‌ كردنه‌وه‌كانی‌ پرۆسه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و دیموكراسی‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ رێگه‌‌و شێوازی‌ گواستنه‌وه‌كه‌ كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌سه‌ر جۆر‌و سروشتی‌ ئه‌و دیموكراسییه‌ی‌ لێی‌ له‌ دایك ده‌بێت‌و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌رفه‌ت‌و ئه‌گه‌ری‌ مانه‌وه‌‌و به‌رده‌وامبوون‌و چه‌سپاندنیشی‌ ده‌بێت له‌ قۆناغی‌ دوای‌ گواستنه‌وه‌كه‌دا. چونكه‌ گواستنه‌وه‌یه‌ك به‌ رێگه‌ی‌ ئاشتیانه‌‌و نه‌رم بێت‌و به‌ ده‌ستپێشخه‌ری‌ ده‌سته‌بژێری‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ بێت، یان له‌ رێگه‌ی‌ دانوستانه‌وه‌ بێت له‌ نێوان ده‌سه‌ڵات‌و ئۆپۆزسیۆندا، یاخود له‌ سه‌روده‌می‌ رووخانی‌ رژێمێكی‌ دیكتاتۆریدا بێت به‌ هۆی‌ راپه‌ڕین‌و شۆڕشی‌ جه‌ماوه‌رییه‌وه‌، پله‌یه‌كی‌ به‌رزتری‌ ده‌بێت له‌ دیموكراسیدا‌و ده‌رفه‌تی‌ باشتریشی‌ ده‌بێت بۆ مانه‌وه‌‌و به‌رده‌وامبوون‌و چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌ تازه‌ پیاكه‌وتوو. له‌ به‌رامبه‌ریشدا گواستنه‌وه‌ی‌ توندوتیژانه‌ زۆر جار پله‌یه‌كی‌ نزمتری‌ دیموكراسی‌ هه‌یه‌‌و ده‌رفه‌تی‌ مانه‌وه‌‌و به‌رده‌وامبوون‌و چه‌سپاندنیشی‌ كه‌متره‌، بگره‌ هه‌ندێك جار كاردانه‌وه‌ی‌ پێچه‌وانه‌شی‌ لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌‌و جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دیكتاتۆری‌ به‌رهه‌م دێنێته‌وه‌، یان وڵات ده‌كه‌وێته‌ ململانێ‌و شه‌ڕی‌ ناوخۆوه‌. گواستنه‌وه‌كان كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ سه‌ربازییه‌وه‌ به‌ ئه‌نجام گه‌یشتوون، كه‌میان سه‌ركه‌وتوو بوون‌و زۆریان شكستیان هێناوه‌، هه‌ریه‌ك له‌ شكست‌و سه‌ركه‌وتنه‌كانیش پێدراوی‌ تایبه‌ت به‌خۆی‌ هه‌بووه‌.

چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌‌و دیارده‌ی‌ سیستمه‌ دوو ره‌گه‌كان
هه‌رچه‌نده‌ نزیكه‌ی‌ 100 ده‌وڵه‌ت هه‌ن كه‌ له‌ شه‌پۆلی‌ سێیه‌مدا سیستمه‌كه‌یان گۆڕاوه‌ بۆ دیموكراسی‌، به‌ڵام دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ نزیكه‌ی‌ 40 ساڵ به‌سه‌ر ده‌ستپێكی‌ ئه‌م شه‌پۆله‌دا زۆر له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی‌ ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ گرتوونیه‌وه‌ سیستمێكی‌ دیموكراسی‌ چه‌سپا‌و‌و جێگیر تیایاندا دانه‌مه‌زراوه‌، به‌ڵكو سیستمێكی‌ دوو ره‌گه‌ یان تێكه‌ڵه‌یان تێدا دروست بووه‌ (Hybrid Regimes)، ئه‌مانه‌ نه‌ سیستمی دیموكراسی‌ ته‌واون‌و نه‌ به‌ته‌واویش نادیموكراسین، به‌ڵكو به‌ پله‌‌و ئاستی‌ جیاجیا هه‌ندێك ره‌گه‌زی‌ دیموكراسی‌‌و هه‌ندێكی‌ نادیموكراسیش له‌خۆ ده‌گرێت. ئه‌مه‌ش واته‌ قۆناغی‌ دوای‌ گواستنه‌وه‌كه‌ به‌ره‌و دیموكراسی‌، به‌ڕووی‌ چه‌ند رێڕه‌وێكدا كراوه‌یه‌، كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان مه‌رج‌و پێدراوی‌ خۆی‌ هه‌یه‌: یه‌كه‌میان بزاوت به‌ ئاراسته‌ی‌ چه‌سپاندنی‌ سیستمی‌ دیموكراسی‌. دووه‌میان گه‌ڵاڵه‌بوونی‌ داڕشته‌یه‌كی‌ نوێی‌ سیاسی‌ دوو ره‌گه‌، یان تێكه‌ڵ كه‌ توانای‌ به‌رده‌وام بوونی‌ هه‌بێت. سێیه‌م گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی‌ سیستمی‌ نادیموكراسی‌، یان وڵات ده‌كه‌وێته‌ شه‌ڕ‌و ململانێی‌ ناوخۆوه‌.
چه‌مكی‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌ (Consolidation of Democracy) له‌ فراوانترین ماناكانیدا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ پرۆسه‌ی‌ په‌ره‌پێدان‌و به‌هێز كردنی‌ سیستمی‌ دیموكراسییه‌، تا ده‌بێته‌ سیستمێكی‌ دامه‌زراوه‌یی جێگیر، كه‌ توانای‌ به‌رده‌وامبوونی‌ هه‌بێت‌و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ راست‌و كارا به‌هاكانی‌ دیموكراسی‌‌و ره‌گه‌زه‌كان‌و میكانیزمه‌كانی‌ دیموكراسی‌ به‌رجه‌سته‌ بكات. با به‌ زمانێكی‌ تر بڵێین، چه‌سپاندنه‌كه‌ مانای‌ قوڵبوونه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌‌و ته‌واوكارییه‌كانی‌‌و كردنی‌ به‌ دامه‌زراوه‌یی ده‌گرێته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ وا كه‌ به‌ ئاسانی‌ هه‌ره‌س نه‌هێنێت‌و كوده‌تای‌ به‌سه‌ردا نه‌كرێت. (ئۆدۆنێل) ئه‌مه‌ی‌ ناوناوه‌ گواستنه‌وه‌ی‌ دووه‌م (Second Transition) بۆ گوزارشت له‌ پرۆسه‌ی‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌، چونكه‌ به‌ بۆچوونی‌ ئه‌و پرۆسه‌ی‌ گواستنه‌وه‌كه‌ له‌ دروست بوونی‌ حكومه‌تێكه‌وه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ دیموكراسی‌ هه‌ڵبژێردرابێت كۆتایی پێ دێت‌و گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و سیستمێكی‌ جێگیر‌و چه‌سپاوی‌ دیموكراسی‌ ده‌ست پێ ده‌كات.
چه‌ندان كاركرد‌و ئاماژه‌ هه‌ن تایبه‌ت به‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌، هه‌ندێكیان له‌ ره‌گه‌زه‌كانی‌ سیستم‌و دامه‌زراوه‌ییدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بن، كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ جێگیربوونی‌ بنه‌ما‌و رێساكانی‌ كایه‌ی‌ دیموراسییه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ك دووباره‌ كردنه‌وه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن‌و رازی‌ بوون به‌ ئه‌نجامه‌كه‌شی‌‌و چه‌سپاندنی‌ دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌ دیموكراسییه‌كان‌و درێژه‌دان به‌ توانای‌ خۆگونجاندنی‌ له‌گه‌ڵ ژینگه‌كه‌ی‌ ده‌وروبه‌ریدا. هه‌ندێكی تریشیان په‌یوه‌ندییان به‌ ستراتیژ‌و كاركردنی‌ چالاكوانه‌ سیاسییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌ رووی‌ پابه‌ندبوونی تا سه‌ر ئێسكیان به‌ بنه‌ماو رێساكانی‌ كاری‌ دیموكراسییه‌وه‌، هه‌روه‌ها بیر له‌وه‌ نه‌كاته‌وه‌ كوده‌تا به‌سه‌ر دیموكراسیدا بكات‌و له‌ چوارچێوه‌كه‌ی‌‌و بنه‌ماكانی‌ لابدات.
هه‌ندێك ئاماژه‌‌و كاركردی‌ تریش هه‌ن كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ به‌ها‌و بۆچوونی‌ هاووڵاتیانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ جۆرێك زۆرینه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆریان بڕوایان به‌وه‌ هه‌بێت كه‌ رێوشوێنه‌ دیموكراسییه‌كان تاكه‌ رێگان بۆ گۆڕانكاریی سیاسی‌‌و گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات، به‌مه‌ش شه‌رعیه‌تی‌ دیموكراسی‌ ره‌گ‌و ریشه‌ له‌ هۆشیاری‌ گشتی‌ هاووڵاتیاندا داده‌كوتێ، له‌گه‌ڵ بوونی‌ ئاستێكی‌ باش له‌ پێشكه‌وتنی‌ ئابووری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌، كه‌ ژینگه‌یه‌كی‌ له‌بار بۆ به‌رده‌وام بوونی‌ سیستمی‌ دیموكراسی‌‌و چه‌سپاندنی‌ فه‌راهه‌م ده‌كات، بێگۆمان كارایی سیستمه‌ دیموكراسییه‌كه‌ رۆڵی‌ له‌ فه‌راهه‌م كردنی‌ ژینگه‌یه‌كی‌ وادا هه‌یه‌. هه‌روه‌ها سه‌رپێ كه‌وتنی‌ ئه‌و دامه‌زراوانه‌ی‌ په‌یوه‌ستن به‌ به‌دیهاتنی‌ حوكمی‌ یاساو شه‌فافیه‌ت‌و لێپرسینه‌وه‌وه‌‌و رێز گرتن له‌ مافه‌ سیاسییه‌كان‌و ئازادی‌ مه‌ده‌نی‌ هاووڵاتیانه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی‌ تری‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسین.
به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ نووسراوه‌ تایبه‌تمه‌ند‌و پسپۆڕه‌كان سه‌ركه‌وتنی‌ چه‌سپاندنی‌ سیستمی‌ دیموكراسی‌ به‌ چه‌ند هۆكار‌و بابه‌تێكه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ له‌وانه‌ش: سروشتی‌ دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌كان‌و ئاستی‌ كاراییان له‌ جێبه‌جێ كردنی‌ ئه‌ركه‌كانیاندا، لێهاتوویی سیاسه‌تی‌ ئابووری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ئه‌و وڵاته‌، توانای‌ سیستمه‌كه‌ له‌ بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ رۆشنبیریی دیموكراسی‌ له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌دا، كارایی رێكخراوه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌، سه‌قامیریی ده‌وڵه‌ت‌و جێكه‌وته‌بوونی‌ شه‌رعیه‌ته‌كه‌ی‌ لای‌ هه‌موو ئه‌و چین‌و توێژ‌و گروپه‌ جیاجیایانه‌ی‌ له‌سه‌ر خاكی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ ده‌ژین، پابه‌ندبوونی‌ به‌رده‌وامی‌ كه‌سه‌ سیاسییه‌كان به‌ رێساكانی‌ دیموكراسییه‌وه‌ تا به‌ تێپه‌ڕبوونی‌ كات ببێته‌ نه‌ریتێكی‌ جێگیر كه‌ نه‌توانرێ لێی‌ لابدرێت، له‌گه‌ڵ چه‌ند هۆكارێكی‌ ده‌ره‌كی‌‌و هه‌رێمیی‌و نێوده‌وڵه‌تی‌، كه‌ هه‌لی‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌ ده‌ڕه‌خسێنن.
هه‌ندێك كه‌س ره‌خنه‌یان له‌ چه‌مكی‌ (چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌) گرتووه‌ له‌ چه‌ند روویه‌كه‌وه‌ له‌وانه‌ش: وا ده‌كات سیستمه‌ دیموكراسییه‌ لیبراڵه‌كان وه‌ك دوا به‌رهه‌م‌و دوا پله‌ی‌ دیموكراسی‌ ده‌ربكه‌ون، كه‌ مانای‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش راست نییه‌، چونكه‌ ته‌نانه‌ت له‌ دیموكراسیی پێشكه‌وتووی‌ وڵاته‌ خۆرئاواییه‌كانیشدا كه‌موكووڕی‌ هه‌یه‌، كه‌ راده‌ی‌ كه‌موكووڕییه‌كان‌و ئاستی‌ كاریگه‌رییان له‌ وڵاتێكه‌وه‌ بۆ وڵاتێكی‌ تر ده‌گۆڕێت. زانراویشه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ به‌ راده‌ی‌ جیاجیا‌و به‌ شێوازی‌ جۆراوجۆر درز‌و بۆشایی ده‌كه‌وێته‌ نێوان سیستم‌و رێساكانی‌ دیموكراسی‌ له‌ لایه‌ك‌و راڤه‌ كردن‌و جێبه‌جێ كردن‌و پراكتیی‌ پرۆسه‌كه‌ به‌ گشتی‌ له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌. له‌و ره‌خنانه‌ی‌ تر كه‌ له‌م چه‌مكه‌ گیراوه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ سیستمه‌ دیموكراسییه‌كان پۆلێن ده‌كات بۆ دوو جۆر ئه‌وانیش، دیموكراسییه‌ ته‌واو چه‌سپاوه‌كان، له‌گه‌ڵ دیموكراسییه‌ ناته‌واو‌و شێواوه‌كان، ئه‌مه‌شیان راست نییه‌، چونكه‌ هیچ سیستمێكی‌ دیموكراسی‌ نه‌گه‌یشتۆته‌وه‌ ئاستی‌ ته‌واو‌و بێخه‌وش‌و نموونه‌یی، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر جێگیر‌و چه‌سپاویش بێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ پرۆسه‌ی‌ پێشخستنی‌ سیستمی‌ دیموكراسی‌ به‌رده‌وام بێت تا زیاتر‌و زیاتر له‌ ئاستی‌ ئه‌و دیموكراسییه‌ نموونه‌ییه‌ نزیك بێته‌وه‌ كه‌ به‌ها‌و نموونه‌ی‌ باڵای‌ دیموكراسی‌ به‌رجه‌سته‌ بكات‌و تیایدا تیۆر‌و پراكتیك هاوڕێك ببنه‌وه‌.
له‌ دوای‌ ئه‌و ره‌خنانه‌ی‌ له‌ چه‌مكی‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌ گیران، هه‌ندێك كه‌س چه‌مكی‌ تریان پێشنیاز كرد بۆ گوزارشت كردن له‌ ئاستی‌ جیاجیای‌ گه‌شه‌ی‌ دیموكراسی‌. له‌وانه‌ش چه‌مكی‌ (دیموكراسی‌ جۆریی یان كوالێتی‌) (Quality of Democracy) ئه‌مه‌یان چه‌مكێكی‌ نه‌رم‌و فره‌ ره‌هه‌نده‌، چونكه‌ ئاماژه‌ی‌ تێدایه‌ بۆ به‌رده‌وام باشتر كردنی‌ جۆری‌ جیموكراسی‌، ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و سیستمه‌ دیموكراسیانه‌ی‌ كه‌ ماوه‌یه‌كی‌ دوور‌و درێژه‌ هه‌ن‌و به‌رده‌وامن‌و بوونه‌ته‌ دیموكراسییه‌كی‌ چه‌سپاو. ئه‌م چه‌مكه‌ جێگره‌وه‌ی‌ چه‌مكی‌ چه‌سپاندنی‌ دیموكراسی‌ نییه‌، به‌ڵام به‌ تێڕوانینی‌ ئه‌وانه‌ی‌ به‌كاری‌ ده‌هێنن، یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ تێگه‌یشتنی‌ باشتر‌و دینامیكی‌ تر له‌ پێشكه‌وتنی‌ سیستمی‌ دیموكراسی‌‌و به‌راورد له‌ نێوان نموونه‌ پێشكه‌وتوو دواكه‌وتووه‌كاندا، به‌ تایبه‌ت له‌ سایه‌ی‌ ئاماژه‌پێده‌ره‌ پێشكه‌وتووه‌كان كه‌ بۆ پێوانه‌ كردنی‌ جۆری‌ دیموكراسی‌ گه‌شه‌یان پێ دراوه‌.
كه‌سانی‌ تریش هه‌ن چه‌مكی‌ دیموكراسی‌ باش (Good Democracy)یان پێشنیاز كردووه‌، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ سیستمێكی‌ دیموكراسی‌ كه‌ ئازادی‌‌و یه‌كسانی‌ بۆ سه‌رجه‌م هاووڵاتییه‌كانی‌ ده‌سته‌به‌ر كردووه‌، له‌ رێگه‌ی‌ دامه‌زراوه‌كانی‌‌و میكانیزی‌ شه‌رعی‌‌و جێگیره‌وه‌، كه‌ ئه‌ركه‌كانی‌ خۆی‌ زۆر به‌باشی‌ جێبه‌جێ ده‌كات. به‌ زمانێكی‌ تر بڵێین به‌ پشت به‌ستن به‌ چه‌مكی‌ دیموكراسی‌ باش، ده‌كرێ سیستمی‌ دیموكراسی‌ له‌ رووی‌ كاره‌كانی‌‌و پێكهاته‌و ده‌ره‌نجامه‌كانییه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگێنین، ئه‌ویش به‌ پشت به‌ست به‌ چه‌ند ئاماژه‌یه‌ك، وه‌ك: حوكمی‌ یاسا، لێپرسینه‌وه‌، وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ حكومه‌تی‌ هه‌ڵبژێردراو به‌ داواكاریی هاووڵاتیان، مسۆگه‌ر كردنی‌ مافی‌ سیاسی‌‌و ئازادی‌ مه‌ده‌نی‌ كۆمه‌ڵگه‌‌و سنووردار كردنی‌ جیاوازی‌ چینایه‌تی‌ له‌ رووی‌ ئابووری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌.
سه‌باره‌ت به‌ سیستمه‌ سیاسییه‌ دووڕه‌گه‌كان، له‌و وڵاتانه‌دا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌ كه‌ ماڵی‌ ئازادی‌ (Freedom House) له‌ راپۆرتی‌ ساڵانه‌یدا سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی‌ ئازادی‌ له‌ جیهاندا، به‌و جۆره‌ پۆلێنی‌ كردووه‌، كه‌ وڵاتێكن رێژه‌یه‌ك له‌ ئازادییان تێدایه‌، به‌ به‌راورد به‌و وڵاتانه‌ی‌ تر كه‌ یان وڵاتی‌ ئازادن، یاخود ئازادییان تێدا نییه‌، ئه‌ویش به‌ پێی‌ ئه‌و پێوه‌رانه‌ی‌ ئاستی‌ فه‌راهه‌م بوونی‌ مافه‌ مه‌ده‌نییه‌كان‌و ئازادی‌ سیاسی‌ بۆ هاووڵاتیان ده‌پێون. به‌ گوێره‌ی‌ راپۆرتی‌ ساڵی‌ 2012 ژماره‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی‌ ئازادن 87 وڵاتن له‌ كۆی‌ گشتی‌ 194 وڵات كه‌ راپۆرته‌كه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌، ژماره‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ش كه‌ رێژیه‌ك له‌ ئازادییان تێدا هه‌یه‌، واته‌ نیمچه‌ ئازادن 60 وڵاتن‌و ژماره‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ش كه‌ ئازادییان تێدا نییه‌ 47 وڵاتن، ئه‌مه‌ش واته‌ نزیكه‌ی‌ 55%ی‌ وڵاتانی‌ جیهان له‌و وڵاتانه‌ن كه‌ یان ئازادییان تێدا نییه‌، یاخود نیمچه‌ ئازادن.
به‌ تێڕوانین له‌وه‌ی‌ كه‌ سیستمه‌ دووڕه‌گه‌كان كه‌ له‌ دوای‌ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ دیموكراسییه‌وه‌ له‌ زۆر وڵاتی‌ ئاسیا‌و ئه‌مریكای‌ لاتین‌و خۆرهه‌ڵاتی‌ ئه‌وروپا‌و ئه‌فریقا، له‌ شه‌پۆلی‌ سێیه‌می‌ گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و دیموكراسیدا ده‌ركه‌وتوون سیستمه‌ سیاسییه‌كانیان جۆراوجۆرن، هه‌ندێك كه‌س وای‌ داده‌نێن ئه‌و سیستمانه‌ ده‌كه‌ونه‌ ناوچه‌ی‌ خۆڵه‌مێشیی‌ سیاسییه‌وه‌ (Gray Political Zone)، یان ناوچه‌ی‌ ته‌م‌و مژاوییه‌وه‌ (Foggy Zone) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌ نێوان دیموكراسی‌ ته‌واو له‌ لایه‌كه‌وه‌‌و سیستمه‌ نادیموكراتییه‌كان به‌ واتا كلاسیكییه‌كه‌ی‌ له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌. هه‌رچۆنێكیش حسابی‌ بكه‌ین، ئه‌وه‌ی‌ روون‌و ئاشكرایه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ سیستمه‌ سیاسییه‌ دووڕه‌گه‌كان ناچنه‌ خانه‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ كه‌ گواستنه‌وه‌ به‌ره‌و دیموكراسی‌ ته‌واو تیایاندا روو ده‌دات، به‌ڵكو جۆرێك له‌ سیستمی‌ سیاسی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌، كه‌ توانیویانه‌ توانیویانه‌ تاڕاده‌یه‌ك جێگیر‌و به‌رده‌وام بێت‌و له‌گه‌ڵ ژینگه‌كه‌ی‌ خۆیدا هه‌ڵ بكات. هه‌ر ئه‌مه‌ش وای‌ كردووه‌ پرۆسه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌‌و پۆلێن كردنیان بۆته‌ بابه‌تێكی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌ ئه‌جێندای‌ توێژینه‌وه‌كانی‌ بواری‌ سیاسه‌ت‌و به‌راوردكاریدا.

مركز الجزیره‌ للدراسات الستراتیجیه‌


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7367
19/9/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئایا شه‌ڕی ئه‌ستێره‌كان له‌ پاریس سانجێرمان ده‌ستیپێكرد؟ 19/9/2017
‌ نه‌فرەتی خیتافی به‌رده‌وامه‌ 19/9/2017
زانست
‌ كاسینی شۆڕشێك له‌ زانیاری ده‌رباره‌ی زوحه‌ل 19/9/2017
‌ رۆبۆته‌كان ده‌بنه‌ جووتیار 19/9/2017
‌ لە هەر ١٠ كەسێك، یەكێكیان خواردنی پێویستی نییە 18/9/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP