حەرەس قەومی لە یادەوەریی تاڵدا
حەرەس قەومی لە یادەوەریی تاڵدا ‌ 8/1/2017
1963، حه‌ره‌س قه‌ومی‌ و كوردو ئاوڕێكی‌ كورت له‌و رۆژگاره‌
سه‌ره‌تا: 
لێره‌و له‌وێ زۆر باسی‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كانی‌ 1963 ده‌كرێت،  ئه‌و حه‌ره‌س قه‌ومییانه‌ی‌ پاش كوده‌تاكه‌ی‌ هه‌شتی‌ شوباتی‌  ئه‌و ساڵه‌ ، سه‌ره‌تا له‌به‌غداو دواتر له‌ كوردستان به‌ شێوازێكی‌ جیاواز به‌ربوونه‌ وێزه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ بێ چه‌ك‌و بێ په‌ناگه‌.
 حه‌ره‌س قه‌ومی‌ میلیشیایه‌كی‌ سه‌ره‌تا بێسه‌ره‌و به‌ره‌ی‌ په‌لامارده‌رو شه‌ڕفرۆش بوون، له‌دوای‌ كوده‌تا به‌ربوونه‌ته‌ ناو به‌غداو هه‌رچی‌ نه‌شیاوه‌ كردوویانه‌، له‌ په‌لاماردانی‌ خه‌ڵك‌و كوشت‌و بڕو سووكایه‌تیکردن‌ به‌ ئازادییخوازان. دواتر ئه‌م هێزه‌ رێكخراوه‌و حكومه‌ت وه‌ك شانازییه‌ك سه‌یری كردووه‌ ، بۆ خۆجیاكردنه‌وه‌ له‌خه‌ڵك هه‌موویان قۆڵی‌ خۆیان به‌ پارچه‌ په‌ڕۆیه‌كی‌ سه‌وز ده‌به‌ست ، زۆربه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ شاهیدی‌ بینینی‌ ئه‌وانن، باس له‌ به‌ستنی‌ قۆڵیان ده‌كه‌ن.
لەتیف فاتیح فەرەج
حكومه‌ت له‌ ئاكامی‌ زۆری‌ سته‌م‌و ده‌ستدرێژیی‌ ئه‌وان بۆ سه‌ر شیوعی‌و  ئۆپۆزسیۆن‌و خه‌ڵكی‌ مه‌ده‌نی‌، ناچاربوو به‌ یاسایه‌ك رێكیان بخات، ئه‌و یاسایه‌ به‌ یاسای‌ ژماره‌ 35 ی‌ ساڵی‌ 1963 ناسراوه‌،  یاساكه‌ له‌ 18 / 5/ 1963 ده‌رچووه‌و بریتییه‌ له‌ 14 ماده‌، له‌و یاسایه‌دا سنوور بۆ كاری‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان دانرا، به‌ڵام وه‌ك هێزێكی‌ خۆبه‌خشی‌ نیشتمانی‌ ناسێندرا.
ئەرکەکانی حەرەس قەومی
له‌ ماده‌ی‌ دووی‌ ئه‌و یاسایه‌دا هاتووه‌ « حه‌ره‌س قه‌ومی‌ هێزێكی‌ میللی‌ رێكخراوی‌ مه‌شق پێكراوه‌ له‌سه‌ر به‌كارهێنانی‌ چه‌ك، گه‌ل خۆی‌ دروستی‌ كردووه‌ تا ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ست‌و ئازادانه‌ بژی‌، ئه‌ركه‌كانی‌:
یه‌كه‌م: پاراستنی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ عیراق‌و نه‌خشه‌كێشانی‌ رێگای‌ شۆڕشێكی‌ پێشكه‌وتنخواز.
دووه‌م: هاوكاریی‌ هێزی‌ سه‌ربازی‌ له‌كاتی‌ شه‌ڕو په‌لاماری‌ ده‌ره‌كی‌. 
سێیه‌م: به‌شداریی‌ له‌پاراستنی‌ ئاسایشی‌ ناوخۆ.
چواره‌م: به‌شداری‌ له‌كرده‌كانی‌ بنیاتنانه‌وه‌و بنیادنانی‌ ئابووریی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌.
پێنجه‌م : راپەڕاندنی ئه‌و كارانه‌ی‌ بۆی‌ دیاری‌ ده‌كرێت له‌شوێنی‌ دیكه‌وه‌ یان سه‌رپشكی‌ ده‌كه‌ن.
له‌ ماده‌ی‌ سێیه‌مدا هه‌ر به‌خۆبه‌خشی‌ عیراقی‌ ناوه‌ستێ كه‌ له‌و هێزه‌ وه‌رده‌گیرێن، خاڵی‌ جیم ده‌ڵێ خۆبه‌خشی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیش ده‌توانن كاری‌ تێدابكه‌ن به‌ مه‌رجی‌ رازییبوونی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌ركانی‌ سوپا. « ده‌قی‌ یاساكه‌ له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كاندا هه‌یه‌ به‌زمانی‌ عه‌ره‌بی‌و كوردی‌«. 
به‌ڵام ئه‌م حه‌ره‌س قه‌ومیانه‌ نه‌ك نه‌بوونه‌ هۆی‌ ئاشتی‌و ئارامی‌، بگره‌ هه‌موو وڵاتیان پڕكرد له‌كێشه‌و ململانێ‌و سته‌مكاری‌.
پێشتر لەعەبدولسەلام خۆشبوو
ئه‌وانه‌ی‌ له‌ یاداشت‌و  بیره‌وه‌ریه‌كانیاندا باسی‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان ده‌كه‌ن به‌تایبه‌تی ئه‌و كارانه‌ی‌ له‌به‌غدا كردوویانه‌، مرۆڤ تووشی‌ شۆك‌و سه‌رسوڕمان ده‌كات. بۆ نموونه‌   حامد حه‌مدانی‌ له‌یاداشته‌كانی‌ خۆیدا وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ دڕنده‌یی‌ به‌عس‌و قه‌ومییه‌كان باس له‌وه‌ ده‌كات پێشتر عه‌بدولكه‌ریم قاسم له‌ عه‌بدولسه‌لام عارف خۆش بوو له‌ داری‌ نه‌دا، به‌ڵام ئه‌وان له‌ 9ی‌ شوباتی‌ 1963 یه‌كه‌مین كاریان سوكایه‌تیكردن بوو به ‌لاشه‌ی‌ عه‌بدولكه‌ریم قاسم.
 حامد ئەلحمدانی‌ رووداوه‌كان له‌یاده‌وه‌ریمدا به‌شی‌ شه‌شه‌م له‌ ئینتەرنێته‌وه‌. 
هه‌روه‌ها زه‌كی‌ فه‌رحان‌و زۆری‌ تریش هه‌مان ئه‌و چیرۆكانه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌، حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان پاش كوده‌تاكه‌و بیستنی‌ به‌یاننامه‌كه‌، رژاونه‌ته‌ ناو شه‌قامه‌كانی‌ به‌غداو به‌ربوونه‌ته‌ وێزه‌ی‌ ئازادیخوازو شیوعییه‌كان‌و سوكایه‌تییه‌كی‌ زۆریان به‌خه‌ڵكی‌ سڤیل‌و بێ چه‌ك كردووه‌، دیاره‌ ئه‌وان پێشتر ئاماده‌كارییان كردووه‌ بۆیه‌ له‌یه‌كه‌مین چركه‌وه‌ ده‌ڕژێنه‌ ناوشارو له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ون‌و بۆ جیابوونه‌وه‌و ناسین قۆڵیان به‌پارچه‌ په‌ڕۆیه‌كی‌ سه‌وز به‌سترابوو. زه‌كی‌ فه‌رحان وه‌ك شایه‌دێكی‌ ئه‌و رۆژه‌ باس له‌كرده‌كانی‌ گرووپه‌كانی‌ مردن ده‌كات له‌ جاده‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ به‌غداو گه‌ڕه‌كی‌ ئه‌فسه‌ران‌و زه‌یونه‌و شوێنه‌كانی‌ تر، هه‌روه‌ها باس له‌وه‌ ده‌كات چۆن په‌لاماری‌ ژن‌و مناڵیان داوه‌و ئه‌وپه‌ڕی‌ سته‌مكارییان نواندووه‌. 
زه‌كی‌ فه‌رحان سه‌باره‌ت بە حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان ده‌نووسێت : دوای‌ بیستنی‌ یه‌كه‌مین به‌یاننامه‌ كه‌ ده‌نگی‌ ئه‌بوغرێب خوێندییه‌وه‌، كۆمه‌ڵێک گه‌نجی‌ به‌عسی‌و هه‌رزه‌ رژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و به‌ربوونه‌ وێزه‌ی‌ خه‌ڵك. حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان چه‌ند گروپێكی‌ مردنیان دروستكردبوو كه‌ ئه‌یاد عه‌لاویشیان تێدابوو. 
له‌م نووسینه‌دا ناگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان له‌به‌غداو شوێنه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ عیراق چیان كردووه‌و چه‌ند سته‌مكارانه‌ په‌لاماری‌ ئازادیخوازانیان داوه‌، له‌م نووسینه‌دا ته‌نێ له‌سه‌ر په‌لاماری‌ حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كان‌و به‌عس بۆ سه‌ر كوردستان ده‌وه‌ستین، به‌هیوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و سته‌مكارییانه‌ به‌ئاسانی‌ له‌یاده‌وه‌ریدا نه‌سڕدرێنه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ چی‌ دی‌ سته‌مكاریی‌ دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌و دادگایی‌ ئه‌و رابردووه‌ تاریكه‌ بكرێت.
حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كان‌و كورد 
وه‌ك پێشتر باسمان كرد 8ی‌ شوباتی‌ ساڵی‌ 1963 به‌عسییه‌كان‌و قه‌ومییه‌ توندڕه‌وه‌ عیراقییه‌كان  كوده‌تایه‌كی‌ ره‌شیان به‌سه‌ر قاسمدا كردو دواتریش سوكایه‌تیان به‌ ته‌رمه‌كه‌ی‌ كرد، رۆژانی‌ دواتر ده‌سته‌یه‌ك به‌ناوی‌ حه‌ره‌س قه‌ومی‌  به‌ناو كوچه‌و كۆڵانه‌كانی‌ به‌غدادا بڵاوبوونه‌وه‌و كه‌وتنه‌ كوشت‌و بڕی‌ خه‌ڵكی‌ سڤیل‌و شیوعییه‌كان،  حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان له‌سنووری‌ كه‌ركوك به‌شێوه‌یه‌ك په‌لاماری‌ كوردیان داوه‌، كه‌ ئیدی‌ مرۆڤ له‌به‌رده‌میدا واقی‌ وڕده‌مێنێ، ئه‌وان سه‌دان چیرۆكی‌ سته‌مكارانه‌و نائاكاریانه‌یان له رووی‌ مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ پیاده‌كردووه‌، له‌كوشتن‌و تاڵان‌و ناپاكی‌و خیانه‌ت، كه‌ هێشتا به‌ته‌مه‌نه‌كان له‌هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردو عه‌ره‌ب له‌م ناوچه‌یه‌ باسیان ده‌كه‌ن، له‌م رۆژانه‌دا شێخێكی‌ عه‌ره‌ب خۆی‌ چیرۆكی‌ تاڵانكردنی‌ مه‌ڕوماڵاتی‌ كوردی‌ له‌لایه‌ن یه‌كێكی‌ تره‌وه‌ بۆ گێڕامه‌وه‌، ئه‌وان له‌ رێگه‌ی‌ به‌عسه‌وه‌ فێركرابوون كه‌ په‌لاماری‌ كورد بده‌ن‌و بڵێن « ئێمه‌ی‌ عه‌ره‌ب خودان غیره‌تین – دوژمن له‌م ناوچه‌یه‌ ده‌رده‌كه‌ین «  هۆسه‌ گه‌لی‌ جیاجیان ده‌كردو وه‌ك گه‌له‌ جاشی‌ عه‌ره‌ب په‌لاماری‌ گونده‌كانیان ده‌دا، ئه‌و گه‌له‌ جاشانه‌ دواتر عه‌ره‌به‌كانیان پێیان ده‌وترا « فورسان وه‌لید« و كورده‌كانیش كه‌ دروستكرابوون پێیان ده‌وترا «فورسان سه‌ڵاحه‌دین « حكومه‌ت به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك پشتگیریی‌ ده‌كردن‌و به‌ری‌ دابوونه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ هه‌ژاره‌.
عەرەبەکان لەسەریان نووسیووە!
ئه‌وه‌ی‌ بۆ من جێگه‌ی‌ داخه‌ تائێستا وه‌ك پێویست كار له‌سه‌ر ئه‌و پرسه‌ هه‌ستیاره‌ نه‌كراوه‌، جگه‌ له‌هه‌وڵی‌ چه‌ند نووسه‌رو قه‌ڵه‌مبه‌ده‌ستێك، به‌ڵام عه‌ره‌به‌ عیراقییه‌كان چه‌ندین بابه‌ت‌و لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر نووسیوه‌، له‌كاتێكدا قوربانیی‌ راستی‌ له‌م سته‌مكارییە‌ كورد بووه‌ نه‌ك كه‌سی‌ تر.
له‌و رووداوانه‌دا  سه‌دان گوند سوتێنران‌و مه‌ڕو ماڵاتێكی‌ زۆر تاڵانكران، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ له‌ناو شاره ‌گه‌وره‌كانیشدا  له‌لایه‌ن سوپاو پیاوه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، سته‌مكاریی‌ زۆر كرا، له‌م كورته‌ وتاره‌دا ئاماژه‌ به‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌و زانیارییانه‌ ده‌ده‌ین، كه‌ تائێستا له‌سه‌ر ره‌وتارو هه‌ستو كه‌وتی‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان له‌ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كاندا كۆكراونه‌ته‌وه‌، به‌ باوه‌ڕی‌ من ئه‌مه‌ به‌سه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ له‌دادگای‌ باڵای‌ تاوانه‌كاندا دۆسیه‌یەكی‌ تایبه‌ت به‌و بابه‌ته‌ بكرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش نه‌كرێت، هه‌ر پێویسته‌ حكومه‌ت ئه‌م زانیاریی‌ و داتاو چیرۆكانه‌ كۆبكاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ خواره‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌وكارانه‌ی‌ كه‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان له‌ماوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ 8 مانگه‌ی‌ خۆیاندا له‌ هه‌ندێك له‌ ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كان‌و سلێمانی‌  كردوویانه‌. 
شێخ ره‌وفی‌ خانه‌قا له‌ یاداشته‌كانیدا ده‌نووسێ « رۆژی‌ 8-6-1963جگه‌ له ‌قوه‌ی‌ عه‌سكه‌ری‌‌و شورته‌، نزیكی‌ 15 بۆ 20 هه‌زار عه‌ره‌بی‌ ره‌ش‌و رووت ، بۆ ته‌ماعی‌ ماڵ له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌كی‌ گه‌لێ زۆری‌ حه‌ره‌س قه‌ومی‌ له‌ پڕێكا ئه‌م هه‌موو سوپایه‌ هێرشیان برده‌ سه‌ر كوردستان« یادگاری‌ خانه‌قا لاپه‌ڕه‌ 59 -60چاپی‌ 2013  كه‌ركوك. هه‌رله‌و یاداشته‌دا باسی‌ تاڵانكردنی‌ بازاڕی‌ ئاخوڕ حوسێن ده‌كات‌و ده‌نووسێ: « له‌ كه‌ركوك بازاڕی‌ ئاخوڕ حوسێن كه‌ بازاڕی‌ كورده‌كانه‌، سه‌راپا تاڵانكرا، ته‌نانه‌ت دوكانه‌كانیشیان به‌ بلدۆزه‌ر له‌ ته‌مه‌ڵه‌وه‌ رووخێنراو له‌گه‌ڵ زه‌ویدا یه‌كسانكرا« لاپه‌ڕه‌ 61. ئه‌وه‌ له‌ گه‌ڕه‌كی‌ شۆڕیجه‌ش كراوه‌و تاڵانی‌ زۆر كراوه‌، له‌ ره‌حیماوه‌ جگه‌ له‌ تاڵان، ره‌شبگیر كراوه‌و خه‌ڵكێكی‌ زۆر به‌ره‌و گرتوخانه‌كان براوه‌، شۆراو كه‌ نزیكه‌ی‌ 650 ماڵ بووه‌ تاڵانكراوه‌و سوتێنراوه‌. هه‌روه‌ها باس له‌ جۆری‌ كوشتنه‌كه‌ ده‌كات كه‌  10 بۆ 15 كه‌س به‌ریز وه‌ستێنراون و به‌ ره‌شاشی‌ سه‌ر ده‌بابه‌ كوشتوبڕ كراون... ل63. ئه‌و باس له‌وه ‌ده‌كات كه‌ ژماره‌ی‌ گیراوان به‌ بۆچوونی‌ ئه‌و 50 بۆ 60 هه‌زار بووه‌ « به‌ ته‌قدیری‌ من 50 -60 هه‌زار كه‌سێ گیران «... ل 64. 
باس له‌گرتنی‌ خۆی‌ ده‌كات‌و ده‌ڵێت: « من خۆم له‌ گه‌ڵ 2800 نه‌فه‌ر له‌ قشڵه‌ی‌ موسه‌یه‌ب حه‌پس كرابووین، خه‌زعه‌ل سه‌بری‌ كه‌ له‌وكاته‌دا معاونی‌ ئه‌من بووه‌، سه‌عات 9ی‌ به‌یانی‌ گرتمی‌‌و بردمی‌ بۆ سه‌را « ئه‌و كاته‌ شێخ ره‌وف مودیری‌ مه‌كته‌به‌ی‌ عاسیمه‌ی‌ كه‌ركوك بووه‌. به‌ كورتیش باسی‌ خۆیان ده‌كات له‌ موسه‌یه‌ب.
وه‌ك شێخ ره‌وف نووسیوێتی‌ دڵۆپێكه‌ له‌ ده‌ریایه‌ك له‌و دیدارو چاوپێكه‌وتنانه‌ی‌ كردوومانه‌ چیرۆكی‌ وا ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت هیچ دڕنده‌و بڕنده‌یه‌كیش ئه‌و كاره‌ ناكات كه‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان كردویانه‌و شانازیشیان پێوه‌ كردووه‌. ئه‌مه‌ هه‌ر له‌ كوردستان نا، ته‌نانه‌ت له‌كاتی‌ كوده‌تاكه‌یاندا له‌ به‌غدا له‌ مه‌ودای چه‌ند رۆژێكی‌ كه‌مدا ئه‌و شاره‌یان خه‌ڵتانی‌ خوێن كردووە. له‌و باره‌یه‌وه‌ نموونه ‌زۆره‌و ئێمه‌ دوو نمونه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو كه‌ له‌به‌غدا چیان كردووه‌ : 
فواد عارف له‌ یاده‌وه‌رییه‌كانی‌ خۆیدا سه‌باره‌ت بە رۆژی‌ دووه‌می‌ كوده‌تاكه‌، واته‌ رۆژی‌ 9ی‌ مانگ ده‌نووسێ: «به‌ره‌به‌یانی‌ رۆژی‌ 9ی‌ مانگ ئۆتۆمبیلێك هات به‌ شوێنمدا تا بمبا بۆ ده‌زگای‌ رادیۆ له‌وێ پێیان وتم عه‌بدولكه‌ریم قاسم به‌گیراوی‌ دێت‌و له‌سه‌ری‌ ده‌ده‌ین ، وتم من ناتوانم ئه‌وه‌ ببینم‌و داوای‌ بوردنم كردو گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ ماڵ « یاداشته‌كان به‌شی‌ یه‌كه‌م لاپه‌ڕه‌ 261چاپی‌ 1999.
دوو كورد له‌حكومه‌تی‌ دوای‌ 8ی‌ شوبات ده‌بنه‌ وه‌زیر، یه‌كێكیان فواد عارفه‌ ده‌بێته‌ وه‌زیری‌ ئه‌وقاف‌و دووه‌میان بابه‌عه‌لی‌ شێخ مه‌حموده‌ ده‌بێته‌ وه‌زیری‌ كشتوكاڵ. نوسه‌ری‌ ئه‌م بابه‌ته‌ دیدارێكی‌ دوورو درێژم له‌گه‌ڵ فواد عارف كردووه‌و كاتی‌ خۆی‌ به‌شێكی‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، من و مه‌جید ساڵح كردوومانه‌و دووجار فواد عارفمان بینیووه‌ جارێك له‌به‌غدا له‌ماڵی‌ دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر، جاری‌ دووه‌م له‌ماڵه‌كه‌ی‌ خۆی‌ له‌سلێمانی‌.
حه‌نا به‌تاتو له‌ كتێبی‌ سێیه‌می‌ عیراقدا به‌شێكی‌ بۆ بابه‌تی‌ 8ی‌ شوبات‌و كوده‌تای‌ به‌عسییه‌كان ته‌رخان كردووه‌ ، ئه‌و ده‌ڵێت ئه‌و كوده‌تایه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی‌ به‌عسه‌و كه‌سی‌ تر نییه‌. هه‌ر له‌وێدا باسی‌ رۆڵی‌ سه‌ره‌كیی‌ عه‌لی‌ ساڵح سه‌عدی‌ ده‌كات له‌ كوده‌تاكه‌داو ئه‌وه‌ش ده‌نووسێ كه‌ كورده‌و خه‌ڵكی‌ هب هبی‌ ته‌نیشت به‌غدایه‌ كه‌ ئه‌وده‌م سه‌ر به‌دیاله‌ بووه‌. 
حه‌نا به‌تاتو باسی‌ خۆ به‌ده‌سته‌وه‌دانه‌كه‌ی‌ قاسم ده‌كات له‌كاتژمێر 12:30 خوله‌كی‌ رۆژی‌ 9ی‌ مانگ. كاتژمێر یه‌ك‌و نیو گولله‌ باران كرا. دوای‌ یه‌ك كاتژمێر له‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان.له‌ ماوه‌ی‌ سێ  رۆژی‌ 8-10ی‌  شوبات به‌ پێی‌ خه‌مڵاندن له‌ شیوعییه‌كان نزیكه‌ی‌ پێنج هەزار كه‌س كوژراون. هه‌ندێكیش باس له‌ژماره‌ی‌ كه‌متر ده‌كه‌ن. 
له‌ كتێبه‌كه‌ی‌ حه‌نا به‌تاتودا سته‌مكاریی‌ زیاتر باس كراوه‌، هه‌روه‌ك چۆن یاداشتی‌ شیوعییه‌كانیش ئازاری‌ زۆر ده‌گێڕنه‌وه‌. 
ئه‌حمه‌د بانیخێڵانی‌ له‌ یاداشته‌كانی‌ خۆیدا به‌ناوی‌ یاده‌وه‌رییه‌كانم كه‌ ساڵی‌ 2014 له‌ سلێمانی‌ چاپكراوه‌، باس له‌ دڕنده‌یی‌و سته‌می‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان ده‌كات، به‌تایبه‌تی ئه‌وكاته‌ ئه‌و له‌ كه‌ركوك گیراوه‌و زیندانی‌ كراوه‌.
به‌گشتی‌  حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان له‌و ماوه‌یه‌دا هه‌رچی‌ نه‌شیاوه‌ كردویانه‌، مرۆڤ كه‌ شاهیدو گه‌واهیده‌ره‌كان ده‌دوێنێ ، یه‌ك به‌خۆی‌ مچوڕكه‌ به‌ له‌شیدا دێت، ئه‌و دڕنده‌و بڕندانه‌ له‌چیدا له‌ مرۆڤ چوون؟‌، ده‌ستیان له‌ هیچ نه‌پاراستووه‌، شوانیان كوشتووه‌و مه‌ڕو ماڵاته‌كه‌یان بردووه‌، په‌لاماری‌ ماڵی‌ ئه‌وانه‌یان داوه‌ كه‌ پێشتر دۆستیان بوون‌و له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ هاوكاریی‌ كراون، ئه‌وان به‌ تاڵانكردن‌و سوكایه‌تی‌ پێكردنیان چاكه‌یان داونه‌ته‌وه‌.
كورد هه‌وڵی‌ داوه‌ پێش كوده‌تاكه‌ له‌گه‌ڵ به‌عسی‌و قه‌ومییه‌كاندا پێكبێت‌و به‌پێی‌ یاداشتێك برایم ئه‌حمه‌د له‌رێگه‌ی‌ كه‌ریم قه‌ره‌نییه‌وه‌ له‌ ساڵی‌ 1962 نامه‌یه‌كی‌ بۆ تاهیر یه‌حیا ناردووه‌ ئه‌مه‌ له‌ كتێبه‌كه‌ی‌ دانا ئاده‌مز شمیدت «گه‌شتێك  به‌وڵاتی‌ قاره‌ماناندا« جارێكی‌ تر باس كراوه‌، گوایه‌ تاڵه‌بانی‌ بۆی‌ گێڕاوه‌ته‌وه‌.
دیاره‌ ئه‌م هه‌وڵه‌ له‌لایه‌ن پارتییه‌وه‌ بووه‌و پێیان وابووه‌، به‌عسییه‌كان مافی‌ كورد ده‌ده‌ن، ئه‌حمه‌د بانیخێڵانی‌ له‌ بیره‌وه‌ریه‌كانی‌ خۆیدا باس له‌و خۆش باوه‌ڕییه‌ی‌ كادره‌كانی‌ پارتی‌ ده‌كات كاتێ پێكه‌وه‌ له‌ زیندان بوون، به‌ڵام زۆری‌ نه‌خایاندووه‌ به‌عسی‌‌و قه‌ومییه‌كان له‌ واده‌و به‌ڵێنی‌ خۆیان پاشگه‌ز بوونه‌ته‌وه‌و به‌ شێوازێكی‌ دڕندانه‌و وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ شێخ ره‌وفی‌ خانه‌قاو شایه‌ده‌كان ده‌یگێڕنه‌وه‌ په‌لاماری‌ كوردستانیان داوه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا برایم ئه‌حمه‌د باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌  پارتیش به‌گومان بووه‌، له‌ به‌عسی‌و قه‌ومییه‌كان و پێش په‌لاماری‌ ئه‌وان بۆ سه‌ر كوردستان ئه‌مان خۆیان پاراستووه‌ «بڕوانه‌ دیداری‌ نێوان مامۆستا برایم ئه‌حمه‌دو عه‌بدوڵڵا ئۆچەلان، دادگای‌ مێژوو «له‌وه‌ ده‌چێت به‌عسییه‌كان‌و قه‌ومییه‌كان ویستبێتیان له‌ رێگه‌ی‌ به‌نه‌رمی‌ مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ كوردو ده‌ستی‌ ده‌ستی‌ پێكردنیان، زیاتر جێپێی‌ خۆیان قایم بكه‌ن، هه‌ربۆیه‌ كاتێ ته‌واو له‌سه‌ر پێی‌ خۆیان ده‌وه‌ستن، یه‌كسه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی‌ توند له‌كورد ده‌كه‌ن. بۆ ئه‌مه‌ش سوود له‌ حه‌ره‌س قه‌ومی‌ و به‌ كێگیراوه‌كانی‌ كورد ده‌بینن.
جاش فرسانه‌كان 
به‌عسی‌و قه‌ومییه‌كان له‌لایه‌كه‌وه‌ به‌ درۆ به‌ڵێنی‌ ئه‌وه‌یان به‌ كورد ده‌دا كه‌ مافه‌كانیان ده‌ده‌ن، له‌لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ سه‌رقاڵی‌ ئه‌وه‌ بوون جاش درووستبكه‌ن، ئه‌وه‌ بوو له‌ 9/6/1963 هێرشیان هێنایه‌ سه‌ر كوردستان‌و یه‌ك رۆژ دواتر داوایان له‌ شۆڕشی‌ كورد كرد بێ قه‌یدو شه‌رت و له‌ماوه‌ی‌ 24 سه‌عاتدا خۆیان بده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌،  حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كانیشی‌ به‌ردایه‌ كورد، جگه‌ له‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان كه‌ وه‌ك هێزێكی‌ میلیشیای‌ دڕنده‌ ده‌رده‌كه‌وتن، هه‌ر له‌وان هێزێكی‌ عه‌شایه‌ری‌ عه‌ره‌ب به‌ناوی‌ «فورسان وه‌لید « وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ هێزه‌كانی‌ خالیدی‌ كوڕی‌ وه‌لیدو له‌ كوردیش هێزێكی‌ به‌ناوی‌ « فورسان سه‌ڵاحه‌دین« وه‌ك ئاماژه‌ بۆ سه‌ڵاحه‌دینی‌ ئه‌یوبی‌ دروستكرد، فورسان سه‌ڵاحه‌دین راسته‌وخۆ له‌ ژێر سه‌رپه‌رشتی‌ به‌دره‌دین عه‌لی‌ پارێزگاری‌ هه‌ولێردا بوون، ئه‌و پارێزگاره‌ی‌ دواجار شۆڕش كوشتیان،  له‌ ده‌ستنوسێكدا كه‌ ئه‌و رۆژگاره‌ نووسراوه‌و ناوی‌ خاوه‌نه‌كه‌ی‌ به‌سه‌ره‌وه‌ نییه‌ ئه‌مه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌: »حكومه‌تی‌ عێراق رۆژی‌ 9/6/1963 هێرشی‌ دڕندانه‌ی‌ بۆسه‌ر كوردستان هێنا، كه‌ هیچ حكومه‌تێكی‌ عیراقی‌ تا ئه‌وسا ئه‌وه‌نده‌ دڕنده‌ییه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كوردا به‌كار نه‌هێنابوو.
حكومه‌ت له‌ 10/6دا به‌ ره‌سمی‌ داوای‌ له‌ شۆڕشی‌ كورد كرد كه‌ بێ قه‌یدو شه‌رت له‌ 24 سه‌عاتدا ته‌سلیم ببێ، ده‌سه‌ڵاتی‌ هه‌موو كوشتن‌و بڕین‌و تاڵان‌و له‌نێودانێكی‌ به‌ پێی‌ (قانونی‌ ژماره‌ 18ی‌ ساڵی‌ 1935) دا به‌هێزه‌كانی‌ له‌شكر كه‌ به‌وپه‌ڕی‌ به‌ربڵاوی‌ به‌كارهێنرا، كۆمه‌ڵێك به‌یانی‌ عه‌سكه‌ری‌ بۆ پاراستنی‌ نه‌وتی‌ كه‌ركوك له‌ مه‌ترسی‌ كورد ده‌ركرا، جگه‌ له‌عه‌شایه‌ری‌ جاشی‌ كورد به‌ناوی‌ فورسان سه‌ڵاحه‌دین، كه‌ پێشووتر به‌دره‌دین عه‌لی‌ موحافزی‌ هه‌ولێرو پیاوی‌ ئینگلیزو دوژمنی‌ بارزانی‌ سازی‌ كردبوون، ئه‌وه‌بوو بارزانی‌ به‌دره‌دین عه‌لی‌ كوشت، عه‌شایه‌ری‌ عه‌ره‌بیش به‌ناوی‌ فورسان وه‌لید نێردرانه‌ زۆر ناوچه‌ی‌ كوردستان، كه‌ به‌شێوه‌ی‌ زه‌مانی‌ مه‌غۆل ره‌فتاریان ده‌كرد، ماڵ‌و ناوماڵی‌ كوردیان داگیرده‌كردو ته‌نانه‌ت كچ و ژنی‌ كوردیشیان له‌ ده‌وروبه‌ری‌ كه‌ركوك به‌ تاڵان ده‌برد« تا دوای‌  ئه‌و ده‌ستنووسه‌ به‌و جۆره‌ چیرۆكه‌ سته‌مكارییه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌.
له‌و چاو پێكه‌وتنانه‌دا كه‌ كردوومانه‌، شایه‌ته‌كان چیرۆكی‌ زۆر كاریگه‌رو غه‌مناك ده‌گێڕنه‌وه‌، بۆ نموونه‌  چۆن شوانه‌كان به‌ دیلی‌ ده‌كوژن‌و دواتر مه‌ڕو ماڵاته‌كه‌ی‌ تاڵان ده‌كه‌ن، یان چۆنێتی‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ئاوایی‌ فه‌رقان‌و دواتر گولله‌ بارانكردنی‌ چه‌ندین كه‌س لێیان له‌چه‌ندین شوێن، ئه‌م چیرۆكه‌ تاڵانه‌ دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌. عه‌بدوڵڵا كۆمه‌ڵه‌ كه‌ خه‌ڵكی‌ ئاوایی‌ چنار تووه‌ به‌مجۆره‌ باسی‌ كوشتنی‌ باپیری‌ ده‌گێڕێنه‌وه‌، له‌ كانی‌ پونگه‌ڵه‌و گرده‌ بۆرو قوله‌كه‌وه‌ ده‌وری‌ ئاوایی‌ ده‌گرن‌و به‌ هۆسه‌ ده‌چنه‌ سه‌ر ئاوایی‌، هه‌موو شته‌كان به‌ تاڵان ده‌به‌ن‌و هه‌ر له‌وێش نیشان له‌ مامه‌ قاله‌ «ده‌روێش قادر« ده‌گرن‌و عه‌ره‌بێك گولله‌یه‌ك ده‌نێ به‌ ته‌وێڵییەوه‌و ده‌یكوژێ، چنار توو گوندێكه‌ له‌ سنووری‌ ناحیەی‌ ئاخجه‌له‌ر.
 شێخ ره‌وفی‌ خانه‌قا له‌ شیعرێكی‌ درێژدا به‌مجۆره‌ ئه‌و تاڵان‌و تاڵانكارییه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ 

رۆژی‌ هه‌شتی‌ شه‌ش ساڵی‌ شه‌ست و سێ 
مێژووی‌ ده‌رناچێ له‌ بیری‌ كه‌سێ 
مێژووی‌ ئه‌م رۆژه‌ پڕ له‌ برینه‌
رۆژی‌ مه‌عره‌كه‌ی‌ مردن‌و ژینه‌
به‌ڵێ هه‌شتی‌ شه‌ش مانگی‌ حوزه‌یران
كوردستان كه‌وته‌ بن بۆمبوردمان 
هه‌زاران پۆلیس عاره‌ب و عه‌سكه‌ر 
هه‌ر له‌ ناكاودا بێ جواب و خه‌به‌ر 
هێرشیان هێنا بۆ شارو لادێ 
وه‌ك گورگی‌ برسی‌ بۆسه‌ر به‌رخی‌ مێ 
تاویان دایه‌ سه‌ر كوردانی‌ فه‌قیر 
دایانه‌ به‌ر تۆپ تفه‌نگ و شه‌ستیر 
مه‌گه‌ر حكومه‌ت قه‌راری‌ دابوو 
ئه‌سبابیش هه‌موو حازر كرا بوو 
له‌ پێش گه‌یشتن به‌ مانگی‌ ته‌موز 
كوردو كوردستان بكه‌نه‌ خه‌ڵوز 
بۆ تواندنه‌وه‌ی‌ ئیحساسی‌ قه‌ومی‌ 
هێنرایه‌ وجود حوراسی‌ قه‌ومی‌ 


ئیتر باسی‌ تاڵان و بڕۆكه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت :

خانوو ، ده‌غڵ و دان ، مه‌زاریع سوتا 
زۆر بێگوناهیش تێكه‌ڵ بوو سوتا 
به‌ تاڵان رۆیی‌ ئه‌شیاو مه‌ڕو ماڵ 
له‌ ته‌شت و مه‌نجه‌ڵ جاجم و به‌رماڵ 
ژن دوو سێ منداڵ به‌ باوه‌شه‌وه‌ 
بێ نان و بێ ئاو به‌و نیوه‌ شه‌وه‌
ئه‌وه‌ی‌ شێخ ره‌وف ده‌یگێڕێته‌وه‌ دڵۆپێكه‌ له‌ ده‌ریایه‌ك له‌ سته‌مكاریی‌، سته‌مكارییه‌ك كه‌ لانیكه‌م پێویسته‌ رۆژگاره‌كه‌ی‌ سزا بدرێت بۆئه‌وه‌ی‌ دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌.
 ئافره‌تێكی‌ به‌ته‌مه‌نی‌ ئاوای‌ شیرناو بۆی‌ گێڕامه‌وه‌ چۆن عه‌ره‌به‌كانی‌ هه‌مان ناوچه‌كه‌ی‌ خۆیان و ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ شه‌وو رۆژ پێكه‌وه‌بوون‌و وه‌ك كه‌سوكاری‌ یه‌كتریان لێهاتبوو، ده‌كه‌وتنه‌ پێش حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان بۆ تاڵانكردن‌و سوتاندنی‌ گونده‌كانی‌ كورده‌واری‌، خه‌ڵكی‌ ئاواییه‌كانی‌ دوبز، ساڵه‌یی‌، شوان و شوێنه‌كانی‌ تر به‌جۆره‌ها شێوه‌ چیرۆكه‌ ئازار به‌خشه‌كان ده‌گێڕنه‌وه‌. 
جوگرافیای‌ ناوچه‌ په‌لامار دراوه‌كان :
حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كان به‌ هاوكاری‌ سوپا په‌لاماری‌ هه‌موو ناوچه‌ی‌ سۆران ده‌ده‌ن، ئه‌و په‌لامارانه‌ كه‌ سه‌ره‌تا له‌كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، هه‌موو ناوچه‌ كورده‌وارییه‌كانی‌ ئه‌و پارێزگایه‌ ده‌گرێته‌وه‌، وه‌ك ناوچه‌كانی‌ شوان‌و ساڵه‌یی‌و شێخ بوزێنی‌و ناوداوێ‌و گل‌و بان جه‌باری‌‌و ناو زه‌نگنه‌و شێخان‌و ناحییەكانی‌ نه‌وجول، قادركه‌ره‌م، شوان، ئاغجه‌له‌رو سه‌نگاوو ته‌واوی‌ شوێنه‌كانی‌ تر، له‌و په‌لامارانه‌دا عه‌ره‌ب هه‌موو شتێ به‌تاڵان ده‌به‌ن، هه‌ندێك له‌ گێڕه‌ره‌وه‌كان باس له‌ تاڵانیی‌ كچ‌و ژنی‌ كوردیش ده‌كه‌ن، به‌ گشتی‌ ده‌بێ بڵێین، په‌لاماره‌كانی‌ حه‌ره‌س قه‌ومی‌ هه‌موو ئه‌م ناوچانه‌ی‌ گرتۆ‌ته‌وه‌:
یه‌كه‌م: هه‌موو به‌شه‌ كورده‌وارییه‌كه‌ی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك، به‌ته‌واوی‌ قه‌زاو ناحیەو گونده‌كانه‌وه‌و له‌و سنووره‌ سه‌دان گوند سووتێنران‌و تاڵانكران، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ په‌لامارو تاڵانه‌كان ناوشاری‌ كه‌ركوك‌و قه‌زاو ناحییەكانیشی‌ گرتۆ‌ته‌وه‌.
دووه‌م: به‌شه‌ كوردییه‌كانی‌ هه‌ردوو پارێزگای‌ دیاله‌و تكریت، به‌عسی‌و قه‌ومییه‌كان له‌و دوو پارێزگایه‌ش ده‌ستیان له‌ كورد نه‌پاراست‌و تاڵان‌و تاڵانكاریی‌ زۆریان كرد.
سێیه‌م : پارێزگای‌ هه‌ولێر، قه‌ومی‌‌و به‌عسییه‌كان له‌ زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ پارێزگای‌ هه‌ولێر هه‌مان تاڵان‌و تاڵانكارییان به‌ڕێوه‌بردو چه‌ندین گوندیان له‌سنووری‌ مه‌خمورو قه‌راج‌و كه‌ندێناوەو ‌قه‌ره‌چوغ  سووتاند‌و چه‌ندین كه‌سیان كوشت، ئه‌و گوندانه‌ی‌ له‌م ناوچه‌یه‌ به‌ركه‌وتن به‌شێكیان بریتیبوون له‌ « كاوه‌ره‌، سمایلاوه‌، ته‌لره‌خێمه‌كان، سۆفی‌ سمایل، ئازیكه‌ند، ده‌ربه‌ندسیان، شه‌عه‌ل، گورگه‌، سێبیران، مشار، قه‌رانه‌ سۆرانی‌ مه‌زن‌و ...هتد «.
چواره‌م : سنووری‌ پارێزگای‌ سلێمانی‌و ناو سلێمانی‌و مه‌نعه‌ته‌جه‌وله‌كه‌ی‌ زه‌عیم سدیقی‌ جه‌لاد، كه‌ ئه‌ویش یه‌ك به‌خۆی‌ قه‌سابخانه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ شاره‌كه‌ بۆ خه‌ڵكه‌ سڤیله‌كه‌ دروستكردو ده‌یان كه‌سی‌ بێگوناهی‌ شه‌هیدكرد، ئێستا ناوی‌ قوربانییه‌كان له‌ناو پاركی‌ ئازادی‌ هه‌ڵواسراوه‌.
به‌گشتی‌ ئه‌و په‌لامارو سته‌مكارییه‌ نزیكه‌ی‌ ته‌واوی‌ باشووری‌ كوردستانی‌ گرته‌وه‌و له‌هه‌موو شوێنه‌كانیش كوشتوبڕو تاڵانی به‌ڕێوه‌چوو .
ناوی‌ به‌شێك له‌ قوربانیه‌كانی‌ ده‌ستی‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان : 
شه‌هیده‌كانی‌ 17-8-1963ی‌ گوندی‌ فه‌رقان 
1-مه‌لاتایر مه‌لا ئه‌حمه‌د مه‌لای‌ مزگه‌وتی‌ فه‌رقان. 
2-مه‌حمود محه‌مه‌د وه‌لی‌  ئه‌ندامی‌ یه‌كێتی‌ قوتابیان. 
3-ئه‌حمه‌د حه‌یده‌ر. 
4-كاكه‌ ره‌ش ئه‌حمه‌د قادر. 
5-قادر ئه‌حمه‌د قادر. 
6-عه‌لی‌ عه‌بدوڵڵا به‌ساڵاچوو 70ساڵ. 
7-جه‌بار عوسمان محه‌مه‌د
8-عوسمان قاره‌مان 
9-محه‌مه‌د حه‌یده‌ر 
برینداره‌كان 
1-سلێمان ئه‌حمه‌د. 
2-حه‌مید ره‌بعه.‌ 
3-حاجی‌ ره‌حمان رۆژبه‌یانی‌. 
ئه‌و گوندانه‌ی‌ تاڵانكران 
یه‌كه‌م : باوا 
دوه‌م : به‌یانلو 
سێیه‌م : فه‌رقان 
هه‌روه‌ها ئه‌م دێیانه‌ سوتێنران «ته‌رجل، قازانبڵاخ، په‌نجا عه‌لی‌، كه‌وه‌ڵه‌»  
له‌گه‌ڵ به‌شێك له‌شاهیده‌كاندا گفتوگۆمان كردووه‌، ئه‌وان به ‌دوورودرێژی‌ باسی‌ چۆنێتی‌ ئه‌و په‌لامارو سته‌مكارییه‌ی‌ سه‌ر گوندی‌ فه‌رقان‌و گونده‌كانی‌ تریان بۆ گێڕاینه‌وه‌، هه‌روه‌ها باسی‌ رۆڵی‌ خراپی‌ هه‌ندێ جاش‌و به‌كرێگیراوی‌ كوردیشیان بۆ كردین له‌و رۆژه‌دا، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ منی‌ زۆر ئازار دا جگه‌ له‌ كوشتوبڕی‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ سڤیله‌و تاڵانی‌ مه‌ڕو ماڵاتی‌ گونده‌كه‌، له‌ناوچوون‌و تاڵانكردنی‌ كتێبخانه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌ی‌ مامۆستا مه‌لا جه‌میلی‌ رۆژبه‌یانی‌ بووه‌، كه‌ چه‌ندین ده‌ستنووسی‌ نایابی‌ تێدابووه‌، ئه‌و كتێب‌و ده‌ستنووسانه‌ پاش شاردنه‌وه‌شیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ گوند دۆزراونه‌ته‌وه‌و حكومه‌ت بردوونی‌. سه‌باره‌ت به‌ كتێب‌و دە‌ستنووسه‌كان ده‌گێڕنه‌وه‌ گوایه‌ دواتر هه‌ندێ پاره‌یان بۆ مامۆستا ناردووه‌، ئه‌ویش ناردوێتییه‌وه‌و وتویه‌تی‌: «من بیست ئه‌وه‌نده‌ پاره‌ ده‌ده‌مه‌ حكومه‌ت ده‌ستنووسه‌كانم بۆ بگێڕێته‌وه‌».
په‌لاماره‌كانی‌ 1963ی‌ حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان نزیكه‌ی‌ هه‌موو كوردستانی‌ گرتۆ‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ هاوسنوورن له‌گه‌ڵ ناوچه‌ عه‌ره‌بنشینه‌كان‌و نزیكه‌ی‌ 51%ی‌ هه‌موو ناوچه‌كانی‌ كوردستانی‌ گرتۆ‌ته‌وه‌ له‌پارێزگای‌ باقوبه‌وه‌ تا پارێزگای‌ موسڵ، له‌ پارێزگاكانی‌ «كه‌ركوك، سلێمانی‌، هه‌ولێر «.
له‌ نامیلكه‌یه‌كی‌ بچووكدا به‌كر ته‌یفور به‌شێك له‌ چیرۆكی‌ ئه‌و سته‌مكارییه‌ له‌ سنووری‌ شوان‌و ساڵه‌یی‌و شێخ بوزێنی‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان  به‌پاڵپشتی‌ سوپا له‌ رۆژی‌ 25/ 6/1963 په‌لاماری‌ گونده‌كانی‌ « بیبانی‌ گه‌وره‌و بچووك، قادر باغر، یارمجه‌، شانشین، كتكه‌، گورزه‌ی‌ ، زه‌ردك، گه‌ڵۆزی‌، قه‌زنه‌فه‌ر، گۆڵده‌ره‌، بیره‌سپانی‌ خواروو ژوورویاندا» ئه‌م په‌لامارانه‌ كارێزو بیراڵك‌و عه‌لی‌ به‌یان‌و توڵكیشی‌  گرته‌وه‌و له‌ سنووری‌ بیبانی‌ ژووروو، كاكل ره‌زاو نه‌عمانی‌ كوڕیان له‌كاتی‌ دروێنه‌دا شه‌هیدكرد  جگه‌ له‌م شه‌هیدانه‌ لای‌ وه‌كاشه‌ش ئه‌م هاووڵاتیانه‌ گولله‌باران كران:
1-حه‌مید حه‌مه‌ده‌مین سوله‌یمان - بیره‌سپانی‌ ژووروو. 
2-فه‌قێ محه‌مه‌د عه‌لی‌ - بیره‌سپانی‌ ژووروو. 
3-حاجی‌ حه‌مه‌ڕه‌ش ساڵح -بیره‌سپانی‌ ژووروو. 
4-عه‌لی‌ عومه‌ر سمایل- بیره‌سپانی‌ ژووروو. 
5-نامیق عه‌بدوڵڵا حه‌یده‌ر- بیره‌سپانی‌ ژووروو. 
6-فه‌تاح محه‌مه‌د ئه‌مین قولی‌- بیره‌سپانی‌ خواروو. 
7-نه‌عمان حه‌مه‌ڕه‌ش – بیره‌سپانی‌  خواروو. 
8-عه‌بدول تۆفیق محه‌مه‌د ئه‌مین- بیره‌سپانی‌ خواروو.
9-سمایل ئه‌حمه‌د ته‌لانی‌- نه‌بیاوه‌ 
10-محێدین ساڵح -نه‌بیاوه‌ له‌گه‌ڵ كوڕێكیدا. 
11-ئه‌حمه‌د محێدین ساڵح- نه‌بیاوه‌. 
12-سه‌عید مامه‌ ئه‌حمه‌د- یارمجه‌.
13-جه‌بار ئایشان- یارمجه‌. 
14-جه‌وهه‌ر حه‌سه‌ن- یارمجه‌. 
15-حه‌مه‌ده‌مین عه‌بدوڵڵا ره‌زا-  زه‌ردك. 
16-فازڵ ره‌شید- بیره‌سپانی‌ ژووروو. 
17-كاكه‌ڕه‌ش حه‌مه‌ عه‌زیز- بیراڵك. 
18-سه‌ید عه‌لی‌-بیراڵك. 
19-شه‌ریف حه‌مه‌ عه‌لی‌- بیبانی‌ گه‌وره‌. 
20-كوێخا نامیقی‌ قادر باغر.
21-ئه‌حمه‌د شوان- شوان بوو.
22-دێوانه‌ عه‌لی‌- بیره‌سپانی‌ ژووروو. 
23-ئه‌حمه‌د له‌تیف-شوان بوو.
24-عه‌لی‌ حه‌مه‌ سه‌عید ئه‌رمه‌نی‌- شوان بوو.
25-سه‌لیم هه‌ولێری‌.
26-عه‌بدوڵڵای‌ حاجی‌ قه‌ره‌ سالم. 
27-حه‌مه‌د خدر قه‌شقه‌یی‌- گه‌ڵۆزی‌. 
هه‌موو ئه‌م شه‌هیدانه‌ له‌رۆژانی‌ 25-26-27ی‌ 6ی‌ 1963 شه‌هید بوون. 
شه‌هیده‌كانی‌ ده‌رماناو 
1-به‌دیعه‌ یاسین حه‌سه‌ن-ده‌رماناو.
2-فاتم-ده‌رماناو. 
3-محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د- ده‌رماناو. 
4-مامز خێزانی‌ محه‌مه‌د جوامێر -ده‌رماناو. 
5-عومه‌ر محه‌مه‌د-ده‌رماناو. 
6-شه‌هیدبوونی‌ دوو منداڵ. 
برینداره‌كان 
1-كانه‌بی‌ كه‌ریم. 
2-غه‌فور محه‌مه‌د ته‌ها. 
3-یابه‌ ته‌ها. 
4-عه‌تیه‌ یابه‌، ئه‌مانه‌ ده‌رماناوی‌ بوو به ‌تۆپباران بریندارو شه‌هیدبوون.
ئه‌م هاووڵاتیانه‌ی‌ قه‌ره‌ده‌ره‌ش له‌ده‌رماناو شه‌هید بوون:
1-عایشه.‌ 
2-هه‌مینه‌ ساڵح محه‌مه‌د.
3-كه‌ریم فه‌تاح ساڵح.
4-روناك فه‌تاح ساڵح. 
5-غه‌ریبه‌ ته‌ها عه‌بدول.
6-به‌دریه‌ عه‌بدول محه‌مه‌د. 
7-حه‌كیم فه‌تاح ساڵح.
8-مونیره‌ عه‌بدول محه‌مه‌د.
9-ره‌حیمه‌ محه‌مه‌د ئه‌مین مه‌ولود.
10-قاسم سه‌عید ساڵح.
11-غه‌ریبه‌ سه‌عید ساڵح. 
12-كافیه‌ سدیق مسته‌فا. 
13-ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د. 
14-گوڵه‌ حه‌سه‌ن ره‌مه‌زان. 
15-مسته‌فا مه‌لا مه‌حمه‌د قه‌ره‌ده‌ره‌– سێ مانگ 
له‌سنووری‌ قه‌زای‌ مه‌خمووریش حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان ئه‌م هاووڵاتیانه‌یان شه‌هیدكرد:
1-مام هه‌ینی‌  له‌گوندی‌ كاوه‌ره‌. 
2-خالید یاسین ته‌ها له‌گوندی‌ سمایلاوا‌. 
3-حه‌مه‌ عه‌لی‌ له‌گوندی‌ ته‌له‌ رخێم. 
4-تاهیر محه‌مه‌د جوكز له‌ گوندی‌ ته‌له‌ رخێمی‌ گه‌وره‌. 
5-ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د جوكز له‌ هه‌مان گوند. 
6-یاسین ته‌ها له‌سمایلاوا‌. 
7-كوڕێكی‌ شه‌ریف بێكراس له‌ سۆفی‌ سمایل. 
8-شوانێك له‌ گوندی‌ لاسۆر. 
9-ساڵح كاوێز له‌ نازیكه‌ند. 
10-خه‌لیل له‌ ته‌له‌ رخێم. 
11-سه‌لام له‌ گرده‌شینه‌.
12-میره‌م به‌كورینك له‌ گوێر. 
13-خالید برای‌ مه‌لا عومه‌ر له ‌جل هه‌وێزه‌. 
14-مه‌سعود برای‌ كوێخا سلێمانی‌ ته‌له‌ رخێم. 
15-سابیر كوێخا عه‌زیز له‌ كوشاف.
16-عه‌ریف سلێمان له‌ ته‌له‌ رخێم. 
17-خه‌لیفه‌ خدر له‌ ده‌ربه‌ندی‌ سیان. 
18-قادر عومه‌ر له ‌ده‌ربه‌ندی‌ سیان. 
19-حامید حه‌مه‌د له‌ ده‌ربه‌ندی‌ سیان. 
20-ستیله‌ خدر له‌ ده‌ربه‌ندی‌ سیان. 
21-سه‌عید شێخ ره‌شید له‌ ده‌ربه‌ندی‌ سیان. 
22-محه‌مه‌د یابه‌ له‌ ده‌ربه‌ندی‌ سیان. 
23-فه‌رمان حه‌سه‌ن له‌ شه‌عه‌ل. 
24-ئه‌حمه‌د عه‌بدوڵڵا له‌ كوركه‌. 
25-ئه‌حمه‌د حسێن له‌ سه‌رگه‌ڕان. 
26-یاسین قادر له‌ سێبیران. 
27-عومه‌ر ساڵح سه‌مین له‌ مشار. 
28-نامیق عه‌وڵڵا سه‌مین له‌مشار.
29-سه‌لیم حسێن سه‌مین له‌مشار. 
30-ئه‌حمه‌د مه‌ولود یاقوب له‌قه‌رانه‌ سۆرانی‌ مه‌رزان. 
31-حه‌سه‌ن حاجی‌ پیرداود له‌ قه‌رانه‌ سۆران. 
32-جه‌میل كه‌ریم له‌ كه‌زۆكی‌ حاجی‌ حه‌مه‌د. 
33-عوسمان حاجی‌ حه‌مه‌د له‌ لاسۆر. 
34-مه‌ولود حاجی‌ جه‌بور له‌ ته‌له‌ مه‌تار. 
35-خوشكێكی‌ جه‌بار حه‌مید له‌ عه‌وێنه‌. 
36-محێدین كاكه‌ مین له‌ مه‌حمه‌ر ئۆمه‌ران. 
37-سه‌عدی‌ عه‌لی‌ له‌ كه‌ره‌به‌شه‌ی‌ كۆلان. 
38-عه‌وڵا عه‌بدوڵڵا له‌سلێمان به‌خشیان. 
به‌عسی‌ و حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان هه‌ر له‌ سنووری‌ كه‌ركوك‌و گه‌رمه‌سێر ئه‌وه‌یان نه‌كردم له‌ سنووری‌ ناوچه‌كانی‌ دیكه‌ش ئه‌وه‌یان كرد، بۆ نموونه‌ ئه‌و سته‌مكارییه‌ی‌ زه‌عیم سدیق ده‌رهه‌ق به‌ خه‌ڵكی‌ سلێمانی‌ كردی‌، ئه‌وكاته‌ دادگای‌ دۆڵی‌ مه‌رگ له‌لایه‌ن زه‌عیم سدیق مسته‌فاوه‌ له‌سلێمانی‌ دانرا، له‌9ی‌ حوزه‌یران بڕیاری‌ قه‌ده‌غه‌كردنی‌ هاتوچۆ درا، سوپا به‌یارمه‌تیی‌ حه‌ره‌س قه‌ومی‌و به‌كرێگیراوانی‌ كورد، كه‌وتنه‌ ره‌شبگیرو 267 كه‌سیان گرت، له‌ دادگای‌ شیوی‌ مه‌رگدا بڕیاری‌ كوشتن‌و گولله‌باران بۆ 84 كه‌سیان ده‌رچوو، دادگاكه‌ بریتیبوو له‌ « زه‌عیم سدیق مسته‌فا سه‌رۆكی‌ دادگاو فه‌رمانده‌ی‌ لیوای‌ بیست، عه‌بدولره‌زاق سه‌ید مه‌حمود موته‌سه‌ریفی‌ سلێمانی‌، موقه‌ده‌م فه‌یسه‌ڵ، عه‌قید جاسم به‌غدادی‌، دكتۆر محه‌مه‌د عه‌لی‌ حسێن « به‌ گشتی‌ له‌و یه‌ك دوو رۆژه‌دا له‌ سلێمانی‌ 176 كه‌س كوژران و گولله‌باران كران. هه‌ر له‌و رۆژه‌دا له‌ كه‌ركوك‌و هه‌ولێرو كۆیه‌و چه‌مچه‌ماڵ‌و رانیه‌و بێتواته‌ ره‌شبگیركراو خه‌ڵك گولله‌باران كران. 
بڕوانه‌ شاری‌ سلێمانی‌  نووسینی‌ هه‌وراز جه‌وهه‌ر مه‌جید چاپی‌ 2012 ته‌وه‌ری‌ سێیه‌م كوده‌تای‌ 8ی‌ شوباتی‌ 1963 لاپه‌ڕه‌ 146‌... هتد.
ئه‌وه‌نده‌ی‌ من ئاگاداربم زه‌عیم سدیقی‌ جه‌لاد تا دوای‌ 2003 ش مابوو كاتێ به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ كورد وترابوو ئه‌و جه‌لاده‌ ماوه‌و له‌ به‌غدایه‌، ئه‌وان هیچ كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ ئه‌وتۆیان نیشان نه‌دابوو بۆ راكێشانی‌ بۆ به‌رده‌م دادگا.
له‌ دوای‌ 13 ‌ساڵ زیاتر له‌ رووخانی‌ به‌عس تا ئێستا وه‌ك پێویست ده‌سه‌ڵاتی‌ كوردی‌  كاری‌ له‌سه‌ر ئارشیفكردنی‌ ئه‌م بابه‌ته‌ نه‌كردووه‌، كه‌ به‌لای‌ منه‌وه‌ ، ئه‌م پرسه‌ زۆر له‌ پرسی‌ دوجه‌یل گه‌وره‌ترو كاریگه‌رتره‌ هه‌روه‌ك به‌یه‌كه‌مین سته‌مكاری‌ به‌عسییه‌كانیش ده‌درێته‌ قه‌ڵه‌م.
له‌ نێو چیرۆكی‌ ئه‌و رووداوه‌ كاریگه‌رانه‌ی‌ 1963دا چه‌ندین چیرۆك هه‌ن كه‌ مرۆڤ نازانێ چۆن هه‌ڵوه‌سته‌یان له‌سه‌ر بكات، بۆ نموونه‌ چوونه‌ته‌ سه‌ر رانه‌مه‌ڕی‌ كه‌سێك و پاش ئه‌وه‌ی‌ شوانه‌كه‌یان به‌ دیلی‌ كوشتووه‌، رانه‌كه‌شیان تاڵانكردووه‌، یان داوای‌ هاوكارییان له‌ خه‌ڵك كردووه‌ بۆ كارێك له‌ گه‌رمه‌ی‌ هاوكارییه‌كه‌دا كه‌سه‌كانیان گولله‌ باران كردووه‌ ، له‌هه‌ندێ ماڵ له‌كاتی‌ تاڵاندا ئه‌وه‌ی‌ بردوویانه‌ بردوویانه‌ ، ئه‌وه‌ی‌ نه‌یانبردووه‌ یان سووتاندویانه‌ یان له‌ناویان داوه‌و پیسیان كردووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ سوودی‌ لێ نه‌بینرێت. 
له‌ كۆیه‌ش رۆژی‌ 4/7/1963  دوای‌ قه‌ده‌غه‌كردنی‌ ده‌رچوون، سه‌دان هاووڵاتی‌ ده‌گرن‌و به‌زیندانكراوی‌ ده‌یانبه‌ن بۆ موسه‌یه‌ب، ته‌نها شه‌ش كه‌س له‌وان ده‌هێڵنه‌وه‌و ئه‌و شه‌ش كه‌سه‌ش رۆژی‌ 7/7 له‌ناوشار به‌دینگه‌كانی‌ شاره‌وه‌ به‌پشتوێنه‌كانی‌ خۆیان ده‌یانبه‌ستنه‌وه‌و گوله‌بارانیان ده‌كه‌ن، شه‌هیده‌كانیش بریتی‌بوون له‌:
محه‌مه‌د وه‌هاب ئاغا 
شه‌فیق ئۆمه‌ر چایچی‌ 
سوله‌یمان حه‌مه‌ قاوه‌چی‌. 
حه‌مه‌ئه‌مین ئه‌حمه‌د ئاغا. 
یوسف حه‌نا  مه‌سیحی‌. 
حه‌نا یوسف مه‌سیحی‌. 
هه‌ر رۆژی‌ 4/7 به‌ ده‌سڕێژی‌ گولله‌ ئه‌م هاووڵاتیانه‌ شه‌هید ده‌كه‌ن «حه‌مید فه‌قێ سمایل، مه‌لا شێخ تاهیر، جه‌لال سمایل ئه‌حه‌سور، خاتوو مونیره‌ مه‌لا تاهیرو كۆرپه‌كه‌ی‌ شوان سابیر» هه‌روه‌ها رۆژی‌ 31/7/1963 جارێكی‌ تر چوار هاووڵاتی‌ ئه‌و شاره‌ گولله‌باران ده‌كه‌ن  كه‌ سیانیان بران به‌ناوه‌كانی‌ حه‌سه‌ن شه‌ریف ئیبراهیم، حسێن شه‌ریف ئیبراهیم، عومه‌ر شه‌ریف ئیبراهیم‌ و قولی‌ كوێخا عه‌لی‌ كێله‌سپی‌. 
ئه‌مان دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ شه‌و و رۆژێك به‌د‌نگه‌كانی‌ ناو بازاڕه‌وه‌ ده‌مێننەوە،  مه‌لا عه‌لی‌ حاجی‌ تۆفیق‌و قه‌شه‌یه‌كی‌ مه‌سیحی‌ قورئان‌و ئینجیل ده‌به‌نه‌ تكا بۆلای‌ تاهیر شه‌كرچی‌ تاوانباری‌ ئه‌و سته‌مه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ شه‌هیده‌كان بكه‌نه‌وه‌و بیاننێژن. كازم عومه‌ر ده‌باغ خۆی‌ شاهیدی‌ ئه‌و رووداوه‌یه‌و له‌ ژماره‌ 1097ی‌ رۆژی‌ 14/7/2013 له‌لاپه‌ڕه‌ 18ی‌ هەفتەنامەی هاوڵاتی‌ بڵاویكردۆ‌ته‌وه‌.
هه‌ڵبه‌ت ژماره‌ی‌ قوربانییه‌كان هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ نین‌و له‌چه‌ندین شوێنیش ناوی‌ تریان باس كردووه‌ یان به‌ نیوه‌چڵی‌ بۆیان ناردووم، له‌ڕاستیدا من ئه‌مه‌ وه‌ك هه‌نگاوی‌ یه‌كه‌م ده‌خه‌مه‌ به‌رده‌ست‌و به‌هیوام له‌ئاینده‌دا كاری‌ زۆر باشی‌ له‌سه‌ر بكرێت.
بۆچی‌ حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كان كوردیان كرده‌ ئامانج؟ 
به‌عس‌و قه‌ومییە‌كان له‌به‌غدا حه‌ره‌س قه‌ومییان بۆ ئه‌وه‌ دروستكرد، تا به‌ شیوعییه‌كان‌و قاسم بڵێن خه‌ڵكی‌ ئه‌م وڵاته‌ ئێوه‌یان ناوێ، هه‌رچه‌ند له‌ڕاستیدا دروستكردنی‌ ئه‌م هێزه‌ ترسناكه‌ میللییه‌ بۆ ترساندنی‌ هاووڵاتی‌ عیراقی‌و به‌تایبه‌ت بۆ ترساندنی‌ بیروڕا جیاوازه‌كان بوو، به‌ڵام زۆری‌ نه‌برد ئه‌م هێزه‌ میلیشیاییه‌ بۆ لێدانی‌ كورد به‌كارهێنراو له‌ناوچه‌ هاوسنووره‌كانی‌ كوردو عه‌ره‌ب له‌پارێزگای‌ كه‌ركوك، به‌عسییه‌كان هاتن زۆرترین عه‌ره‌بی‌ ئه‌و ناوچانه‌یان پڕچه‌ك كردو به‌ریاندانه‌ كورد، ئه‌مه‌ش له‌لایه‌كه‌وه‌ بۆ دوورخستنه‌وه‌ی‌ كوردبوو له‌و ناوچانه‌و بۆ ترساندنیان بوو، له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ بوو كه‌ ته‌عریبی‌  ئه‌و ناوچانه‌ بكرێت‌و هه‌نگاو هه‌نگاو پاشه‌كشه‌ به‌كورد بكات له‌ناوچه‌كانی‌ سنووری‌ چیای‌ حه‌مرین‌و حه‌ویجه‌و تاراده‌یه‌كی‌ زۆریش له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتووبوو، به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر بزانین نه‌خشه‌ی‌ ته‌عریبی‌ ئه‌و ناوچانه‌و نیشته‌جێكردنی‌ عه‌ره‌ب لێیان زۆر پێش هاتنی‌ به‌عسیه‌كان‌و هه‌ر له‌سه‌رده‌می‌ پاشایه‌تی‌و یاسین هاشمیه‌وه‌ كاری‌ له‌سه‌ر كرابوو، پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بووترێ كه‌ قه‌ومییه‌كان‌و به‌عسییه‌كان هه‌میشه‌ وا سه‌یری‌ كوردیان كردووه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر وڵات‌و وه‌ك ته‌نێكی‌ نامۆو ناجۆر وایه‌ به‌جه‌سته‌ی‌ وڵاته‌وه‌.
ترسی‌ به‌عس له‌بوونی‌ كورد په‌یوه‌ندییه‌كی‌ قوڵی‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ سیاسی‌و دیدگای‌ به‌عسه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وانی‌ تر ، به‌عس  وه‌ك بزووتنه‌وه‌یه‌كی‌ سیاسیی‌ ناسیونالیستی‌ عه‌ره‌بی‌ بڕوای‌ به‌ بوونی‌ ئه‌وانی‌ تر نییه،‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ وڵاتێكدا كه‌ به‌لای‌ به‌عسه‌وه‌ ده‌بێت وه‌ك وڵاتێكی‌ عه‌ره‌بی‌ سه‌یری‌ بكرێت، هه‌ر ئه‌مه‌ش به‌س بوو بۆئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌وڵی‌ سڕینه‌وه‌ی‌ كورد بدرێت.
ئه‌وه‌ی‌ به‌عسییه‌كان له‌سنووری‌ كه‌ركوك‌و ده‌وروبه‌ری‌ كردویانه‌، نه‌ك هیچی‌ له‌كرده‌ی‌ سته‌مكارانه‌ی‌ نازییه‌كان كه‌متر نییه،‌ بگره‌ زۆر ترسناكتره‌، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێک شوێن به‌ر له‌كوشتنی‌ كه‌سه‌كان، سوكایه‌تی‌ زۆریان به‌قوربانییه‌كان كردووه‌.
هه‌ڵبه‌ت ئه‌م سته‌مكارییانه‌ زۆر له‌وه‌ی‌ دوجه‌یل گه‌وره‌ترن كه‌ سه‌دامیان له‌سه‌ری‌ له‌سێداره‌دا، هه‌روه‌ها تائێستا هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ش نه‌دراوه‌ ئه‌م دۆسێ‌ گرنگه‌ بخرێته‌ به‌رده‌م دادگای‌ باڵای‌ تاوانه‌كان بۆئه‌وه‌ی‌ كاری‌ له‌سه‌ر بكرێت، ئه‌وه‌ی‌ من كردوومه‌ له‌وباره‌یه‌وه‌، هه‌نگاوێكی‌ بچووكه‌و هیچی‌ تر.
چۆنێتی‌ ئاماده‌كردنی‌ ئه‌م پرسه‌ بۆ به‌رده‌م دادگا 
له‌ راستیدا هه‌ر بۆخۆی‌ چۆنێتی‌ نووسین‌و ئاماده‌كردنی‌ ئه‌م بابه‌ته‌ وه‌ك بابه‌تێكی‌ دیرۆكی‌ نییه‌ تا ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مه‌ هه‌وڵێكه‌ بۆ دروستكردنی‌ دۆسێی‌ ئه‌و سته‌مكارییه‌ بۆ به‌رده‌م دادگا، ئه‌وه‌ی‌ جێگای‌ نیگه‌رانییه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئێستای‌ عیراق نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌و مێژووه‌و له‌ساڵی‌ 1968وه‌ له‌سه‌ر سته‌مكارییه‌كان وه‌ستاوه‌، به‌مه‌ش لاپه‌ڕه‌یه‌كی‌ گرنگی‌ سته‌مكاریی‌ پشتگوێ خستووه‌ كه‌ ناكرێ له‌بیر بكرێت، ئه‌مه‌ی‌ من كردومه‌ هه‌نگاوێكی‌ بچوكه‌ و ره‌نگه‌ له‌ ئاینده‌دا ئه‌گه‌ر بوارم بێت وه‌ك ئاوڕی‌ دیرۆكی‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ری‌، لانییكه‌م له‌م هه‌نگاوه‌دا توانیومانه‌ رێگه‌ خۆشبكه‌ین بۆ ئه‌وانی‌ تر تا له‌ ئاینده‌دا توێژینه‌وه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ بكه‌ن، ئاماده‌كردنی‌ ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ به‌رده‌م دادگا پێویستی‌ به‌چه‌ند هه‌نگاوێك بوو، به‌مجۆره‌ی‌ خواره‌وه‌:
یه‌كه‌م: ناوی‌ قوربانیه‌كان  له‌م نووسینه‌دا زیاتر له‌ ناوی‌ 100 قوربانیمان به‌شه‌هیدو بریندار نووسیوه‌ كه‌ ده‌كرێ دادگا به‌دواداچوونیان بۆ بكات‌و كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكرێت كه‌سوكاریان‌و ته‌نانه‌ت برینداره‌كانی‌ ئه‌و رۆژگاره‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه ‌ماون بچنه‌ به‌رده‌م دادگا.
دووه‌م: ناوچه‌ی‌ قوربانییه‌كان، تا راده‌یه‌ك هه‌وڵمان داوه‌ به‌شێك له‌و ناوچانه‌ دیاری‌ بكه‌ین كه‌ سته‌مكارییه‌كانی‌ تێدا به‌ڕێوه‌چووه‌.
سێیه‌م: ناوی‌ به‌شێك له‌وانه‌ی‌ ئەوكاره‌یان کردووە، واته‌ سته‌مكاره‌كان، راسته‌ له‌مه‌دا هه‌ندێك كێشه‌ درووستبووه‌ به‌وه‌ی‌ خه‌ڵكانێك نایانه‌وێ ناوه‌كان بڵێن، به‌ڵام هه‌ر ناو له‌به‌رده‌سته‌ بۆئه‌وه‌ی‌ بدرێنه‌ دادگا.
چواره‌م: بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ ئێمه‌ دیدارێكی‌ زۆرمان كردووە‌، به‌ڵام هێشتا پێویسته‌ درێژه‌ به‌و دیدارانه‌و كۆكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و چیرۆكه‌ تاڵانه‌ بدرێت، كه‌ ره‌نگه‌ بۆ من هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ توانا هه‌بووبێت، به‌و هیوایه‌ی‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ تیمی‌ تایبه‌ت دروست بكرێت.
پێنجه‌م: له‌و سته‌مكارییه‌دا هه‌ر كوشتن‌و تاڵان‌و سوتاندنی‌ گونده‌كان به‌ڕێوه‌نه‌چووه‌، چه‌ندین شێوازی‌ تری‌ سته‌مكاریی‌ پیاده‌ كراوه‌ كه‌ پێویسته‌ كاری‌ له‌سه‌ر بكرێت، بۆنموونه ‌گواستنه‌وه‌ی‌ چه‌ندین گوند له‌سه‌ر شوێنێكه‌وه‌ بۆ سه‌ر شوێنێكی‌ تر، وه‌ك گواستنه‌وه‌ی‌ گونده‌كانی‌ سه‌ربە ناحیەی‌ قه‌ره‌ته‌په‌ له‌ساڵی‌ 1963 بۆسه‌ر جه‌له‌ولا بۆ نموونه‌ گونده‌ كورده‌كانی‌ وه‌ك « به‌یانلو، بنه‌باغ، ته‌په‌ چه‌رمگ، شێخ بابا، كنه‌ سوور، عه‌لوش «و تا دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ داخه‌ زۆرجار شاهیدو گه‌واهیده‌ره‌كان ته‌نیا له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا قسه‌ ده‌كه‌ن‌و زانیارییه‌كان ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ چیان له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ ده‌ست ده‌كه‌وێت، ئه‌وه‌ش بۆ من ئازارو یەک ناخۆشی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، چونكه‌ هێشتا ئێمه‌ به‌ ته‌واوه‌تی‌ له‌ بایه‌خی‌ دادوه‌ری‌ گوێزه‌ره‌وه‌و سزادانی‌ دیرۆك بۆ باشتركردنی‌ سبه‌ینێ تێنه‌گه‌یشتوین.
شه‌شه‌م: ئه‌ركی‌ حكومه‌ت‌و لایه‌نی‌ په‌یوه‌ندیداره‌ بانگه‌واز بكات تا كۆی‌ ناسنامه‌ی‌ قوربانییه‌كان كۆبكاته‌وه‌و دۆسێی‌ تایبه‌تیان بۆ دروستبكات، بۆئه‌وه‌ی‌ له‌كاتی‌ دادگایی‌ كردندا ئاماده‌بكرێن‌و سوودیان لێوه‌ربگیرێت.
حه‌وته‌م: ده‌بێت كۆی‌ زه‌ره‌رو زیانه‌كانی‌ ئه‌و رۆژگاره‌ كه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكی‌ سڤیلی‌ ناوچه‌ سته‌ملێكراوه‌كاندا هاتووه‌، ریزبه‌ندبكرێت‌و ئاماده‌بكرێت، بۆ ئه‌م خاڵه‌و بۆ به‌شێك له‌خاڵه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌، پێویسته‌ وه‌زاره‌تی‌ شه‌هیدان‌و ئه‌نفالکراوان  تیمی‌ تایبه‌ت دروست بكات.
ئه‌ركی‌ وه‌زاره‌تی‌ شه‌هیدو ئه‌نفال سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌: 
ئێمه‌ پێشتر هه‌ندێ ئاماژه‌مان به‌وه‌ كرد كه‌ پێویسته‌ وه‌زاره‌تی‌ شه‌هیدان‌و ئه‌نفالكراوانی‌ كوردستان چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بابه‌ته‌ بكات؟ هه‌ڵبه‌ت له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌و وه‌زاره‌ته‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به بەدواداچوونی ئەو سته‌مكارییانه‌وه‌ كه‌ له‌گه‌لی‌ كوردو گه‌لانی‌ دیكه‌ی‌ سه‌ر خاكی‌ كوردستان كراوه‌، ده‌بێت راسته‌وخۆ ئه‌و وه‌زاره‌ته‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ جیاوازو جۆراوجۆره‌كانی‌ عیراق‌و نێوده‌وڵه‌تی‌ ئه‌و بابه‌ته‌ باس بكات‌و كار بۆ ئه‌وه‌ بكات، كه ‌وه‌ك جۆرێك له‌هه‌وڵی‌ سڕینه‌وه‌و جینۆساید چاوی‌ لێبكرێت، راستی‌ خودی‌ هه‌وڵه‌كه‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌رچاوه‌ له‌شێوه‌كانی‌ سڕینه‌وه‌و جینۆساید، لانیكه‌م له‌و رووه‌وه‌ كه‌ هه‌وڵدراوه‌ كوردو عه‌ره‌ب وه‌ك دوو نه‌ته‌وه‌ی‌ نزیك له‌یه‌كترو دراوسێ بكرێن به‌گژیه‌كداو هۆسه‌كانی‌ عه‌ره‌ب بۆ هه‌وڵی‌ تۆقاندنی‌ كورد به‌پاڵپشتی‌ سوپای‌ عیراق به‌ئێمه‌ ده‌ڵێت، ئه‌م دووبه‌ره‌كی‌و هه‌وڵی‌ سڕینه‌وه‌یه‌، ده‌یان ساڵ به‌رله‌وه‌ی‌ له‌رواندا كاری‌ له‌سه‌ر بكرێت له‌عیراق كاری‌ له‌سه‌ر كراوه‌.
هۆسه‌ توندو تیژه‌كانی‌ « احن بدو   - وین العدو« احن العرب اهل الغیرة‌  - نطرد الاكراد من ها الدیرة‌« پڕن له‌بۆنی‌ سته‌مكاریی‌و سڕینه‌وه‌و له‌ناودان، به‌ دوژمن نیشاندانی‌ خه‌ڵكی‌ سڤیل‌و كوشتوبڕكردن‌و تاڵانكردنیان ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ كوردن، جینۆساید نه‌بێت چی‌ جینۆسایده‌، بانگه‌شه‌ی‌ ئێمه‌ عه‌ره‌بین خودان غیره‌تین، كورد له‌م زێده‌ ده‌رده‌كه‌ین جینۆساید نه‌بێت ئه‌دی‌ چی‌ ناوی‌ جینۆسایدی‌ لێده‌نرێت؟
ئه‌ركی‌ وه‌زاره‌تی‌ شه‌هیدو ئه‌نفاله‌ ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ له‌ناوچوون‌و له‌بیرچوونه‌وه‌ بپارێزێ‌و كاری‌ وردی‌ له‌سه‌ر بكات بۆئه‌وه‌ی‌ له‌ ئاینده‌دا نه‌وه‌كانی‌ ئاینده‌ی‌ هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردو عه‌ره‌ب‌و گه‌لانی‌ دیكه‌ش بزانن چی‌ ده‌رهه‌ق به‌خه‌ڵكی‌ بێ چه‌ك‌و بێتاوانی‌ كورد كراوه‌ هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ كوردن‌و هیچی‌ تر.
هه‌ندێ چیرۆكی‌ ئه‌و رۆژگاره‌:
یه‌كه‌م: نه‌نكی‌ خۆم  كه‌ خه‌ڵكی‌ گوندی‌ سه‌یدانی‌ خوارووه‌، بۆی‌ گێڕامه‌وه‌ عه‌ره‌به‌ تاڵانچییه‌كان پێشتر له‌هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ ته‌لابیان ده‌كرد كه‌ دواتر تاڵانیان كرد « ته‌لابی‌ « بن خه‌رمان كۆكردنه‌وه‌و بن خه‌رمان ماڵین بووه‌، ئه‌و وتی‌: «له‌كاتی‌ تاڵانه‌كه‌دا ئه‌وه‌ی‌ ده‌یانبرد، ده‌یانبرد، ئه‌وه‌ی‌ نەشیان برد ده‌یانڕژاندو پیسیان ده‌كرد». ئه‌و باسی‌ له‌وه‌ ده‌كرد كه‌ «هه‌ندێك له‌و عه‌ره‌بانه‌ ته‌نانه‌ت كراسی‌ ژنانیشیان تاڵان ده‌كردو له‌به‌ریان هه‌ڵده‌كێشاو ده‌یانبرد».
دووه‌م: مه‌لا تاهیری‌ قه‌ره‌تامۆر وتی‌ : ئه‌و عه‌ره‌بانه‌ یه‌كێكیان ده‌یان ساڵ سه‌پانی‌ ماڵی‌ ناسیاوێكی‌ خۆیان ده‌بێت له‌ چه‌مچه‌ماڵ‌و ده‌زانێ چی‌ هه‌یه‌و چی‌ نییه‌، له‌كاتی‌ تاڵانه‌كه‌دا له‌گه‌ڵ یه‌ك دوو عه‌ره‌بی‌ تر ده‌چنه‌ هه‌مان ماڵ، ئه‌ویش زۆری‌ پێ خۆش ده‌بێت‌و ده‌ڵێت: شوكر تۆ هاتی‌، ئیتر ترسم نییه‌و خزمه‌تی‌ زۆری‌ ده‌كات، كه‌چی‌ ئه‌و پرسیاری‌ ئه‌سپه‌كانی‌ كابرا ده‌كات، ئه‌ویش ده‌ڵێ وه‌ڵڵا له‌ ترسی‌ تاڵان ئه‌وه‌تا خستوومنه‌ته‌ ئه‌و خانووه‌وه‌و ده‌رگاكه‌م هه‌ڵچنیووه‌، كابرای‌ عه‌ره‌بیش ده‌رگای‌ هۆده‌كه‌ ده‌شكێنێت‌و ئه‌سپه‌كان ده‌بات!.
سێیه‌م: باوكی‌ ره‌فعه‌ت عه‌بدوڵای‌ ئه‌ندامی‌ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانیی کوردستان‌  له‌گه‌ڵ چه‌ند هاوڕێیه‌كی‌ تریدا له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئاواییه‌كه‌ی‌ خۆیان ده‌بن، كاتێک عه‌ره‌به‌ تاڵانچی‌ و حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان په‌لامار ده‌ده‌ن، یه‌ك دوو عه‌ره‌ب له‌و ده‌شته‌ گوایه‌ ئۆتۆمبیله‌كه‌یان په‌كی‌ كه‌وتووه‌، داوایان لێده‌كه‌ن هاوكارییان بكه‌ن، ئه‌وانیش ده‌یانه‌وێ هاوكارییان بكه‌ن، كه‌چی‌ عه‌ره‌به‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ دڕندانه‌ ده‌یانكوژن‌و به‌جێیان ده‌هێڵن.
دیاره‌ ده‌یان چیرۆكی‌ له‌م بابه‌ته‌ هه‌یه‌ كه ‌نموونه‌ی‌ دڕنده‌یی‌و خراپیی‌ ئه‌و حه‌ره‌س قه‌ومیانه‌یه‌، له‌م ماوه‌یه‌ی‌ پێشوودا له‌گه‌ڵ ناسیاوێكمدا كه‌ دوو عه‌ره‌بی‌ دۆستی‌ خۆی‌ له‌گه‌ڵ بوو. پێكه‌وه‌ له‌كه‌ركوك گفتوگۆی‌ ئه‌و رۆژگاره‌مان ده‌كرد، یه‌كێكیان باسی‌ ئه‌وه‌ی‌ كرد كه‌ چۆن له‌ودیوی‌ زابه‌وه‌ تاڵانی‌ رانه‌مه‌ڕی‌ كوردی‌ به‌شه‌ڕ له‌عه‌ره‌ب سه‌ندۆ‌ته‌وه‌و هێناوێتییه‌وه‌ بۆ دۆسته‌ كورده‌كانی‌، دیاره‌ ئه‌وه‌ ئه‌وه‌ی‌ وه‌ك چاكه‌و پیاوه‌تییه‌ك باس ده‌كرد.
ئه‌وه‌ی‌ بۆ من جێی تێڕامانه‌ ئه‌وه‌یه‌  له‌وكاته‌داو پێشترو دواتریش شاعیرو رۆشنبیرو بیرمه‌نده‌كانی‌ كورد زۆر جیاواز له‌و مامه‌ڵه‌ دڕندانه‌یه‌ی‌ عه‌ره‌ب‌و حه‌ره‌س قه‌ومییه‌كان، باسی‌ برایه‌تی‌ كوردو عه‌ره‌بیان كردووه‌و شاعیرێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ گه‌وره‌ی‌ وه‌ك بێکەس-ی ئازاو بوێر ده‌ڵێت:
دۆستی‌ كوردو عه‌ره‌ب زۆر كۆنه‌ تەئریخ شاهیده‌ 
ناحه‌زی‌ رووره‌ش له‌ داخا با یه‌خه‌ی‌ خۆی‌ دادڕێ 

گۆرانی‌ شاعیرو بیر روناكیش له‌ شیعرێكی‌ ناوازه‌دا ده‌ڵێت :

برای‌ عه‌ره‌بی‌ چاو گه‌شم 
تاڵ بوو به‌شت تاڵ بوو به‌شم 
له‌ یه‌ك باده‌ تاڵی‌ نۆشین 
برایی‌ كردین به‌ هه‌نگوین 

پێشترو دواتریش نموونه‌ی‌ ئه‌م جۆره‌ شیعرانه‌ زۆره‌و هه‌رگیز كورد وه‌ك دوژمن سه‌یری‌ عه‌ره‌بی‌ نه‌كردووه‌، كه‌چی‌ دیدی‌ ئه‌وان له‌ نووسین‌و بیرو باوه‌ڕیشیاندا هه‌ر سته‌مكارانه‌ بووه‌، دیاره‌ كرده‌وه‌كانیشیان ئه‌وه‌تا به‌به‌رچاوه‌وه‌.
یه‌كێك له‌كێشه‌كان ئه‌وه‌یه‌ دادگای‌ باڵای‌ تاوانه‌كانی‌ عیراق، دادگای‌ تاوانی‌ باڵای عیراق له‌17/7/1968 بۆ 1/5/2003 ده‌ستپێده‌كات، واته‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ر له‌و مێژووه‌ روویداوه‌ به‌دواداچوونی‌ بۆ ناكات، له‌كاتێكدا سته‌مكارییه‌كه‌ی‌ 1963 به‌عسی‌و قه‌ومییه‌ عه‌ره‌بییه‌كان كردوویانه‌، به‌ڵام له‌ یاساكه‌دا فه‌رامۆش كراوه‌، هه‌رچه‌ند خودی‌ یاساكه‌ ده‌ڵێت: ئه‌م دادگایه‌ هه‌موو ئه‌و تاوانانه‌ ده‌گرێته‌وه‌: 
1-تاوانی‌ قڕكردنی‌ به‌كۆمه‌ڵ. 
2-تاوانه‌كانی‌ دژ به‌مرۆڤایه‌تی‌. 
3-تاوانه‌كانی‌ جه‌نگ. 
4-پێشێلكردنی‌ یاساكانی‌ عیراق‌ كه‌ له‌ماده‌ی‌ 14ی‌ یاساكه‌دا دیاری‌ كراوه‌.
ئه‌مه‌ هه‌موو له‌ماده‌ی‌ یه‌كه‌می‌ یاساكه‌دا هاتووه‌، له‌كاتێكدا ئه‌وه‌ی‌ له‌1963 ڕوویداوه‌ هه‌موو ئه‌و خاڵانه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌  كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ هاتوون.
ئه‌وه‌ی‌ بۆ من جێگه‌ی‌ سه‌رسوڕمانه‌ ئه‌وه‌یه‌ بۆ نووسینی‌ یاساكه‌ زۆرجار ئه‌وانه‌ی‌ نووسیویانه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ بڕیارو یاساكانی‌ به‌ر له‌ساڵی‌ 1963.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7276
25/5/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ به‌كورتی 25/5/2017
‌ ته‌نیا هه‌نگاوی كۆتایی ماوه‌ 25/5/2017
زانست
‌ بیری یاقوب چاڵێكی ده‌م كراوه‌ له‌ ته‌كساس 25/5/2017
‌ هۆكاری سێیه‌كی مردنی مرۆڤ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا 25/5/2017
‌ دایكێكی ته‌مه‌ن ٣٧ ساڵ ٣٨ منداڵی هه‌یه‌ 25/5/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP