میدیای بنـكۆڵكردن‌و رۆڵی له‌ رێگریی له‌ گه‌نده‌ڵی‌و بنبڕكردنیدا
میدیای بنـكۆڵكردن‌و رۆڵی له‌ رێگریی له‌ گه‌نده‌ڵی‌و بنبڕكردنیدا ‌ 22/9/2017
بەشی دووم
هه‌رچی جیهانی عه‌ره‌بیشه‌، له‌م 10 ساڵه‌ی دواییدا ده‌ركیان به‌ رۆڵ‌و گرنگیی میدیای بنكۆڵكاریی كرد‌و مه‌سه‌له‌ی میدیای بنكۆڵكاریی چووه‌ خانه‌ی سه‌ره‌وه‌ی ئه‌و خشته‌ گشتگیره‌ی كه‌ زۆرترین قسه‌وباسی له‌ دیاره‌ میدیاییه‌كاندا له‌باره‌وه‌ ده‌كرێت‌و چه‌ندین وانه‌و موحازه‌ره‌ له‌وباره‌یه‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كرێت ‌و وا ده‌خرێته‌ڕووو كه‌ ئه‌وه‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی سه‌ركه‌وتووی رووماڵكردنه‌ به‌راورد به‌ میدیای ته‌قلیدی‌و باو، ئه‌وه‌ش له‌پێناوی به‌رده‌وامیدان به‌ میدیای كاغه‌زی له‌به‌رامبه‌ر میدیای ئه‌له‌كترۆنیدا كه‌ هه‌نوكه‌ بۆته‌ ركابه‌ری میدیای كاغه‌زی.

خواستی سێیه‌م
گوشارو ته‌ڵه‌زگه‌كانی به‌رده‌م میدیای بنكۆڵكاریی
به‌ڕه‌چاوكردنی ئه‌و هێزو هه‌ژموونه‌ی كه‌ میدیای بنكۆڵكاریی هه‌یه‌تی به‌سه‌ر گه‌نده‌ڵكارانه‌وه‌، رژێمه‌ جۆربه‌جۆره‌كان به‌وانه‌شه‌وه‌ كه‌ دروشمی دیموكراسییان هه‌ڵگرتووه‌، هه‌وڵ ده‌ده‌ن ده‌می ئه‌و میدیاكارانه‌ دابخه‌ن كه‌ له‌بواری بنكۆڵكاریدا كارده‌كه‌ن‌و به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ چه‌ندین گوشاری جیاجیا له‌به‌رامبه‌ریان پیاده‌ ده‌كه‌ن، بۆنموونه‌ له‌ ئه‌مریكا پێنتاگۆن هه‌وڵی ئه‌وه‌ی ده‌دا كه‌ رێگریی بكه‌ن له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی بیره‌وه‌رییه‌كانی ئه‌نتۆنی تافی بكه‌ن كه‌ سه‌ربازێكی پێشووی وڵاته‌كه‌یان بوو له‌ جه‌نگی ئه‌فغانسان. كه‌ ئه‌وه‌ كتێبێك بوو به‌ناونیشانی «پرۆسه‌ی دڵه‌ ره‌شه‌كه‌»،  كه‌ پله‌ی عه‌قید بوو له‌ سوپای ئه‌مریكادا‌و له‌ ئاژانسی هه‌واڵگریی ئه‌مریكا كاری ده‌كرد.
هه‌روه‌ك یۆلیان ئاسانگ-ی دامه‌زرێنه‌ری سایتی ویكلیكس تووشی چه‌ندین گوشار بۆوه‌‌و چه‌ندین تۆمه‌تی رووبه‌ڕوو كرایه‌وه‌، به‌پاساوی ئه‌وه‌ی هه‌ندێك زانیاریی خستۆته‌ڕوو كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ن بۆسه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌مریكا، گوشاره‌كان گه‌یشتنه‌ ئاستی ئه‌وه‌ی به‌تۆمه‌تی ده‌ستدرێژیی سێكسی ده‌ستگیری بكه‌ن‌و ته‌نانه‌ت كارگه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی حكومه‌تی ئه‌مریكا داوای راده‌ستكردنیشی بكات. هه‌روه‌ك راوێژكارێكی سه‌رۆك وه‌زیرانی كه‌نه‌دا داوای تیرۆركردنی كرد‌و شانشینی سویدی به‌ناو خاوه‌ن «دیموكراسی دێرین»ش رۆڵێكی وای له‌وباره‌یه‌وه‌ وازیی كرد كه‌ نه‌بێته‌ مایه‌ی شه‌رمه‌زاریی بۆ حكومه‌تی ئه‌مریكا.
له‌ئیسرائیلیش كه‌ناڵی (10) كه‌ به‌ ریپۆرتاژه‌ بنكۆڵكارییه‌كانی ناسراوه‌، رووبه‌ڕووی ته‌نگپێهه‌ڵچنین ‌و قه‌ڵسكردن بۆوه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی ته‌لئه‌بیب-ه‌وه‌ به‌ڕاده‌یه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ی داخستنی له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ لێكرا، به‌پاساوی ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رله‌مانتارانی ئیسرائیل داواكارییه‌كه‌یان ره‌تكرده‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ دواخستنی قه‌رزه‌كانییه‌وه‌، وه‌ك هه‌نگاوێك كه‌ میدیاكاران پێیانوابوو ئه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی هه‌ڵمه‌تكێدایه‌ بۆ ده‌مكوتكردن‌و خۆ رزگاركردنه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی ره‌خنه‌گرتن.


به‌شی دووه‌م

بنه‌ماكانی میدیای بنكۆڵكاریی ‌و ئتیكه‌كانی
ئه‌م به‌شه‌ دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر سێ ته‌وه‌ردا به‌م جۆره‌ی خواره‌وه‌:
ته‌وه‌ری یه‌كه‌م: ده‌رامه‌تی میدیای بنكۆڵكاریی.
ته‌وه‌ری دووه‌م: زانیارییه‌كان‌و سه‌رچاوه‌كانی رووماڵی بنكۆڵكاریی.
ته‌وه‌ری سێیه‌م: ئیتیكی میدیای بنكۆڵكاریی.

ته‌وه‌ری یه‌كه‌م
ده‌رامه‌تی میدیای بنكۆڵكاریی
ئه‌م ته‌وه‌ره‌ دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر سێ خواستدا به‌م جۆره‌:
خواستی یه‌كه‌م: میلاكی رۆژنامه‌.
خواستی دووه‌م: تۆڕه‌كانی میدیای بنكۆڵكاریی.
خواستی سێیه‌م: هه‌وڵه‌كان‌و تێچووه‌كانی

خواستی یه‌كه‌م:

میلاكی رۆژنامه‌كه‌ زۆرێ
ك له‌ رۆژنامه‌نووسانی ئاسایی ناتوانن كاری روماڵی بنكۆڵكاریی بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌و جۆره‌ له‌كاری میدیایی پێویستی به‌ توانا‌و شاره‌زایی تایبه‌ته‌، ره‌نگه‌ هه‌موو میدیاكارێكی ئاسایی شاره‌زایی ‌و توانای رووماڵكردنی جۆره‌ جیاوازه‌كانی هه‌بێت، به‌ڵام به‌و تواناو شاره‌زاییه‌وه‌  ئه‌وه‌ی له‌باردا نییه‌ كه‌ بتوانێت راپۆرتی میدیای بنكۆڵكاریی پێشكه‌ش بكات، چونكه‌ میدیای بنكۆڵكاریی كارێكه‌ كه‌ پێویستی به‌ پیشه‌یی بوونێكی باڵا‌و چه‌ندین شاره‌زایی هه‌یه‌‌و پێویستی به‌ شاره‌زاییه‌ له‌ سیستم‌و قانونه‌كان‌و شاره‌زایی ده‌وێت له‌ چۆنێتی لێكۆڵینه‌وه‌و به‌دواداچوونی زانیارییه‌كان، به‌جۆرێك كه‌  نزیكه‌ له‌ شێوازی توێژینه‌وه‌ی زانستییه‌وه‌، توێژینه‌وه‌ی زانستیش بنه‌ماو ریشه‌ی خۆی هه‌یه‌ كه‌ هه‌مووان لێی نازانن.
خۆ ئه‌گه‌ر پیاده‌كردنی كاری سه‌ره‌تایی رۆژنامه‌نووسی به‌شێوه‌ی هه‌وڵی تاكه‌كه‌سی‌و به‌ كه‌ره‌سته‌ی سه‌ره‌تایی ساده‌ ده‌ستپێكردبوو،  ئه‌وا ئه‌مڕۆ ئه‌و هه‌وڵانه‌ گۆڕدراون بۆ هه‌وڵی دامه‌زراوه‌یی رێكخراوو هه‌نوكه‌ چه‌ندین سه‌رچاوه‌ په‌یدابوون كه‌ به‌ڵگه‌نامه‌و دیكۆمێنتیان پێ ده‌ده‌ن به‌مه‌به‌ستی پاراستنیان له‌به‌رده‌م یاسادا‌و كه‌ره‌سته‌و ته‌كنۆلۆژیای نوێش یارمه‌تیده‌ریانه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش بۆخۆی رۆڵی باشی بینیووه‌ له‌ گۆڕانكاریی له‌ ئاراسته‌ی كاره‌كه‌یاندا‌و رووبه‌رێكی فراوانیان له‌كاركردن بۆ فه‌راهه‌م ده‌كات‌و توانایه‌كی دارایی زۆریان بۆ ده‌سته‌به‌رده‌كات كه‌ گونجاوبێت له‌گه‌ڵ ئه‌و لێكه‌وته‌ مادی‌و مه‌عنه‌وییانه‌ی به‌سه‌ر رۆژنامه‌ یان دامه‌زراوه‌ میدیاییه‌كه‌دا ده‌شكێته‌وه‌.
ته‌نانه‌ت له‌هه‌ندێك كاتدا هه‌وڵی تاكه‌ دامه‌زراوه‌یه‌ك هه‌وڵی چه‌ند دامه‌زراوه‌یه‌كی جیاواز تێده‌په‌ڕێنێت له‌ زۆرێك له‌ وڵاتان، هه‌رچه‌ندێكیش هه‌وڵه‌ میدیاییه‌كان یه‌كبخرێن، به‌روبوومی زیاتر‌و به‌رهه‌می زیاتر‌و باشتری ده‌بێت، چونكه‌ میدیای بنكۆڵكاریی دیه‌وێت گه‌نده‌ڵیی ئاشكرابكات كه‌ هه‌نوكه‌ بۆته‌ دیارده‌یه‌كی جیهانیی كیشوه‌ربڕ.
دامه‌زراوه‌ میدیاییه‌ گه‌وره‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا وای ده‌بینن كه‌ پێویسته‌ له‌ پرۆسه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌و به‌دواداچوون‌و بنكۆڵكاریی راستییه‌كاندا كار بكرێت بۆ به‌دیهێنانی هاوكاریی له‌نێوان په‌یامنێران ‌و نووسه‌ران‌و سه‌رنووسه‌ره‌كان‌و شاره‌زایانی بواری قانون‌و شرۆڤه‌كاران‌و ئامارگیر‌و سكرتێری ئۆفیسه‌كان‌و توێژه‌راندا.
گرنگیدان به‌ سیستمی به‌ده‌ستهێنانی زانیاریی فه‌رمی شتێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ له‌ زانینی كوالێتی ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ رۆژنامه‌نووس پێی بگات‌و به‌ده‌ستی ده‌هێنێت به‌پێی یاساكانی ئازادیی كاری رۆژنامه‌نووسی‌و ده‌رككردن به‌و گرفته‌ قانونییانه‌ی كه‌ دروست ده‌بن له‌كاتی بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌ زیانبه‌خشه‌كان. هۆكاره‌ نوێیه‌كان زۆر به‌سوودن بۆ گه‌ڕان به‌شوێن راستییه‌كان‌و بۆ راهێنانی نووسه‌ران له‌سه‌ر ئه‌و زه‌حمه‌تییانه‌ی له‌ ئه‌نجامی راپۆرتێكی رۆژنامه‌نووسیی دیاریكراوه‌وه‌ دێنه‌ ئاراوه‌.

خواستی دووه‌م

تۆڕه‌كانی میدیای بنكۆڵكاریی
له‌گه‌ڵ گه‌شه‌كردنی پێویستی به‌ میدیای قووڵبوونه‌وه‌، هه‌ستی پێویستیی یه‌كانگیركردنی هه‌وڵه‌ رۆژنامه‌نووسییه‌كانیش گه‌شه‌ ده‌كات، دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌ی كاری هاوبه‌شی نێوان ئه‌و دامه‌زراوه‌ میدیاییانه‌ی كه‌ هه‌وڵه‌كانیان یه‌كده‌خه‌ن بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ له‌م دوو ده‌یه‌یه‌ی دواییدا ئه‌و تۆڕانه‌ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ كه‌ خۆیان به‌ په‌یوه‌ندیدار ده‌زانن به‌ میدیای بنكۆڵكارییه‌وه‌.
له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ له‌ساڵی 1997دا هاوپه‌یمانیی نێوده‌وڵه‌تیی رۆژنامه‌نووسانی بنكۆڵكار له‌سه‌ر ده‌ستی «سه‌نته‌ری هه‌مه‌لایه‌نیی گشتی»دا دامه‌زرا، كه‌ ئێستا 158 رۆژنامه‌نوسوی له‌ 61 وڵاته‌وه‌ له‌خۆگرتووه‌، ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌تای ساڵی 2012وه‌ 41 رۆژنامه‌نووسی دیكه‌ش به‌و سه‌نته‌ره‌وه‌ په‌یوه‌ست بوون.
ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌، توانای به‌شداریكردنی پێشكه‌ش به‌‌و هاوكارانه‌ی كردووه‌، كه‌ له‌ ناوچه‌گه‌لێكدا كارده‌كه‌ن كه‌ سه‌رچاوه‌كان ترسیان له‌وه‌یه‌ ناوی خۆیان ئاشكرابكه‌ن، یاخود ئازادیی رۆژنامه‌نووسی كۆتوبه‌ند كراوه‌ له‌وه‌ی بتوانێت به‌دواداچوون بۆ تاوان‌و گه‌نده‌ڵییه‌كان بكات، هه‌روه‌ك هاوپه‌یمانێتییه‌كه‌ هاوكاریی تۆڕێكی جیهانیی له‌ رێكخراوو دامه‌زراوه‌ میدیاییه‌ قازان نه‌ویسته‌كاندا ده‌كات‌و له‌توانایدایه‌ كه‌ ده‌ستگیرۆیی ئه‌و رۆژنامه‌نووسانه‌ بكات كه‌ پێویستیان به‌ مه‌شق ‌و دارایی هه‌یه‌ بۆ ئه‌و ریپۆرتاژانه‌ی كه‌ كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌ن، له‌به‌رهه‌می ئه‌و هاوكارییه‌ی هاوپه‌یمانێتییه‌كه‌ش بڵاوبوونه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌و راپۆرته‌ له‌سه‌ر تۆڕێكی جیهانی راگه‌یاندنه‌ هاوبه‌شه‌كان، له‌نێویشیاندا تۆڕی جیهانیی بی بی سی ‌و  رۆژنامه‌كانی ڤول هان سان پاولۆ له‌ به‌رازیل ‌و نۆڤایا گازێت- روسیا.
له‌و تۆڕانه‌ش، «رێكخراوی 100 په‌یامنێر»، كه‌ له‌سه‌ره‌تای مانگی تشرینی دووه‌می 2011دا له‌ نیویۆركه‌وه‌ ده‌ستیپێكرد، ئه‌م تۆڕه‌ش پێكدێت له‌ رۆژنامه‌نووسانی پرۆفیشناڵی نێوده‌وڵه‌تی‌و نووسه‌رانێك كه‌ خۆیان ته‌رخانكردووه‌ بۆ روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی  گه‌نده‌ڵی ‌و بابه‌ته‌كانی په‌یوه‌ست به‌ حكومه‌ته‌كان له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا. له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ زیاتر له‌ 80 رۆژنامه‌نووسی بواری میدیای بنكۆڵكاریی ‌و كارمه‌ندانی رێكخراوه‌كانی بواری هه‌واڵی جیهانی ئه‌ركی رووماڵكردنی هه‌واڵه‌كانی تایبه‌ت به‌ تاوانه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان‌و له‌شفرۆشی‌و سپیكردنه‌وه‌ی پاره‌و قاچاخچێتیی چه‌ك‌و ته‌نگاوكردن‌و به‌رتیلدانیان گرتۆته‌ ئه‌ستۆ كه‌ ئێستا له‌جیهاندا بڵاوبۆته‌وه‌، ئه‌و رێكخراوه‌ ئاسانكارییه‌كی زۆری كردووه‌ بۆ رووماڵی بنكۆڵكارییه‌كان.
رێكخراوه‌كه‌ ده‌ستی كۆمه‌ڵێك په‌یامنێری بیانیی به‌ئه‌زموونی  واڵاكردووه‌ له‌ رۆژنامه‌ی نیویۆرك تایمز بۆ هاندانی ئه‌وانه‌ی خوازیارن بچنه‌ ناو ته‌مومژی میدیای بنكۆڵكارییه‌وه‌‌و توانای ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ لایه‌نه‌كانی گه‌نده‌ڵیی ئاشكرابكه‌ن.
ساڵی 2001 له‌ ئه‌ڵمانیا كه‌ «یه‌كێكه‌ له‌وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كان له‌ بواری میدیای بنكۆڵكاریدا»، تۆڕی به‌دواداچوونی رۆژنامه‌نووسیی دامه‌زرا، كه‌ نزیكه‌ی «500» رۆژنامه‌نووس له‌خۆده‌گرێت، ئه‌م تۆڕه‌ به‌خششێكی پێشكه‌ش به‌و رۆژنامه‌نووسانه‌ كرد‌و چاوساغی بۆكاتی پێویست بۆ دیاریكردن، له‌پێناوی پێشكه‌شكردنی كارو به‌رهه‌می بنكۆڵكاریی گرنگ، به‌هۆی ئه‌و پشتگیرییه‌شه‌وه‌ رۆژنامه‌نووس لۆتس مۆكی له‌ نیسانی 2003دا توانی دۆسێیه‌ك له‌ رۆژنامه‌ی «دی تسایت»دا بخاته‌ڕوو سه‌باره‌ت به‌ برسێتی له‌ ئه‌فریقا ‌و تێیدا ئه‌وه‌ی ئاشكراكرد  كه‌ برسێتییه‌كه‌ له‌ئه‌نجامی دیارده‌ی وشكبوونه‌وه‌ی زه‌وییه‌وه‌ نییه‌ وه‌ك وته‌بێژی فه‌رمیی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان رایگه‌یاندبوو و تێیدا ته‌ئكیدی له‌وه‌ كردبۆوه‌ كه‌ له‌ئه‌سیوپیا بڕی پێویستی ئاو هه‌یه‌.
له‌م ده‌یه‌ی دواییشدا، هه‌ندێك سایت كه‌ گرنگیی به‌وجۆره‌ی كاری میدیایی ده‌ده‌ن‌و شێوازی كاركردنیان نزیكه‌ له‌ شێوازی كاركردنی ئه‌و تۆڕانه‌ی هاوشێوه‌ی سایتی ویكیلیكس‌و سایتی دزه‌پێكردنی «ئالای» ئه‌وه‌یان بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ به‌ كه‌ناڵی ئه‌مین هه‌ژمار ده‌كرێن‌و مه‌به‌ستیان له‌وه‌ پاراستنی ئه‌و هاووڵاتی‌و رۆژنامه‌نووسانه‌یه‌ كه‌ له‌و وڵاتانه‌دا ده‌ژین كه‌ مه‌ترسیدارن بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی دیكۆمێنت‌و زانیاریی بۆ جیهانی ده‌ره‌وه‌. هه‌روه‌ك ئه‌و سایتانه‌ به‌وه‌ جیاده‌كرێنه‌وه‌ كه‌ ئۆپشنێك «بژاره‌یه‌ك» پێشكه‌ش ده‌كه‌ن به‌جۆرێك كه‌ سه‌رچاوه‌كان بتوانن زانیارییه‌كانیان له‌باره‌ی گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ بڵاوبكه‌نه‌وه‌ به‌شێوازێكی كه‌سێكی نه‌ناسراو یان به‌ جۆرێك كه‌ ناسنامه‌ی خۆی ئاشكرا بكات.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7394
19/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئیتالیا مه‌ترسی گه‌وره‌ی سه‌رنه‌كه‌وتنی بۆ مۆندیال له‌سه‌ره‌ 19/10/2017
‌ رۆناڵدۆ زیندانی دەکرێت؟ 19/10/2017
زانست
‌ هه‌سارۆكه‌یه‌ك سڵاوی له‌ زه‌وی كرد و رۆیشت 19/10/2017
‌ چه‌ند خۆراكێكی گرنگ بۆ وه‌رزی پایز 19/10/2017
‌ كاریگه‌ری‌ ته‌له‌فزیۆن له‌ دروستكردنی‌ ترس لای‌ بینه‌ر 19/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP