مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌ ئینسكلوپیدیای‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان دا
مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌ ئینسكلوپیدیای‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان دا ‌ 6/1/2017
چاپی سێیەمی ئینسكلوپیدیای‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان کەوتە بازارەوە نێوەندی رووناکبیریی و سیاسییەوە، ئەم چاپە جگە لە زانیاری نوێ، لەسەر چەمکی رەوانینەکانی یەکێتی شۆرشی نوێی وردەکاری زۆری تێدایە، ئەوەی خوارەوە ״مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌ ئینسكلوپیدیای‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان دا״  دیدی یەکێتی لەسەر ئەم پرسە ستراتیژییە رووندەکاتەوە .
یه‌كێ‌ له‌ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان. به‌یاننامه‌ی‌ دامه‌زراندنی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان هیچ ئاماژه‌یه‌كی‌ بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسینی‌ كوردی‌ عیراق تێدا نیه‌ چونكه‌ دروشمی‌ سه‌ره‌كیی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان له‌سه‌ره‌تای‌ دامه‌زراندنیدا مافی‌ ئۆتۆنۆمی‌ بوو نه‌ك مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین. به‌ڵام به‌یاننامه‌كه‌ ئاماژه‌یه‌كی‌ بۆ پشتگیری‌ كردنی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسینی‌ كوردی‌ ئێران‌و توركیا تێدایه‌.
دامه‌زراندنی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان له‌سوریا رۆڵێكی‌ دیاری‌ له‌خۆپاراستن له‌باس كردنی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین هه‌بوو چونكه‌ پشتگیریی‌ حكومه‌تی‌ سوریا له‌هه‌ڵسوڕانی‌ كوردی‌ عیراق به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌به‌ده‌ستهێنانی‌ مافی‌ ئۆتۆنۆمی‌ تێنه‌ده‌په‌ڕی‌. بۆیه‌ ده‌سته‌ی‌ دامه‌زرێنه‌ری‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانی‌ له‌و قۆناغه‌دا وای‌ نه‌دیوه‌ كه‌ده‌ستئاوه‌ڵایه‌ له‌ده‌ربڕینی‌ گوتاری‌ سیاسیی‌ خۆی‌ به‌و چه‌شنه‌ی‌ كه‌خۆی‌ ده‌یه‌وێ‌‌و نه‌شیویستوه‌ هه‌نگاوێكی‌ وا بنێ‌ كه‌ببێته‌ هۆی‌ له‌ده‌ستدانی‌ پشتیوانیی‌ سوریا كه‌ له‌و كاته‌دا زۆر پێویست‌و كاریگه‌ر بوو. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ به‌یاننامه‌ی‌ دامه‌زراندنی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان كه‌دواتر له‌ڕادیۆی‌ دیمه‌شق خوێندرایه‌وه‌، هیچ ئاماژه‌یه‌كی‌ بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسینی‌ كوردی‌ عیراق تێدا نه‌بوو.
كاتێك ده‌ست به‌ده‌ركردنی‌ رۆژنامه‌ی‌ «شه‌راره‌» كرا، فاكته‌ری‌ پشتیوانیی‌ سوریا هه‌مان رۆڵی‌ له‌خۆپاراستن له‌باس كردنی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین گێڕا، به‌تایبه‌تی‌ كه‌رۆژنامه‌كه‌ له‌دیمه‌شق، له‌سه‌ر ئه‌ركی‌ حكومه‌تی‌ سوریا، چاپ ده‌كرا. له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا وتاره‌كانی‌ «شه‌راره‌» له‌ناواخندا هه‌ندێ‌ ئاماژه‌ی‌ گرنگیان بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین تێدا بووه‌. یه‌كه‌م ئاماژه‌ بۆ ئه‌م مافه‌ له‌ژماره‌ 4 دا كه‌ له‌حوزه‌یرانی‌ 1976دا ده‌رچووه‌، ده‌بینرێ‌‌و تێیدا له‌سه‌روتارێكدا به‌ناونیشانی‌ «یه‌كڕیزیی‌ نیشتمانیی‌ كورد: ماناكه‌ی‌‌و پێداویستییه‌كانی‌ سه‌ركه‌وتنی‌» ئاماژه‌یه‌كی‌ رون به‌مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین كراوه‌ به‌ڵام مه‌سه‌له‌كه‌ به‌م چه‌شنه‌ تێپه‌ڕێنراوه‌ كه‌مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین «به‌شێوه‌ی‌ ئۆتۆنۆمی‌، واته‌ به‌و شێوه‌یه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ‌ بارودۆخی‌ قۆناغه‌كه‌دا ده‌گونجێ‌» خه‌باتی‌ بۆ ده‌كرێ‌، هه‌ر ئه‌م ژماره‌یه‌ له‌دوتوێی‌ وتارێكدا ده‌رباره‌ی‌ برایه‌تیی‌ كوردو ئاشورییه‌كان ئاماژه‌یه‌كی‌ رونتری‌ بۆ ئه‌وه‌ تێدایه‌  كه‌كورد پاش بڕانه‌وه‌ی‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهان، شاندێكی‌ به‌سه‌رۆكایه‌تیی‌ جه‌نرال شه‌ریف پاشا خه‌ندان بۆ كۆنفره‌نسی‌ ئاشتیی‌ ڤێرسای‌ ناردووه‌و داوای‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنۆسینی‌ كردووه‌.
به‌هه‌مان پێودانگ، له‌وتارێكدا به‌ناونیشانی‌ «ده‌رباره‌ی‌ ناكۆكییه‌كانی‌ ناو كۆمه‌ڵگاكه‌مان» كه‌ له‌ژماره‌ 6ی‌ رۆژنامه‌كه‌دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، هه‌وڵی‌ یه‌كسان كردنی‌ مافی‌ ئۆتۆنۆمی‌‌و مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین دراوه‌و له‌م سه‌روبه‌نده‌دا مه‌سه‌له‌كه‌ به‌م چه‌شنه‌ گوزارشتی‌ لێ‌ كراوه‌ كه‌ناكۆكییه‌كانی‌ ده‌رونی‌ كۆمه‌ڵگا به‌ «چاره‌سه‌ركردنی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ كورد به‌شێوه‌یه‌كی‌ دیموكراتییانه‌و له‌ڕێگه‌ی‌ ده‌سته‌به‌ركردنی‌ ئۆتۆنۆمی‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌چوارچێوه‌ی‌ یه‌كپارچه‌یی‌ كۆماری‌ عیراقدا‌و له‌سه‌ر بنچینه‌ی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین‌و یه‌كێتیی‌ ئاره‌زومه‌ندانه‌و هاوخه‌باتیی‌ چاره‌نوسسازی‌ هه‌ردو گه‌لی‌ برای‌ كوردو عه‌ره‌ب‌و ئه‌نجامدانی‌ ریفۆرمی‌ ریشه‌یی‌ زه‌وی‌، به‌پشت به‌ستن به‌كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵكی‌ ره‌نجده‌ری‌ جوتیار» دێته‌ دی‌.
به‌هه‌مان پێودانگ، له‌دوو ژماره‌كه‌ی‌ خولی‌ یه‌كه‌می‌ ساڵی‌ 1976ی‌ رۆژنامه‌ی‌ «رێبازی‌ نوێ‌» یه‌ك جار ئاماژه‌ بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین كراوه‌، ئه‌ویش له‌دوتوێی‌ وتارێكدا به‌ناونیشانی‌ «زه‌رفی‌ ده‌ولیی‌ خراپ‌و باش‌و خه‌باتی‌ گه‌لی‌ كورد» كه‌ له‌ژماره‌ 2دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌و تێیدا به‌شێوه‌ی‌ «مافی‌ سه‌ربه‌ستیی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین» گوزارشت له‌مافه‌كه‌ كراوه‌.
ئاماژه‌كانی‌ ناو وتاره‌كانی‌ خولی‌ یه‌كه‌می‌ هه‌ردوو رۆژنامه‌ی‌ «شه‌راره‌» و «رێبازی‌ نوێ‌» بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین ئاماژه‌ی‌ به‌هێزو یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ نه‌بون به‌ڵام رێخۆشكه‌ر بون بۆ نمایش كردنی‌ ئه‌م پرسه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ رونترو قوڵتر له‌ئاینده‌دا.
سه‌ره‌ڕای‌ دژواریی‌ باسكردنی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌قۆناغی‌ به‌رایی‌ دامه‌زراندنی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستاندا، به‌ڵام یه‌كه‌م پڕۆژه‌ی‌ به‌رنامه‌و په‌یڕه‌وی‌ ناوخۆی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان كه‌ده‌سته‌ی‌ دامه‌زرێنه‌ر له‌كۆبونه‌وه‌ی‌ ئه‌یلولی‌ 1976 په‌سندی‌ كردووه‌و بڕیاری‌ داوه‌ تا به‌ستنی‌ كۆنگره‌ كاری‌ پێ‌ بكرێ‌، جارێك له‌پڕۆژه‌ی‌ به‌رنامه‌و جارێكی‌ تر له‌پڕۆژه‌ی‌ په‌یڕه‌وی‌ ناوخۆدا ئاماژه‌ی‌ به‌مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین كردووه‌. پڕۆژه‌ی‌ به‌رنامه‌ له‌ڕه‌وتی‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ ئه‌زمونه‌كانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ كوردایه‌تیدا، گومانی‌ خستۆته‌ سه‌ر ئاماده‌یی‌ حكومه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كان بۆ سه‌لماندنی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین‌و له‌م روه‌وه‌ وتویه‌تی‌ «حكومه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی‌ خاكی‌ كوردستانی‌ نیشتمانمان، كه‌نوێنه‌رایه‌تیی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ بورژوازیی‌ كۆمپرادۆرو بیروكرات‌و زه‌ویداره‌كان ده‌كه‌ن، دام‌و ده‌زگایه‌كی‌ داپڵۆسینی‌ كۆنه‌په‌رستانه‌ن، هه‌م دژی‌ جه‌ماوه‌ری‌ ره‌نجده‌ری‌ گه‌لانی‌ خۆیانن هه‌م دژی‌ گه‌لی‌ كوردن. چینی‌ بورژوازیی‌ گه‌لانی‌ سه‌رده‌ست، ته‌نانه‌ت بورژوازیی‌ نیشتمانیش، مافی‌ ره‌وای‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین بۆ گه‌لی‌ كورد ناسه‌لمێنن، به‌ڵكو له‌سۆنگه‌ی‌ سروشتی‌ شۆڤێنیستییه‌وه‌، دژی‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌، هه‌روه‌ك بورژوازیی‌ كه‌مالیستیی‌ توركیاو بورژوازیی‌ بیروكراتی‌ عیراق كه‌رێوشوێنی‌ فاشیستییانه‌یان دژی‌ گه‌لی‌ كورد به‌كار هێناوه‌، ئه‌مه‌یان ساغ كردۆته‌وه‌». پڕۆژه‌ی‌ په‌یڕه‌وی‌ ناوخۆش له‌په‌ره‌گرافی‌ په‌یوه‌ست به‌ په‌یوه‌ندییه‌ نیشتمانی‌‌و نه‌ته‌وه‌یی‌‌و جیهانییه‌كاندا، باسی‌ كردووه‌ كه‌یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان بۆ «هێنانه‌ دیی‌ هاوكارییه‌كی‌ پته‌و له‌گه‌ڵ‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازانه‌ی‌ گه‌لی‌ كورد له‌هه‌موو به‌شه‌كانی‌ كوردستاندا له‌پێناوی‌ به‌ده‌ست هێنانی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسیندا» تێده‌كۆشێ‌.
له‌ناو یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستاندا كۆمه‌ڵه‌ی‌ ره‌نجده‌ران رۆڵێكی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ كه‌لتوری‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسیندا گێڕاوه‌. یه‌كه‌م ئاماژه‌ی‌ گرنگ بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌ئه‌ده‌بیاتی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ره‌نجده‌راندا، له‌وتارێكی‌ ژماره‌ یه‌كی‌ ساڵی‌ 1977ی‌ رۆژنامه‌ی‌ «ئاڵای‌ شۆڕش» دا ده‌بینرێ‌ كه‌تێیدا هاتووه‌ «ئامانجی‌ ناوكۆیی‌ سه‌رجه‌م گه‌لی‌ عیراق به‌كوردو عه‌ره‌ب‌و كه‌مایه‌تییه‌كانی‌ تره‌وه‌ روخاندن‌و له‌ناوبردنی‌ سوڵته‌ی‌ بورژوازیی‌ به‌عسی‌ فاشیست‌و دامه‌زراندنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دیموكراتییانه‌ی‌ گه‌له‌ كه‌ له‌سایه‌یدا گه‌لی‌ عیراق به‌دیموكراسیی‌ راسته‌قینه‌ بگات‌و گه‌لی‌ كوردیش به‌مافی‌ چاره‌نوسی‌ خۆی‌». وتاره‌كه‌، وه‌ك سه‌رجه‌م وتاره‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ رۆژنامه‌كه‌، شاسوار جه‌لال نوسیویه‌تی‌. هه‌روه‌ها سه‌روتاری‌ یه‌كه‌م ژماره‌ی‌ گۆڤاری‌ «كۆمه‌ڵه‌» كه‌ له‌پایزی‌ 1978 ده‌رچووه‌، ئاماژه‌یه‌كی‌ به‌هێزی‌ بۆ ئه‌وه‌ تێدایه‌ كه‌نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد تاكه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌جیهاندا كه‌ «هێشتا.. به‌مافی‌ سه‌ربه‌ستیی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین‌و رزگاریی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ نه‌گه‌یشتووه‌». سه‌روتاره‌كه‌ نه‌وشیروان مسته‌فا نوسیویه‌تی‌.
یه‌كه‌م گرنگترین وێستگه‌ی‌ بانگه‌شه‌ بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌ناو یه‌كێتیی‌ نیشتمانی‌‌و كۆمه‌ڵه‌ی‌ ره‌نجده‌راندا، خۆی‌ له‌و دیكۆمێنته‌ گرنگه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌پاش كۆبونه‌وه‌ی‌ گوندی‌ شێنێی‌ كادیره‌ پێشكه‌وتووه‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ره‌نجده‌ران له‌تشرینی‌ دووه‌می‌ 1978دا بڵاو كراوه‌ته‌وه‌و تێیدا به‌ڕونی‌‌و به‌تێروته‌سه‌لی‌ له‌په‌ره‌گرافه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌تاوتوێ‌ كردنی‌ مه‌سه‌له‌كانی‌ ئۆتۆنۆمی‌‌و مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین باس له‌وه‌ كراوه‌ كه‌ئۆتۆنۆمی‌ چاره‌سه‌رێكی‌ بورژوازییانه‌ی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌و لێی‌ رانابینرێ‌ بتوانێ‌ مه‌سه‌له‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ ریشه‌یی‌ چاره‌سه‌ر بكاو له‌م سه‌روبه‌نده‌دا مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین تاكه‌ چاره‌سه‌ری‌ ریشه‌یی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌.
له‌هه‌موو خوله‌كانی‌ په‌روه‌رده‌كردنی‌ كادیره‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌دا، بایه‌خێكی‌ شایسته‌ به‌پرنسیپی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین دراوه‌و له‌كۆبونه‌وه‌ی‌ شانه‌كانیش، له‌لادێ‌‌و له‌ناو هێزی‌ پێشمه‌رگه‌و له‌شاره‌كانیش، ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌سه‌ر فراوانترین ئاست مشتوماڵ‌ كراوه‌.
له‌م بواره‌دا ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگیرێت كه‌بزوتنه‌وه‌ی‌ سۆشیالیستی‌ كوردستان‌و یه‌كێتیی‌ شۆڕشگێڕانیش له‌ئه‌ده‌بیاته‌كانیاندا، بانگه‌شه‌یه‌كی‌ به‌رچاویان بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین كردووه‌. بزوتنه‌وه‌ی‌ سۆشیالیستی‌ كوردستان له‌پڕۆژه‌ی‌ پڕۆگرامه‌كه‌یدا كه‌ له‌نیسانی‌ 1978 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، له‌ئامانجه‌ ستراتیجییه‌كانیدا جه‌ختی‌ كردۆته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ئامانجی‌ خه‌بات «رزگاریی‌ گشت كوردستان‌و به‌ده‌ستهێنانی‌ مافی‌ سه‌ربه‌ستیی‌ بڕیاردانی‌ چاره‌نوسی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورده‌». به‌هه‌مان پێودانگ، یه‌كێتیی‌ شۆڕشگێڕانی‌ كوردستان كه‌ده‌رهاوێشته‌ی‌ یه‌كگرتنه‌وه‌ی‌ هێڵی‌ گشتی‌‌و بزوتنه‌وه‌ی‌ سۆشیالیستی‌ كوردستانه‌، له‌پڕۆگرامه‌كه‌یدا جه‌ختی‌ كردۆته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌پێویسته‌ خه‌بات « له‌پێناوی‌ یه‌كخستنه‌وه‌ی‌ كوردستان‌و به‌دی‌ هێنانی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسیندا بێ‌»‌و له‌دیكۆمێنته‌كانی‌ كۆنفره‌نسی‌ دووه‌مدا به‌مجۆره‌ یه‌كێتیی‌ شۆڕشگێڕان پێناسه‌ كراوه‌ كه‌ «رێكخراوێكی‌ نیشتمانپه‌روه‌ری‌ دیموكراتی‌ شۆڕشگێڕه‌و ئاراسته‌ی‌ سۆسیالیستیی‌ هه‌یه‌، خه‌بات ده‌كات له‌پێناوی‌ به‌دی‌ هێنانی‌ مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌ دیموكراتییه‌كانی‌ جه‌ماوه‌ری‌ كوردستانی‌ عیراق‌و به‌دی‌ هێنانی‌ مافی‌ چاره‌نوس بۆ گه‌لی‌ كوردستان».
دووه‌م گرنگترین وێستگه‌ی‌ بانگه‌شه‌ بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین خۆی‌ له‌كۆبونه‌وه‌كانی‌ هاوینی‌ 1983ی‌ گوندی‌ بالیسانی‌ ناوچه‌ی‌ خۆشناوه‌تیی‌ كۆمیته‌ی‌ سه‌ركردایه‌تیی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستاندا ده‌بینێته‌وه‌، كه‌تێیدا كۆبونه‌وه‌كه‌ بڕیاریدا مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین نه‌ك ئۆتۆنۆمی‌ ببێته‌ دروشمی‌ سه‌ره‌كیی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان. ئه‌م بڕیاره‌ له‌ڕوی‌ مێژووییه‌وه‌ به‌وه‌رچه‌رخانێكی‌ گه‌وره‌ له‌بیری‌ سیاسیی‌ كورددا داده‌ندرێ‌. هه‌رچه‌ند لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی‌ تر شوێن پێی‌ یه‌كێتییان له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌ڵنه‌گرت‌و به‌رده‌وام بون له‌سه‌ر بانگه‌شه‌كردن بۆ ئۆتۆنۆمی‌، به‌ڵام بڕیاره‌كه‌ هه‌موو به‌ربه‌سته‌كانی‌ به‌رده‌م باسكردنی‌ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ی‌ راماڵی‌.
سێیه‌م گرنگترین‌و وێستگه‌ی‌ بانگه‌شه‌ بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین خۆی‌ له‌راپۆرتی‌ گشتیی‌ په‌سندكراوی‌ كۆنگره‌ی‌ یه‌كه‌می‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستاندا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی‌ نێوان 27ی‌ كانونی‌ دووه‌م‌و 14ی‌ شوباتی‌ 1992 به‌ستراوه‌. له‌م راپۆرته‌دا كه‌تاڵه‌بانی‌ نوسیویه‌تی‌‌و خۆی‌ له‌كۆنگره‌ خوێندویه‌تی‌، جه‌خت كراوه‌ته‌ سه‌ر مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین نه‌ك ئۆتۆنۆمی‌ وه‌ك دروشمی‌ سه‌ره‌كیی‌ یه‌كێتی‌‌و تێیدا ئه‌وه‌ی‌ به‌بیر هێنراوه‌ته‌وه‌ كه‌یه‌كێتیی‌ له‌ساڵی‌ 1987دا بانگه‌شه‌ی‌ بۆ یه‌كێتییه‌كی‌ ئاره‌زومه‌ندانه‌ بۆ سڕینه‌وه‌ی‌ ئاسه‌واره‌كانی‌ لكاندن له‌چوارچێوه‌ی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خونوسیندا كردووه‌. له‌هه‌ڵبژاردنی‌ ساڵی‌ 1992ی‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستاندا، لیستی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان تاكه‌ لیست بوو كه‌ به‌دروشمی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین به‌شداریی‌ له‌هه‌ڵبژاردندا كرد.
دیاره‌ ئه‌م پێشینه‌یه‌ی‌ بانگه‌شه‌كردن بۆ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین، كاریگه‌ریی‌ زۆری‌ له‌سه‌ر هاندانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان هه‌بووه‌ بۆ ده‌ركردنی‌ دیكۆمێنتی‌ یه‌كێتیی‌ فیدرال له‌ساڵی‌ 1992 كه‌تێیدا ئه‌نجومه‌نی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان له‌چوارچێوه‌ی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسیندا رێكخستنه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ یاسایی‌ نێوان هه‌رێمی‌ كوردستان‌و ناوه‌ندی‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ فیدرالیزم په‌سند كرد.
له‌كۆنگره‌ی‌ دووه‌مدا كه‌ساڵی‌ 2001 له‌شاری‌ سلێمانی‌ به‌سترا، مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین وه‌ك دروشمێكی‌ سه‌ره‌كیی‌ تێكۆشانی‌ سیاسی‌ بانگه‌شه‌ی‌ بۆ كرا. له‌كۆنگره‌ی‌ سێیه‌مدا له‌ساڵی‌ 2010، دوباره‌ جه‌خت كرایه‌وه‌ سه‌ر پرنسیپه‌كه‌و له‌پرۆگرامی‌ په‌سندكراوی‌ كۆنگره‌كه‌دا شیكردنه‌وه‌ی‌ پێویست له‌باره‌یه‌وه‌ پێشكه‌ش كرا.  

پاشكۆی‌ ژماره‌ 1
مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌به‌رنامه‌ی‌ په‌سندكراوی‌ كۆنفره‌نسی‌ سێیه‌می‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ره‌نجده‌رانی‌ كوردستان
1/1 كوردستان وڵاتێكی‌ داگیركراوو دابه‌شكراوه‌و كورد نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ پارچه‌ پارچه‌كراوو ژێرده‌سته‌یه‌. له‌ئه‌نجامی‌ دابه‌ش كردنه‌وه‌ی‌ دنیا له‌نێوان ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالیسته‌كاندا، پاش یه‌كه‌مین جه‌نگی‌ جیهان، به‌سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تی‌ ناوچه‌كه‌دا (توركیا، ئێران، عیراق‌و سوریا) دابه‌ش كراوه‌. هه‌ر پارچه‌یه‌كیشی‌ به‌زۆر لكێنراوه‌ به‌یه‌كێك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌وه‌.
1/2داگیركردن‌و دابه‌ش كردنی‌ كوردستان‌و زه‌وت كردنی‌ هه‌موو مافه‌ ره‌واو دیموكراتییه‌كانی‌ گه‌له‌كه‌ی‌‌و سه‌پاندنی‌ سه‌ختترین شێوه‌ی‌ چه‌وسانه‌وه‌و ئازاردانی‌ چینایه‌تی‌‌و نه‌ته‌وایه‌تی‌ به‌سه‌ریدا گه‌وره‌ترین هۆی‌ پاشكه‌وتنی‌ ئابوری‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، فه‌رهه‌نگیی‌ گه‌لی‌ كوردستانه‌و رێگه‌ی‌ گه‌شه‌كردنی‌ له‌هێزی‌ به‌رهه‌م هێنان‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ به‌رهه‌م هێنان گرتووه‌، بۆته‌ مایه‌ی‌ شێواندنی‌ ئه‌و گه‌شه‌كردنه‌ نائاساییه‌ لاوازه‌ش كه‌ به‌درێژایی‌ ئه‌و ماوه‌یه‌ رویداوه‌. هه‌روه‌ها هۆیه‌كی‌ گرنگی‌ شێواندنی‌ زه‌مینه‌ی‌ گه‌شه‌كردن‌و پێشكه‌وتنی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و هۆیه‌كی‌ نائارامیی‌ ناوچه‌كه‌و ده‌ستێوه‌ردانی‌ ئیمپریالیزم له‌كاروباری‌ ئه‌و گه‌لانه‌و له‌جوڵانه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازانه‌ی‌ كوردستانیشدا.
2/1 ئه‌م واقیعه‌ی‌ كوردستان‌و كه‌رت‌و په‌رت كردنی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد نه‌یتوانیوه‌ به‌ته‌واوه‌تی‌ به‌شه‌كانی‌ كوردستان‌و كۆمه‌ڵه‌كه‌ی‌ له‌یه‌ك داببڕێ‌‌و واقیعێكی‌ سیاسی‌، ئابوری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ ته‌واو جیاوازو له‌یه‌كتر دابڕاو پێك بهێنن، به‌ڵكو ئه‌و سیاسه‌ته‌ هاوبه‌ش‌و له‌یه‌كچووه‌ی‌ داگیركه‌ران دژی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد پێڕه‌وی‌ ده‌كه‌ن، چه‌وسانه‌وه‌و پاشكه‌وتنی‌ به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنن، نه‌ك هه‌ر توانای‌ له‌یه‌كتر ترازانی‌ پارچه‌كانی‌ نه‌بوه‌، به‌ڵكو توانای‌ تێكه‌ڵ كردن‌و یه‌كخستنی‌ ئه‌و به‌شانه‌ی‌ كوردستانیشیان نه‌بوه‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌ته‌ مه‌ركه‌زییه‌كاندا. 
2/2 له‌داگیركردن‌و دابه‌ش كردنی‌ كوردستان‌و چه‌وسانه‌وه‌ی‌ چینایه‌تی‌‌و نه‌ته‌وایه‌تیی‌ كوردو له‌به‌ربه‌ره‌كانێ‌‌و به‌رهه‌ڵستیی‌ گه‌لی‌ كوردستان دژی‌ ئه‌و چه‌وسانه‌وه‌یه‌، له‌ئه‌نجامی‌ پێداویستییه‌كانی‌ گۆڕان‌و گه‌شه‌كردنی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیش جوڵانه‌وه‌یه‌كی‌ رزگاریخوازانه‌ له‌هه‌ناوی‌ كۆمه‌ڵی‌ كوردستاندا په‌یدا بووه‌ چه‌نده‌ها سه‌رده‌می‌ هه‌ڵچون‌و نیشتنه‌وه‌ی‌ به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌بزوتن بكه‌وێ‌ تا بووه‌ به‌جوڵانه‌وه‌ی‌ رزگاریی‌ نیشتمانیی‌ دیموكراتی‌ مێژووكرد.
2/3 جوڵانه‌وه‌ی‌ مێژویی‌ هه‌ناوی‌ كۆمه‌ڵی‌ كوردستان، روو له‌چاره‌سه‌ركردنی‌ ته‌واوو بنه‌ڕه‌تیی‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ كوردستانه‌ كه‌پارچه‌ پارچه‌ ناكرێ‌‌و چاره‌سه‌ركردنی‌ ته‌نها له‌پارچه‌یه‌كیدا مانای‌ چاره‌سه‌ری‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ ته‌واو ناگه‌یه‌نێ‌‌و ئامانجه‌كانیشی‌ جێبه‌جێ‌ ناكات.
2/4 چاره‌سه‌ری‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ كوردستان، به‌سه‌ربه‌ستیی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كورد له‌دیاری‌ كردنی‌ چاره‌نوسی‌ خۆیدا ده‌كرێ‌ كه‌ئه‌ویش خۆی‌ له‌ڕزگاریی‌ نیشتمانیی‌ كوردستاندا ده‌نوێنێ‌‌و ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌:
-زه‌مینه‌یه‌كی‌ له‌بار بۆ گه‌شه‌كردنی‌ سیاسی‌‌و ئابوری‌‌و فه‌رهه‌نگی‌‌و پێشكه‌وتنی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌ره‌و سۆسیالیزم له‌كوردستاندا خۆش بكا.
-ریزبه‌ستنی‌ چینایه‌تی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ له‌بارتر بڕه‌خسێ‌ بۆ خه‌مڵینی‌ خه‌باتی‌ چینایه‌تی‌‌و به‌جێ‌ هێنانی‌ دوا ئامانجی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ كرێكارانی‌ كوردستان.
-ده‌سه‌ڵات‌و قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ بورجوازی‌ له‌و وڵاتانه‌دا كه‌نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردیان به‌سه‌ردا دابه‌ش كراوه‌ لاوازتر ببێ‌، هه‌روه‌ها ئه‌و پایه‌گاو ده‌سه‌ڵاتانه‌ش بله‌قێنێ‌ كه‌ئیمپریالیزم‌و هێزه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان له‌ناوچه‌كه‌دا چه‌سپاندویانه‌.
-هۆو بیانویه‌كی‌ گه‌وره‌ بۆ ده‌ستێوه‌ردانی‌ ئیمپریالیزم‌و لوت ژه‌نین له‌كاروباری‌ ئه‌و نه‌هێڵێ‌.
-گه‌لانی‌ ناوچه‌كه‌ له‌كێشه‌یه‌كی‌ قوڵ‌‌و كرێكارانیان له‌هاوبه‌شی‌ كردن له‌ئازاردان‌و چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد ده‌رباز بكا، هه‌لومه‌رجێكی‌ له‌بارتریش بۆ سه‌ركه‌وتنی‌ جوڵانه‌وه‌ی‌ رزگاری‌‌و دیموكراتی‌‌و گه‌شه‌كردنی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ ئه‌و گه‌لانه‌ به‌ره‌و سۆسیالیزم خۆش بكا.
-چاره‌سه‌ركردنی‌ گیروگرفتی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ كورد كلیلی‌ گۆڕانێكی‌ گه‌وره‌یه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا، باری‌ ناوچه‌كه‌ به‌قازانجی‌ گه‌لان‌و شۆڕشی‌ سۆسیالیستی‌ جیهان ده‌گۆڕێ‌.
2/5 رزگاریی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان‌و سه‌ربه‌ستیی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌دیاری‌ كردنی‌ مافی‌ چاره‌نوسی‌ خۆیدا، كه‌مافێكی‌ ره‌واو ئاسایی‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ ژێرده‌سته‌، نه‌ك هه‌ر به‌پێچه‌وانه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌‌و پاشه‌ڕۆژی‌ گه‌لانی‌ ناوچه‌كه‌ به‌گشتی‌‌و بزوتنه‌وه‌ی‌ كرێكاران به‌تایبه‌تی‌ نیه‌و نابێته‌ هۆی‌ ناكۆكی‌‌و ناته‌باییان، به‌ڵكو هۆیه‌كی‌ كاریگه‌ر ده‌بێ‌ له‌به‌تین كردنی‌ یه‌كێتیی‌ تێكۆشان‌و هاوخه‌باتی‌‌و پشتیوانی‌ كردنی‌ یه‌كتری‌ له‌دژی‌ ئیمپریالیزم‌و كۆنه‌په‌رستی‌‌و له‌پێناوی‌ رزگاری‌‌و دیموكراسی‌‌و سۆسیالیزمدا.

پاشكۆی‌ ژماره‌ 2
مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین له‌پرۆگرامی‌ په‌سندكراوی‌ كۆنگره‌ی‌ سێیه‌می‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان
چاره‌سه‌رنه‌كردنی‌ دیموكراسیانه‌ی‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ گه‌لی‌ كوردستان له‌عیراقدا، هه‌ر له‌سه‌ره‌تای‌ دروستبوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراقه‌وه‌ له‌ (1921)دا كێشه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌‌و فاكته‌رێكی‌ سه‌قامگیر نه‌بوونی‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ بووه‌. بۆیه‌ له‌وساوه‌ تا روخانی‌ رژێمی‌ سه‌دام حسێن له‌ 9/4/2003دا، چاره‌سه‌رنه‌كردنی‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ گه‌لی‌ كوردستان هۆكارێكی‌ بنه‌ڕه‌تیی‌ پشێوی‌‌و ئاڵۆزیی‌ عیراق‌و په‌یوه‌ندییه‌ ناوخۆیی‌‌و ده‌ره‌كیه‌كانی‌ ئه‌م وڵاته‌ بووه‌. بۆیه‌ ستراتیژی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ كوردستان بۆ چاره‌سه‌ری‌ مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تیی‌ گه‌لی‌ كوردستان له‌عیراقدا، له‌هه‌موو قۆناغه‌كاندا، تێزێكی‌ دیموكراتیانه‌ بووه‌، كه‌ له‌به‌رامبه‌ردا ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ عیراق هه‌میشه‌ ستراتیژێكی‌ نادیموكراتیانه‌یان گرتۆته‌ به‌ر.
ئامانجی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ گه‌لی‌ كوردستان له‌سه‌ره‌تای‌ هه‌شتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا، له‌سه‌ر ده‌ستی‌ یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان دا گۆڕانی‌ ریشه‌یی‌ به‌سه‌ردا هات، له‌ «ئۆتۆنۆمیی‌ راسته‌قینه‌» وه‌ گۆڕا بۆ به‌ده‌ست هێنانی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنوسین. له‌دوای‌ راپه‌ڕینیشه‌وه‌، ستراتیژی‌ مافی‌ چاره‌نوس له‌په‌رله‌مانی‌ كوردستان بوه‌ بڕیارێكی‌ مێژوویی‌ له‌پێكهێنانی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ دیموكراتی فیدراڵی‌ له‌عیراقدا. هاوكات دوای‌ روخانی‌ رژێمی‌ دیكتاتۆری‌ به‌عس، له‌ده‌ستوری‌ هه‌میشه‌یی‌ عیراقدا، ئه‌و مافه‌ چه‌سپێندرا.
یه‌كێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان بڕوای‌ وایه‌، كه‌ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ دیموكراتییه‌ بۆ عیراق‌و بۆ كوردستان چاره‌سه‌رێكی‌ گونجاوه‌. بۆیه‌ له‌م قۆناغه‌دا پاراستن‌و گه‌شه‌پێدانی‌ سیسته‌می‌ فیدراڵی‌ عیراق، به‌ئامانجێكی‌ ستراتیژی‌ خۆی‌ ده‌زانێت‌و جێبه‌جێكردنی‌ مافه‌ ده‌ستورییه‌كان‌و چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌ی‌ ناوچه‌ دابڕاوه‌كانی‌ كوردستان، به‌مه‌رجێكی‌ پاشه‌كشه‌ نه‌كردنی‌ سیسته‌مه‌كه‌و گه‌ره‌نتی‌ به‌رده‌وامبوونی‌ ئه‌و گرێبه‌سته‌ ده‌ستورییه‌ ده‌زانێت، كه‌ له‌نێوان كوردو لایه‌نه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و مه‌زهه‌بییه‌كانی‌ تری‌ عیراق دا هه‌یه‌، كه‌دیاره‌ ئه‌مه‌ش ده‌سته‌به‌ری‌ سه‌ره‌كیی‌ سه‌قامگیری‌‌و ئاسایش‌و پێكه‌وه‌ ژیان‌و ئاشتییه‌ له‌عیراق‌و ناوچه‌كه‌دا.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7396
22/10/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ گه‌وره‌ترین پاڵه‌وانی بازی به‌رز وازهێنانی راگه‌یاند 22/10/2017
‌ ئه‌ندام په‌رله‌مانێكی به‌ریتانیا به‌هۆی كاری ناوبژیوانی هه‌را ده‌نێته‌وه‌ 22/10/2017
زانست
‌ هه‌سارۆكه‌یه‌ك سڵاوی له‌ زه‌وی كرد و رۆیشت 19/10/2017
‌ چه‌ند خۆراكێكی گرنگ بۆ وه‌رزی پایز 19/10/2017
‌ كاریگه‌ری‌ ته‌له‌فزیۆن له‌ دروستكردنی‌ ترس لای‌ بینه‌ر 19/10/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP