داڕشتنه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، پڕۆژه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ
داڕشتنه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، پڕۆژه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ ‌ 14/5/2017
سه‌نته‌ری گلۆبال ریسێرچ، ه‌هدی داریوس نازمروایا
پرۆژه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ، بابه‌تێكه‌ مشتومڕی زۆر هه‌ڵده‌گرێ‌و زۆرێك له‌ پسپۆڕان‌و چاودێرانی سیاسی قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن‌و له‌سه‌ری ده‌نووسن، هه‌ندێكیان به‌چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی ده‌زانن‌و هه‌ندێكیشیان پێیانوایه‌ كه‌ كێشه‌كان قوڵتر ده‌كاته‌وه‌.
له‌ بابه‌تێكیدا كه‌ له‌ سه‌نته‌ری گلۆبال ریسێرچ بڵاویكردۆته‌وه‌، مه‌هدی داریوس نازمروایا پسپۆڕ له‌ كاروباری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ئاسیای ناوه‌ڕاست ده‌رباره‌ی بابه‌ته‌كه‌ وتارێكی درێژی به‌ناونیشانی (پلانی داڕشتنه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، پرۆژه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ) نووسیوه‌‌و تیایدا ئاماژه‌ی به‌وه‌كردووه‌: زاراوه‌ی نوێی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست New Middle East له‌ حوزه‌یرانی 2006 له‌ ته‌لئه‌بیب له‌لایه‌ن كۆندۆ لیزا رایس وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وكاته‌ی ئه‌مریكاوه‌ پێشكه‌شكرا‌و كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندنی خۆرئاوا رۆڵیان له‌ هه‌ڵكۆڵینی زاراوه‌كه‌دا هه‌بوو، تا شوێنێ زاراوه‌ كۆنه‌كه‌ (خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی گه‌وره‌ Greater Middle East) بگرێته‌وه‌.

پشێوی دروستكراو
ده‌شڵێت: ئه‌و گۆڕانكارییه‌ له‌ زمانی ئاماژه‌دا هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ كردنه‌وه‌ی بۆری نه‌وتی (باكۆ- تبلیسی- جه‌یهان) بۆ گواستنه‌وه‌ی نه‌وت له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، دوای ئه‌وه‌ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا‌و سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل مژده‌ی زاراوه‌ی نوێی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیان دا‌و له‌ ترۆپكی ئابڵۆقه‌ی ئیسرائیل بۆ لوبنان به‌چاودێری ئه‌نگلۆ- ئه‌مریكی، هه‌ریه‌ك له‌ ئیهۆد ئۆلمه‌رت سه‌رۆك وه‌زیرانی ئه‌وكاته‌ی ئیسرائیل‌و رایس به‌كه‌ناڵه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیان راگه‌یاند كه‌ پرۆژه‌یه‌ك هه‌یه‌ بۆ دروستكردنی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ‌و له‌ لوبنانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات‌و ئه‌و راگه‌یاندنه‌ دووپاتكردنه‌وه‌ بوو له‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌ی سه‌ربازیی (ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی ئیسرائیلی) له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ كه‌ بۆ چه‌ند ساڵێك له‌ قۆناغی پلانداناندا بوو، پێكدێت له‌ دروستكردنی كه‌وانه‌یه‌ك له‌ نائارامی‌و پشێوی‌و توندوتیژی، كه‌ له‌ لوبنانه‌وه‌ بۆ فه‌له‌ستین‌و سوریا، بۆ عیراق، بۆ كه‌نداوی عه‌ره‌بی، ئێران‌و سنووری ئه‌فغانستان درێژ ده‌بێته‌وه‌، كه‌ هێزه‌كانی په‌یمانی باكووری ئه‌تڵه‌سی داگیریان كردووه‌، پرۆژه‌ی نوێی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ واشنتۆن‌و ته‌لئه‌بیب راگه‌یه‌نرا، له‌گه‌ڵ پێشبینی ئه‌وه‌ی كه‌ لوبنان ده‌بێته‌ خاڵی بنه‌ڕه‌تیی گوشار بۆ سه‌رله‌نوێ رێكخستنه‌وه‌‌و ریزبه‌ندی له‌ هه‌موو خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، به‌وه‌ش ده‌ستپێكردنی توندی (پشێوی دروستكراو) سه‌رهه‌ڵده‌دات‌و ئه‌و پشێوییه‌ دروستكراوه‌ش به‌جۆرێك بارودۆخێك بۆ به‌رپابوونی توندوتیژی‌و جه‌نگ له‌ سه‌رتاسه‌ری ناوچه‌كه‌دا ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌، كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و به‌ریتانیا‌و ئیسرائیل ده‌توانن نه‌خشه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌پێی پێویستی ئامانجه‌ ستراتیژییه‌كانیان دابڕێژنه‌وه‌. 
مه‌هدی داریوس نازمروایا نووسیویه‌تی: كۆندۆ لیزا رایس له‌ كۆنگره‌یه‌كی رۆژنامه‌وانیدا وتی: ئه‌وه‌ی لێره‌ ده‌یبینین، وێرانكردنی لوبنان‌و هێرشه‌كانی ئیسرائیله‌ بۆ سه‌ری، ئه‌و گه‌شه‌یه‌ یه‌كێك له‌ ماناكانی (له‌ دایكبوون له‌ئازاردا) به‌رجه‌سته‌ ده‌كات‌و پێویسته‌ دڵنیابین له‌ هه‌رشتێك ده‌یكه‌ین كه‌ پاڵنه‌ربێت به‌ئاراسته‌ی دروستبوونی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ، نه‌ك گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كۆنه‌كه‌، كۆندۆ لیزا رایس له‌سه‌ر لێدوانه‌كه‌ی دووچاری ره‌خنه‌ی راسته‌وخۆ بۆوه‌، چ له‌ لوبنان یان له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی، به‌هۆی ئه‌و گوزارشته‌ تونده‌ی له‌ باره‌ی گوێنه‌دانی به‌ كوێره‌وه‌ری ته‌واوی میلله‌تێك، كه‌ له‌لایه‌ن هێزی ئاسمانیی ئیسرائیله‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ڕه‌مه‌كی بۆردومان ده‌كرێت. ده‌شڵێت: وته‌كه‌ی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ده‌رباره‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست زه‌مینه‌ی خۆشكرد‌و هێرشه‌كانی ئیسرائیل بۆ سه‌ر لوبنان ده‌ستیپێكرد، كه‌ به‌ ره‌زامه‌ندی ته‌واوی هه‌ریه‌ك له‌ واشنتۆن‌و له‌نده‌ن بوو، بۆ به‌دیهێنان‌و به‌رجه‌سته‌كردنی ئامانجه‌ جیۆ ستراتیژییه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، به‌ریتانیا‌و ئیسرائیل.

هێزێكی شۆڕشگێڕی جوانه‌
پسپۆڕه‌كه‌ی كاروباری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ئاسیای ناوه‌ڕاست ئاماژه‌ی به‌وه‌كردووه‌: به‌پێی مارك لیفاینی پرۆفیسۆر، گروپی جیهانگیریی جیۆ لیبرالی‌و پارێزگاره‌كان‌و له‌كۆتاییشدا ئیداره‌ی بوش، خۆیان به‌ وێرانكردنی زۆره‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌، وه‌كو وه‌سفێكی ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی ئومێدیان خواست سیستمی جیهانیی نوێی پێ بخوڵفێنن. به‌بۆچوونی مایكل لیدین فه‌یله‌سوفی نیۆلیبراڵی‌و راوێژكاری بوش، پشێوی دروستكراو سه‌باره‌ت به‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، هێزێكی شۆڕشگێڕی جوانه‌ بۆ تێكشكاندنی دروستكار. ده‌شڵێت: پێده‌چێت عیراق كه‌ هێزی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی داگیری كردووه‌، به‌تایبه‌تی كوردستانی عیراق، وه‌كو خاكێكی ئاماده‌كراو وایێت بۆ دابه‌شكردن‌و جیاكردنه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئێستاش به‌شێوه‌یه‌كی فیعلی ئه‌و كاره‌ به‌بیانووی چوارچێوه‌یه‌كی یاسایی له‌ سایه‌ی په‌رله‌مانی عیراق‌و به‌ناوی فیدراڵییه‌وه‌ ده‌كرێت، بۆ دابه‌شكردنی عیراق بۆ سێ به‌ش. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، ره‌نگه‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌ی سه‌ربازیی ئه‌نگلۆ- ئه‌مریكی كار بۆ دابینكردنی گه‌یشتن به‌ ئاسیای ناوه‌ڕاست بكات، له‌ رێگه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌‌و ئه‌فغانستان‌و پاكستانه‌وه‌ كه‌ خاڵی ده‌ستپێكردنن بۆ فراوانبوونی ده‌سه‌ڵاتی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ره‌و ناوچه‌كانی یه‌كێتیی سۆڤێت‌و كۆماره‌كانی سۆڤێتی جاران له‌ ئاسیای ناوه‌ڕاست‌و تا راده‌یه‌كیش خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆته‌ چینی باشووری ئاسیای ناوه‌ڕاست‌و هه‌روه‌ها ئاسیای ناوه‌ڕاست به‌ چینی باشووری روسیا یان ده‌ره‌وه‌ی نزیكی روسیا ناو ده‌برێت.
باسی له‌وه‌شكردووه‌: ژماره‌یه‌ك له‌ بیرمه‌ندانی روس‌و ئاسیای ناوه‌ڕاست، پلاندانه‌رانی سه‌ربازی‌و ستراتیژییه‌كان، راوێژكارانی ئه‌من‌و ئابووری‌و سیاسه‌ت پێیانوایه‌ كه‌ ئاسیای ناوه‌ڕاست (چینی باشووری روسیا) وه‌كو ناوچه‌یه‌كی فشه‌ڵ وایه‌ بۆ یه‌كێتیی روسیا. ده‌شڵێت: جێی تێڕامانه‌ زبیگنیو برزیزنسكی راوێژكاری پێشووتری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌مریكی له‌كتێبه‌كه‌یدا به‌ناونیشانی پارچه‌ گه‌وره‌كانی شه‌تره‌نج ئاماژه‌ی به‌وه‌كردووه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتنی ئه‌مریكا‌و پێویستییه‌ جیۆستراتیژییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی هاوچه‌رخ وه‌ك ئامێرێكه‌ بۆ كۆنترۆڵكردنی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی برزیزنسكی پێی ده‌ڵێت به‌ڵكانی ئۆراسی، كه‌ پێكدێت له‌ كۆكاز (جۆرجیا، كۆماری ئازه‌ربایجان‌و ئه‌رمینیا)، ئاسیای ناوه‌ڕاست (كازاخستان، كیرگیسزتان، تاجیكستان، توركمانستان‌و ئه‌فغانستان) تا راده‌یه‌كیش هه‌ریه‌ك له‌ ئێران‌و توركیا، هه‌روه‌ها هه‌ریه‌ك له‌ ئێران‌و توركیا جیاكه‌ره‌وه‌ی باكووری دوورتر بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پێكده‌هێنن (جگه‌ له‌ كۆكاز)‌و سنووره‌كانیان له‌ خۆرئاواوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وروپا‌و له‌ خۆرهه‌ڵاتیشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كێتیی سۆڤێتی جاران پێكده‌گه‌ن. 

سنووری خوێن، چۆن خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست باشتر ده‌بێت؟
ئاشكراشیكردووه‌: نه‌خشه‌كه‌ تا راده‌یه‌ك بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست نه‌زانراو بوو، ئه‌فغانستانیش كه‌ له‌لایه‌ن ناتۆوه‌ داگیر كراوه‌، پاكستانیش كه‌ له‌ ناوه‌نده‌كانی ده‌زگا ستراتیژییه‌كاندا ئاڵوگۆڕی پێده‌كرێت. ئه‌نگلۆ سه‌ربازی‌و ناتۆ‌و ده‌زگا سیاسی‌و سه‌ربازییه‌كان له‌ ناوه‌ڕاستی 2006 دا، رێگه‌درا ئاشكرا ببێت، ره‌نگه‌ وه‌كو هه‌وڵێك بۆ بونیاتنانی كۆده‌نگی‌و ئاماده‌كردنی رای گشتی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی بۆ ئه‌گه‌ری گۆڕانكارییه‌كان، له‌وانه‌یه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا كاره‌ساتبار بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌م نووسینه‌دا نه‌خشه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی له‌گه‌ڵدایه‌ له‌ دوای ناونانه‌وه‌‌و تازه‌كردنه‌وه‌ی په‌یكه‌ره‌ی، تا ببێته‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ. ده‌شڵێت: له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی نه‌خشه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ره‌سمیی گوزارشت له‌ بۆچوونی وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌مریكا ناكات، به‌ڵام له‌ به‌رنامه‌ی مه‌شقی گه‌وره‌ ئه‌فسه‌ری سوپا له‌ كۆلێژی به‌رگری سه‌ر به‌په‌یمانی باكووری ئه‌تڵه‌سی به‌كارده‌هێنرێت، هه‌روه‌ها ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ شانبه‌شانی نه‌خشه‌ هاوشێوه‌كانی دیكه‌ له‌ ئه‌كادیمیای نیشتمانیی بۆ جه‌نگ به‌كارده‌هێنرێت، هه‌روه‌ك له‌ نه‌خشه‌ سه‌ربازییه‌كانی دیكه‌ له‌ فه‌رمانگه‌ی پلانی سه‌ربازیی به‌كارده‌هێنرێت.
به‌بۆچوونی پسپۆڕه‌كه‌، پێده‌چێت ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ پشتی به‌ نه‌خشه‌ی دیكه‌ به‌ستبێت، له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌خشه‌ كۆنانه‌ش كه‌ سنووری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیان تێدایه‌‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دوای سه‌رده‌می وۆدرۆ ویلسۆن سه‌رۆكی ئه‌مریكا‌و جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیی، به‌ڵام ئه‌م نه‌خشه‌ تازه‌یه‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای بۆچوونه‌كانی رالف پیته‌رز كۆلۆنێلی خانه‌نشینی سوپای ئه‌مریكا پێشكه‌ش كرا، كه‌ پێی وایه‌ ئه‌و سنووره‌ی له‌نه‌خشه‌كه‌دا داڕێژراوه‌ته‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كی ریشه‌یی چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی هاوچه‌رخ ده‌كات. نووسیویشیه‌تی: نه‌خشه‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ پێكهاته‌یه‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌ كتێبه‌كه‌ی كۆلۆنێله‌ خانه‌نشینه‌كه‌ به‌ناوی (هه‌رگیز شه‌ڕ ته‌واو نابێت)، كه‌ له‌ 10ی حوزه‌یرانی 2006 دا ئاشكرایكرد، هه‌روه‌ها ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كه‌ نه‌خشه‌ كێشرابۆوه‌، له‌ ژێر ناونیشانی «سنووری خوێن، چۆن خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست باشتر ده‌بێت؟»، له‌ گۆڤاری هێزه‌ چه‌كداره‌كاندا بڵاوكرایه‌وه‌ كه‌ سوپای ئه‌مریكا به‌كۆمێنتی رالف پیته‌رز ده‌ریده‌كات. له‌كۆتاییشدا كۆلۆنێل پیته‌رز نێردرا بۆ لای جێگری سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ئه‌ركان بۆ كاروباری هه‌واڵگری له‌ وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌مریكا‌و یه‌كێك بوو له‌ دیارترین دانه‌ره‌كانی وه‌زاره‌تی به‌رگری‌و ژماره‌یه‌ك وتاری سه‌باره‌ت به‌ستراتیژی له‌ گۆڤاره‌ سه‌ربازییه‌كان‌و ده‌زگاكانی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا نووسی.
روونیشیكردۆته‌وه‌: وا نووسراوه‌ كه‌ چوار كتێبه‌كه‌ی پێشووی رالف پیته‌رز ده‌رباره‌ی ستراتیژی، كاریگه‌رییه‌كی زۆریان له‌ فه‌رمانگه‌ حكومی‌و سه‌ربازییه‌كاندا هه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر پرسیار بكرێت كه‌ ئایا ئه‌وه‌ی له‌ واقیعدا روو ده‌دات ته‌واو پێچه‌وانه‌یه‌؟، ئایا ده‌كرێت كۆلۆنێل پیته‌رز ته‌نها سه‌رقاڵی ئاشكراكردنی ئه‌وه‌ بووبێت كه‌ واشنتۆن‌و پلاندانه‌ره‌ ستراتیژییه‌كان بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست خه‌ریكی بوون؟. 
نووسه‌ر ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ هه‌رچییه‌ك بێت، نه‌خشه‌كێشانه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وا پێشكه‌شكراوه‌ كه‌ ریزبه‌ندییه‌كی مرۆیی‌و باشه‌‌و سوودی بۆ گه‌لانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ناوچه‌كانی نزیكی ده‌بێت‌و به‌گوێره‌ی رالف پیته‌رز، سنووری نێوده‌وڵه‌تیی هه‌رگیز به‌ته‌واوی دادپه‌روه‌رانه‌ نه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌و سته‌مه‌ی به‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كه‌وێت كه‌ ناچار ده‌كرێن پێكه‌وه‌ بژین یان له‌ یه‌كتر جیابكرێنه‌وه‌، جیاوازییه‌كی زۆر دروست ده‌كات، زۆرجار جیاوازی له‌ نێوان ئازادی‌و چه‌وساندنه‌وه‌، لێبوورده‌یی‌و دوژمنكاری، ده‌سه‌ڵاتی یاسا‌و تیرۆر، ته‌نانه‌ت له‌ نێوان ئاشتی‌و جه‌نگدایه‌‌و زۆرترین سنووری هه‌ڕه‌مه‌كی‌و شێواویش له‌جیهاندا ده‌كه‌وێته‌ ئه‌فریقیا‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌، چونكه‌ له‌لایه‌ن ئه‌وروپییه‌كانی په‌یوه‌ست به‌به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیانه‌وه‌ كێشراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی كێشه‌ی زۆریان هه‌یه‌ له‌ نه‌خشه‌كێشانی سنووری تایبه‌تدا، سنووری ئه‌فریقیا به‌رده‌وامه‌ له‌ هۆكاری مردنی ملیۆنه‌ها دانیشتووی ناوخۆ، به‌ڵام سنووری نادادپه‌روه‌رانه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، وه‌ك چه‌رچڵ ده‌ڵێت، هێنده‌ كێشه‌ دروست ده‌كات كه‌ زۆر زیاتره‌ له‌وه‌ی ناوخۆ بتوانێت به‌رگه‌ی بگرێت. ده‌شڵێت: له‌كاتێكدا خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كێشه‌ی زۆر زیاتری سنووری شێوێنراو له‌ متبوونی كلتووری ده‌گرێته‌ خۆی، بۆ نایه‌كسانی ئابڕووبه‌رانه‌، بۆ توندڕه‌وی كوشنده‌ی ئایینی. گه‌وره‌ترین به‌حه‌رامكراو له‌تێكۆشاندا بۆ تێگه‌یشتنی هۆكاره‌كانی شكستی هه‌موو ناوچه‌كه‌ نه‌ك ئیسلام، سنووری ترسناك یان پیرۆز كه‌ دیپلۆماتكاره‌كانمان ده‌یپه‌رستن. 

ئازارێكی پێویست یان ژانی له‌دایكبوون
مه‌هدی داریوس ده‌ڵێت: به‌هه‌رحاڵ، هیچ شتێك بۆ چاككردنی سنوور نییه‌، هه‌رچه‌نده‌ بوێرانه‌‌و توند بێت كه‌ وا بكات هه‌موو كه‌مینه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ خۆشی بژین، له‌ هه‌ندێ حاڵه‌تدا گروپی ئیتنی‌و ئایینی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا تێكه‌ڵ ده‌بن‌و هاوسه‌رگیری له‌نێوانیاندا ده‌بێت، یان له‌ شوێنی دیكه‌ ره‌نگه‌ پرۆسه‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی گشت له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندی خوێن یان مه‌زهه‌بی ئایینی دڵخۆشكه‌ر نابێت، وه‌كو ئه‌وانه‌ی پێشبینی ده‌كه‌ن‌و ئێستا پێشنیازی ده‌كه‌ن.
ئاشكراشیكردووه‌: له‌ نه‌خشه‌ هاوپێچه‌كه‌ی ئه‌م نووسینه‌دا سنووری گریمانه‌كراو ئه‌و سته‌مكارییانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كات، كه‌ زۆرێك له‌ گروپ‌و دانیشتووانه‌ گه‌وره‌كان له‌ رووی قه‌واره‌‌و گرنگییه‌وه‌ به‌ده‌ستییه‌وه‌ ناڵاندوویانه‌، له‌وانه‌ كورد، بلوج‌و عه‌ره‌بی شیعه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ دواندنی كێشه‌ی مه‌سیحییه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست شكست ده‌هێنێت، به‌هائییه‌كان، ئیسماعیلییه‌كان، نه‌قشبه‌ندییه‌كان‌و زۆرێك له‌و كه‌مینانه‌ی دیكه‌ كه‌ ژماره‌یان كه‌متره‌، هه‌روه‌ها هه‌ڵه‌یه‌ك هه‌یه‌ كه‌ به‌هیچ خه‌ڵاتێكی زه‌وی چاره‌سه‌ر ناكرێت، وه‌كو كۆمه‌ڵكوژی كه‌ ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی له‌ سه‌ره‌مه‌رگیدا به‌رامبه‌ر ئه‌رمه‌نه‌كان كردی. 
روونیشیكردۆته‌وه‌: له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‌و له‌گه‌ڵ هه‌موو سته‌مكارییه‌كان كه‌ سنووری گریمانه‌كراو لێره‌ به‌بێ چاره‌سه‌ر به‌جێیان ده‌هێڵێت، ئێمه‌ به‌بێ ئه‌و پێداچوونه‌وه‌ سه‌ره‌كیانه‌ بۆ سنوور، هه‌رگیز خۆرهه‌ڵاتێكی ناوه‌ڕاستی زیاتر ئارام نابینین، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌شی كه‌ بابه‌تی گۆڕانی سنووریان پێ هه‌رس ناكرێت، ئه‌وه‌ خزمه‌تیان ده‌كات كه‌ مه‌شقێكی ئه‌قڵانی بكه‌ن‌و تیایدا هه‌وڵی گریمانه‌ی چاككردنێكی دادپه‌روه‌رانه‌ی تر بده‌ن. سنووری نیشتمانیی ته‌نگه‌ی بۆسفۆر‌و سند، قبوڵ كردنی حه‌قیقه‌ت ده‌گه‌یه‌نێت به‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی نێوده‌وڵه‌تی جگه‌ له‌ جه‌نگ، هه‌رگیز كه‌ره‌سته‌ی كارای بۆ راستكردنه‌وه‌ی سنووره‌ هه‌ڵه‌كان پێش نه‌خستووه‌، لێره‌وه‌ هه‌ر هه‌وڵێكی ئه‌قڵانی بۆ تێگه‌یشتنی سنووری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، یارمه‌تیمان ده‌دات بۆ تێگه‌یشتنی ئه‌و ئاسته‌نگانه‌ی رووبه‌ڕوومان ده‌بێته‌وه‌‌و به‌ره‌نگاریشی ده‌بینه‌وه‌، ئێمه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ شێواندنێگی گه‌وره‌ ده‌كه‌ین كه‌ ده‌ستكردی مرۆڤه‌‌و نه‌وه‌ستاوه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی كینه‌‌و توندوتیژی تا ئه‌و كاته‌ی چاك ده‌كرێته‌وه‌. 
پسپۆڕه‌كه‌ی كاروباری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ئاسیای ناوه‌ڕاست تیشكی خستۆته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ شانبه‌شانی ئه‌و بۆچوونه‌ی پپَیوایه‌ متبوونێكی كلتووری له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌یه‌، پێویسته‌ تێبینی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ رالف پیته‌رز دانی پێداده‌نێت به‌وه‌ی كه‌ سروشتی پێشنیازه‌كانی توندن (دراكۆنین)، به‌ڵام سووره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ ئازاری پێویسته‌‌و هه‌ر ده‌بێت گه‌لانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بیچێژن، ئه‌و بۆچوونه‌ش له‌گه‌ڵ ئازار‌و كوێره‌وه‌ری پێویست به‌شێوه‌یه‌كی زۆر له‌گه‌ڵ بۆچوونه‌كانی كۆندۆلیزا رایس وه‌زیری پێشووتری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا یه‌كانگیرن، وێرانكردنی لوبنان له‌لایه‌ن سوپای ئیسرائیله‌وه‌ ئازارێكی پێویست بوو یان ژانی له‌دایكبوونی سروشتی بوو له‌ پێناوی دروستبوورنی خۆرهه‌ڵاتێكی ناوه‌ڕاستی نوێ، كه‌ واشنتۆن‌و له‌نده‌ن‌و ته‌لئه‌بیب گریمانه‌ی ده‌كه‌ن. 
ئاماژه‌ی به‌وه‌شداوه‌: بیرۆكه‌ی چاككردن‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌‌و سه‌رله‌نوێ كۆكردنه‌وه‌ی وڵاته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا پێچراوه‌ته‌وه‌‌و وه‌كو چاره‌سه‌رێكی دوژمنایه‌تی‌و ململانێ به‌رده‌وامه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پێشكه‌ش ده‌كرێت، به‌ڵام ئه‌و پێشنیازه‌ رێ ونكه‌ره‌، ساخته‌یه‌، به‌شێوه‌یه‌كی ره‌ها وه‌همییه‌، لایه‌نگرانی بۆچوونی دروستكردنی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ‌و نه‌خشه‌كێشانه‌وه‌ی سنوور له‌ ناوچه‌كه‌، خۆیان گێل ده‌كه‌ن‌و شكست ده‌هێنن له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ بنچینه‌ی كێشه‌كان‌و ملمڵانێ به‌رده‌وامه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی هاوچه‌رخدا، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی راگه‌یاندنیش دانی پێدا نانێت حه‌قیقه‌تی هه‌موو كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانه‌ كه‌ ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، هۆكاره‌كه‌ی بۆ ده‌ستوه‌ردانی ئه‌جیندای ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی ئیسرائیلی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هۆكاری زۆرێك له‌و كێشانه‌ی كاریگه‌رییان له‌سه‌ر خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌یه‌، كه‌ڵه‌كه‌بوونێكی ئه‌نقه‌ستی گرژییه‌ ئیقلیمییه‌كانی پێشووه‌، هه‌ریه‌ك له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و به‌ریتانیا به‌شێوه‌یه‌كی كلاسیكی دابه‌شبوونه‌ تایه‌فییه‌كان‌و گرژییه‌ ئیتنی‌و توندوتیژییه‌ ناوخۆییه‌كانیان له‌ به‌شه‌ جیاوازه‌كانی جیهاندا قۆسته‌وه‌، له‌نێویشیاندا ئه‌فریقیا‌و ئه‌مریكای لاتین‌و ناوچه‌ی باڵكان‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، عیراقیش نموونه‌یه‌كه‌ له‌ نموونه‌ زۆره‌كان بۆ به‌كارهێنانی ستراتیژی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی، نموونه‌ی دیكه‌ش رواندا‌و یۆگۆسلاڤیا‌و كۆكاز‌و ئه‌فغانستان. 

بیانووی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌
ئاماژه‌ی به‌وه‌شداوه‌: له‌ نێو كێشه‌ به‌رده‌وامه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی هاوچه‌رخدا، نه‌بوونی دیموكراسی راسته‌قینه‌یه‌، كه‌ سیاسه‌ته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا‌و به‌ریتانیا به‌ ئه‌نقه‌ست ئاسته‌نگیان بۆ دروست ده‌كرد‌و به‌دیهێنانی دیموكراسی له‌سه‌ر شێوازی ئه‌وروپا ته‌نها له‌ وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست داواكراو بوو، واشنتۆن تائێستاش وه‌كو بیانووی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌، به‌وریاییه‌وه‌ كاری بۆ ده‌كات. هه‌روه‌ها تائێستاش زۆرێك له‌ وڵاتانی نادیموكراسی هه‌یه‌ كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كێشه‌ی له‌گه‌ڵیاندا نییه‌، به‌ڵام له‌ ناو خولگه‌ی ئه‌نگلۆ- ئه‌مریكیدان. ده‌شڵێت: وێڕای ئه‌وه‌ش، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كاری له‌سه‌ر دواخستن یان رووخاندنی حكومه‌ته‌ دیموكراسییه‌كان ده‌كرد له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، له‌ ساڵی 1953 دا له‌ ئێران، ویلایه‌ت یه‌كگرتووه‌كان‌و شانشینی یه‌كگرتوو سه‌رپه‌رشتی كوده‌تایه‌كیان كرد له‌ دژی حكومه‌ته‌ دیموكراسییه‌كه‌ی (موسه‌ده‌ق) سه‌رۆك وه‌زیران، هه‌روه‌ها بۆ زۆرێك له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی، كه‌ هاوپه‌یمانی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی پشتیوانی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازیی ده‌كات، له‌گه‌ڵ رێكخستنی حوكمی ره‌ها‌و سه‌ركرده‌ی زۆردار به‌شێوه‌‌و جۆرێكی دیكه‌، دوا نموونه‌ش له‌سه‌ر ئه‌وه‌، ئه‌وه‌ی له‌ فه‌له‌ستین روو ده‌دات، ناڕه‌زایی توركیا له‌ كۆلێژی سه‌ربازیی ناتۆ له‌ رۆما.
پسپۆڕ له‌ كاروباری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ئاسیای ناوه‌ڕاست جه‌ختیكردۆته‌وه‌ كه‌ نه‌خشه‌كه‌ی رالف پیته‌رز بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ، كاردانه‌وه‌‌و تووڕه‌بوونی له‌ توركیا لێكه‌وته‌وه‌، به‌پێی راگه‌یه‌نراوێكی توركیا له‌ 15ی ئه‌یلولی 2006 دا، نه‌خشه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ له‌ كۆلێژی سه‌ربازیی ناتۆ له‌ پایته‌ختی ئیتالیا نمایش كرا، باسی له‌وه‌شكردووه‌ كه‌ ئه‌فسه‌ره‌ توركه‌كان ده‌ستبه‌حێ له‌وه‌ تووڕه‌بوون كه‌ توركیا له‌نه‌خشه‌كه‌دا به‌شبه‌ش كراوه‌‌و ره‌نگه‌ پێش ئه‌وه‌ی ناوه‌رۆكه‌كه‌ی له‌ به‌رده‌م ئه‌فسه‌رانی ناتۆ له‌ رۆما ئاشكرا كرابێت، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان ئه‌و نه‌خشه‌یه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌كادیمیای نیشتمانیی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر درابێت. بۆیه‌ له‌كاردانه‌وه‌یه‌كدا، ژه‌نراڵ بویوكانیت سه‌رۆكی ده‌سته‌ی هاوبه‌شی ئه‌ركانی توركیا په‌یوه‌ندی كردووه‌ به‌ ژه‌نراڵ پیته‌ر پیس سه‌رۆكی ده‌سته‌ی هاوبه‌شی ئه‌ركانی ئه‌مریكاوه‌‌و نیگه‌رانی خۆی ده‌ربڕیوه‌ له‌ نمایشكردنی نه‌خشه‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ‌و ئه‌فغانستان‌و پاكستان، له‌به‌رئه‌وه‌ وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌مریكا بێده‌نگی شكاند‌و توركیای به‌وه‌ هێوركرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و نه‌خشه‌یه‌ سیاسه‌تی ره‌سمیی‌و ئامانجه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ناوچه‌كه‌دا نییه‌، به‌ڵام پێده‌چێت ئه‌وه‌ ناكۆك بێت له‌گه‌ڵ هه‌ڵسوكه‌وتی هاوپه‌یمانی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی له‌ناوچه‌كه‌‌و له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی ناتۆ له‌ ئه‌فغانستان.
هه‌روه‌ك ئاماژه‌ی به‌بڕگه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كتێبی پارچه‌ گه‌وره‌كه‌ی شه‌تره‌نجی زبینگیۆ برزیزنسكی داوه‌‌و نووسیویه‌تی: سه‌ركه‌وتنی ئه‌مریكا‌و پێویستییه‌ جیۆ- ستراتیژییه‌كانی، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ توركیا‌و ئێرانیش ده‌گرێته‌وه‌، دوو ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن گه‌وره‌ترین هێز له‌ خۆرهه‌ڵاتی باڵكان، كه‌ ده‌كه‌ونه‌ سه‌ر سنووری باشوور، له‌ رووی توانا‌وه‌ لاوازن‌و له‌به‌رده‌م ململانێ ئیتنییه‌ ناوخۆكانی «دابه‌شكردن» ئاشكران‌و ئه‌گه‌ر هه‌ر یه‌كێكیان به‌ده‌ست نه‌بوونی سه‌قامگیرییه‌وه‌ گرفتار بێت، ئه‌وا كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی ناوچه‌كه‌ ناتوانرێت كۆنترۆڵ بكرێن‌و ره‌نگه‌ عیراقێكی پارچه‌‌و دابه‌شكراو، باشترین رێگه‌ بێ بۆ به‌دیهێنانی ئه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌سه‌یركردنی ئه‌و شتانه‌ی له‌ باره‌ی چاوچنۆكییه‌كانی كۆشكی سپییه‌وه‌ ده‌یزانین، ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌یه‌ كه‌ وێرانكاری‌و پشێوی دروستكراو له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، باڵانسی به‌كه‌ڵكن بۆ سه‌رله‌نوێ دروستكردنه‌وه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست «دروستكردنی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی نوێ»‌و فراوانكردنی نه‌خشه‌ڕێگه‌ی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ئاسیای ناوه‌ڕاستدا. ده‌شڵێت: له‌ ئه‌وروپا، وشه‌ی باڵكان وێنه‌ی ململانێ ئیتنی‌و كێبه‌ركێی هێزه‌ گه‌وره‌ ئیقلیمییه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت، هه‌روه‌ها له‌ ئۆراسیاش (باڵكانه‌كه‌ی)، به‌ڵام باڵكانی ئۆراسی رووبه‌ری زۆر فراوانتره‌‌و دانیشتووانی زیاتره‌، ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی ئایینی‌و ئیتنی گونجاوتره‌، ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌یه‌كی لاكێشه‌یی جوگرافی فراوان كه‌ ناوچه‌یه‌كی سه‌نته‌ر پێكده‌هێنێت بۆ ناسه‌قامگیریی جیهان، كه‌ چه‌ند به‌شێك له‌ باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئه‌وروپا‌و ناوه‌ڕاستی ئاسیا‌و چه‌ند به‌شێك له‌ باشووری ئاسیا «پاكستان، كشمیرو خۆرئاوای هیندستان»‌و ناوچه‌ی كه‌نداوی فارسی‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌گرێته‌وه‌. ده‌شڵێت: وڵاتانی باڵكان كرۆكی ناوخۆی ئه‌و لاكێشه‌ فراوانه‌ پێكده‌هێنن، ئه‌وه‌ به‌شێوازێكی گرنگ‌و به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی، جیاوازه‌ له‌ چینی ده‌ره‌وه‌‌و ده‌وروبه‌ری، ئه‌وه‌ بۆشایی له‌ده‌سه‌ڵاتدا به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی وڵاتانی سه‌ر كه‌نداوی فارسی‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیش نائارامن، ئیدی هێزی ئه‌مریكی وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی كۆتایی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌مێنێته‌وه‌، به‌وه‌ش ناوچه‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ره‌وه‌یدا نائارامه‌‌و ده‌بێته‌ شانۆی قۆرخكاریی كه‌ تاكه‌ هێزێكه‌‌و مه‌زاجی خۆی به‌و قۆرخكارییه‌وه‌ دیاری ده‌كات، به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌وه‌، ناوچه‌ی باڵكانی ئۆراسی وه‌بیرهێنه‌ره‌وه‌یه‌كی راسته‌قینه‌ی باڵكانی كۆن‌و باو پێكده‌هێنێت وه‌ك له‌ باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئه‌وروپا. 
مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ قه‌واره‌ سیاسییه‌كانی سه‌قامگیر نین، به‌ڵكو هانده‌ره‌‌و دراوسێ به‌هێزه‌كانی بانگ ده‌كات، ئه‌وانه‌ی پێده‌چێت هه‌ریه‌كه‌یان سوورتر بێت له‌ نه‌یاره‌كه‌ی بۆ پاوانكردنی ناوچه‌كه‌، ئه‌وه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كی باوه‌ له‌ بۆشایی ده‌سه‌ڵات‌و لوشینی ده‌سه‌ڵات، ئه‌وه‌ پاساوی ناونانی باڵكانی ئۆراسییه‌. 

ره‌نگه‌ ببنه‌ هه‌وڵی نه‌زۆك
روونیشیكردۆته‌وه‌: تا باڵكانی كۆن خه‌ڵاتی جیۆ سیاسی بێت له‌ ململانێ له‌سه‌ر سه‌ركه‌وتنی ئه‌وروپا، ئه‌وا باڵكانی ئۆراسی كه‌ تۆڕێكی گواستنه‌وه‌ی تازه‌ پێگه‌یشتووه‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئامانجی به‌ستنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندترین لایه‌نه‌كانی ئۆراسیایه‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ خۆرئاوا‌و خۆرهه‌ڵاتییه‌ زۆرتر ماندووه‌كان، ئه‌وه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ ناوچه‌یه‌كی گرنگه‌ له‌ رووی جیۆ سیاسییه‌وه‌، وێڕای ئه‌وه‌ی له‌ رووی ئاسایش‌و چاوله‌سه‌رییه‌ مێژووییه‌كانه‌ بۆ لانیكه‌م سێ له‌ دراوسێ به‌هێزترینه‌ نزیكه‌كانی، به‌دیاریكراویش روسیا‌و توركیا‌و ئێران، له‌گه‌ڵ ئاماژه‌كردن بۆ وڵاتی چین كه‌ گرنگی زیاتر به‌ناوچه‌كه‌ ده‌دات، به‌ڵام وڵاتانی باڵكانی ئۆراسی به‌دڵنیاییه‌وه‌ وه‌كو ئه‌گه‌ری خه‌ڵاتێكی ئابووری گرنگترن، كه‌ رێژه‌یه‌كی زۆری یه‌ده‌گی غاز‌و نه‌وت له‌ناوچه‌كه‌دایه‌، وێڕای ئاسنی سروشتی گرنگ‌و ئاڵتوونیش. 
ئاشكراشیكردووه‌ كه‌ پێشبینیش ده‌كرێت له‌ ماوه‌ی دوو یان سێ ده‌یه‌ی داهاتوودا به‌كاربردنی وزه‌ له‌ جیهاندا زیاتر ببێت، هه‌روه‌ها وه‌زاره‌تی وزه‌ی ئه‌مریكا پێشبینی ده‌كات كه‌ خواستی جیهانی 50% زیاتر به‌رز ببێته‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ به‌كاربردنی له‌ خۆرهه‌ڵاتی دووردا زۆر ده‌بێت‌و زۆربوونی گه‌شه‌ی ئابووری زۆر له‌ ئاسیا گوشاری زۆر ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌‌و قۆستنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی نوێی وزه‌. 
هه‌روه‌ك تیشكی خستۆته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ناوچه‌ی ناوه‌ڕاستی ئاسیا‌و حه‌وزی ده‌ریای قه‌زوێن به‌وه‌ ناسراون كه‌ ئه‌و یه‌ده‌گی غازی سروشتی‌و پێترۆڵه‌ی ده‌سته‌به‌ری ده‌كه‌ن، زۆر زیاتره‌ له‌وه‌ی له‌ كوێت‌و كه‌نداوی مه‌كسیك‌و ده‌ریای باكوور هه‌یه‌. گه‌یشتن به‌و سامانه‌‌و هاوبه‌شی كردن تیایدا، ئامانجێك ده‌گرێته‌خۆی كه‌ ئامانجی نیشتمانیی ده‌وروژێنێت‌و به‌رژه‌وه‌ندی كۆمپانیاكان هانده‌دات‌و ئامانجه‌ مێژووییه‌كان زیندوو ده‌كاته‌وه‌‌و چاوچنۆكی ئیمپریالیزم ده‌ژێنێته‌وه‌‌و كێبه‌ركێ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان گڕ ده‌داته‌وه‌‌و ئه‌گه‌ری ته‌قینه‌وه‌ی ره‌وشه‌كه‌ زیاتر ده‌كات، به‌پێی ئه‌و راستییه‌ی كه‌ ناوچه‌كه‌ نه‌ك ته‌نها بۆشایی ده‌سه‌ڵاتی تێدایه‌، به‌ڵكو له‌ناوخۆشدا سه‌قامگیر نییه‌. 
باسی له‌وه‌شكردووه‌: ناوچه‌ی باڵكان نۆ وڵات ده‌گرێته‌ خۆی كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌و وه‌سفه‌ی پێشوودا گونجاون، له‌گه‌ڵ دوو وڵاتی دیكه‌ كه‌ وه‌كو دوو كاندیدی گریمانه‌ن، نۆ وڵاته‌كه‌ش بریتین له‌ كازاخستان، كیركیزستان، تاجیكستان، ئۆزبه‌كستان، توركمانستان، ئازه‌ربایجان، ئه‌رمینیا‌و جۆرجیا، كه‌ هه‌موویان به‌شێك بوون له‌ یه‌كێتیی سۆڤێتی جاران، له‌گه‌ڵ ئه‌فغانستان، هه‌روه‌ها توركیا‌و ئێران وه‌كو دوو زیادكراو بۆ لیسته‌كه‌، كه‌ هه‌ردووكیان تونای زیاتریان هه‌یه‌ بۆ ژیانی سیاسی‌و ئابووری‌و هه‌ردووكیشیان دوو ركابه‌ری چالاكن له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ئیقلیمی له‌ ناوچه‌ی باڵكانی ئۆراسی، به‌وه‌ش ده‌بنه‌ دوو یاریزانی گرنگی جیۆ ستراتیژی، له‌ هه‌مان كاتیشدا هه‌ردووكیان ئه‌گه‌ری هه‌ڵگیرسانی ململانێی ناوخۆی ئیتنییان له‌سه‌ره‌‌و ئه‌گه‌ر یه‌كێكیان یان هه‌ردووكیان تووشی نائارامی ببن، ئه‌وا كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی ناوچه‌كه‌ به‌جۆرێك ده‌بن كه‌ چاره‌سه‌ر نابن، له‌كاتێكدا ئه‌و هه‌وڵانه‌ی بۆ سنوورداركردنی هه‌ژموونی روسیا له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌درێت، ره‌نگه‌ ببنه‌ هه‌وڵی نه‌زۆك.
نووسه‌ر ده‌ڵێت: خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌ندێك مانا له‌خۆی ده‌گرێت، له‌گه‌ڵ ته‌ریبییه‌كی به‌رچاو له‌گه‌ڵ وڵاتانی باڵكان‌و ناوه‌ڕاست‌و خۆرهه‌ڵاتی ئه‌وروپا له‌ ساڵانی پێش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان‌و له‌ كاتی ئه‌و جه‌نگه‌دا سنووری وڵاتانی باڵكان‌و ناوه‌ڕاست‌و خۆرهه‌ڵاتی ئه‌وروپا كێشرایه‌وه‌‌و ئه‌و ناوچه‌یه‌ سه‌رده‌مێكی پڕ له‌ پشێوی‌و توندوتیژی ململانێی به‌خۆیه‌وه‌ بینی، پێش‌و پاش جه‌نگ كه‌ راسته‌وخۆ له‌ ئه‌نجامی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كان‌و ده‌ستوه‌ردانی ده‌ره‌كییه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا.
هۆكاره‌كانی به‌رپابوونی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان شه‌ڕانگێز تره‌ له‌ راڤه‌كردنی پێوه‌ره‌كان كه‌ له‌ كتێبی خوێندنگه‌كاندا هاتووه‌، تیرۆركردنی فرانز فێردیناند میراتگری پاشای ئیمپراتۆری نه‌مسا- هه‌نگاریا (هایسبۆرگ) له‌ سه‌راییڤۆ، هۆكاره‌ ئابوورییه‌كان هۆكاری سه‌ره‌كی جه‌نگه‌ به‌رفراوانه‌كه‌ بوون له‌ ساڵی 1914 دا. روونیشیكردۆته‌وه‌: له‌دیدارێكدا له‌ ساڵی 1982، نۆرمان دود كارمه‌ندی پێشووتری بانك‌و لێكۆڵه‌ری كۆنگرێسی ئه‌مریكی كه‌ بنه‌ماكانی به‌خشینی باجی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان پشكنی، جه‌ختیكردۆته‌وه‌: ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ پشت په‌رده‌وه‌ كۆنترۆڵی پاره‌داركردن‌و سیاسه‌ت‌و حكومه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بوون، پلانیان دانابوو بۆ تێوه‌گلانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌و جه‌نگه‌، ئه‌وه‌ش هۆكارێكه‌ بۆ كۆنترۆڵكردنی ده‌سه‌ڵات. 

چۆن ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ جه‌نگ تێوه‌ بگلێنن؟
مه‌هدی داریوس نازمروایا باسی له‌ چه‌ند قسه‌یه‌كی دیداره‌كه‌ی نۆرمان دود له‌گه‌ڵ جی ئیدوارد  گریفن كردووه‌ وه‌كو شایه‌تێك ناوی بردووه‌ كه‌ ده‌ڵێت: ئێمه‌ ئێستا له‌ ساڵی 1908 داین، ئه‌و ساڵه‌ی ده‌زگای كارنیگی كاره‌كانی ده‌ستپێكرد، له‌و ساڵه‌دا كۆبوونه‌وه‌ی ده‌سته‌ی ئه‌مینداران پرسیارێكی دیاریكراوی وروژاند‌و به‌هۆیه‌وه‌ ئاماده‌بووان بودجه‌ی ساڵیان زۆر به‌هۆشیارییه‌وه‌ تاوتوێكرد، پرسیاره‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا هیچ شێوازێكی ناسراو هه‌یه‌ كه‌ له‌ جه‌نگ كاریگه‌ر تر بێت، به‌و گریمانه‌یه‌ی تۆ ده‌ته‌وێت ژیانی گه‌لێك به‌ته‌واوی بگۆڕیت؟ ئیدی گه‌یشتنه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ جگه‌ له‌ جه‌نگ شێوازی دیكه‌ی كاراتر‌و ناسراو نییه‌ بۆ مرۆڤایه‌تی، به‌مه‌به‌ستی به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌، به‌و شێوه‌یه‌ له‌وكاته‌دا له‌ ساڵی 1909، دووه‌م پرسیاریان وروژاند‌و تاوتوێیان كرد، به‌دیاریكراویش ئه‌و پرسیاره‌ی كه‌ چۆن ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ جه‌نگ تێوه‌ بگلێنن؟
هه‌ر له‌زاری نۆرمان دود-ه‌وه‌ ده‌ڵێت: باشه‌، من گومانم هه‌یه‌ له‌وه‌ی ئه‌و كاته‌ هه‌ر بابه‌تێكی گه‌وره‌تر ده‌رباره‌ی تێوه‌گلان له‌ جه‌نگ، له‌ مێشكی زۆربه‌ی هاووڵاتیانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا هه‌بووبێت، ئه‌وكاته‌ پێشنیازی پچڕپچڕ هه‌بوو بۆ جه‌نگ له‌ باڵكان، به‌ڵام گومانم زۆره‌ له‌وه‌ی گه‌ر زۆرێك له‌و خه‌ڵكه‌ بزانن ناوچه‌ی باڵكان ده‌كه‌وێته‌ كوێوه‌؟ دواجار وه‌ڵامیان دایه‌وه‌ به‌وه‌ی پێویسته‌ ئێمه‌ ده‌ست به‌سه‌ر وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌دا بگرین. ئه‌و كاته‌ پرسیارێكی دیكه‌ قوت بۆوه‌، كه‌ چۆن ده‌توانین ئه‌وه‌ بكه‌ین؟ به‌و قسه‌یه‌ وه‌ڵامیان دایه‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ كۆنترۆڵی میكانیزمی دیپلۆماسی ئه‌م وڵاته‌ بكه‌ین، دواجار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكبوون كه‌ ئه‌وه‌ ئامانجه‌، پاشان كات تێپه‌ڕ ده‌بێت‌و له‌كۆتاییدا ده‌چینه‌ جه‌نگه‌وه‌، كه‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیی ده‌بێت، له‌وكاته‌دا راپۆرتێكی شۆك-اوی ئاماده‌ ده‌كه‌ن‌و له‌بروسكه‌یه‌كدا ده‌ینێرن بۆ سه‌رۆك ویڵسن‌و له‌وه‌ ئاگاداری ده‌كه‌نه‌وه‌ تا دڵنیا بێت له‌وه‌ی جه‌نگ به‌خێراییه‌كی زۆر كۆتایی نایه‌ت، له‌كۆتاییشدا هه‌رچۆنێك بێت جه‌نگ كۆتایی دێت‌و له‌و كاته‌شدا گرنگی به‌رگرتن له‌ روودانی ئه‌وه‌ بده‌ن كه‌ پێی ده‌ڵێن پاشه‌كشه‌ی ژیان له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ پێش ساڵی 1914، كاتێك جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان هه‌ڵگیرسا.
ئاماژه‌ی به‌وه‌شكردووه‌: كێشانه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی دابه‌شكردنی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له‌ كه‌ناره‌كانی ده‌ریای خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ لوبنان‌و سوریا‌و ئه‌نادۆڵ (ئاسیای بچووك) ده‌ستپێده‌كات به‌ره‌و دورگه‌ی عه‌ره‌ب‌و كه‌نداوی فارسی، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئامانجی ئابووری‌و ستراتیژی‌و سه‌ربازی فراوانه‌، كه‌ به‌شێكی گرنگه‌ له‌ ئه‌جیندای ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی ئیسرائیلی دوور مه‌ودا له‌ ناوچه‌كه‌، له‌سه‌ر ده‌ستی هێزی ده‌ره‌كی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ره‌خسێنراو ئاماده‌كرا، تا ببێته‌ به‌رمیلێك ته‌قه‌مه‌نی ئاماده‌ بۆ ته‌قینه‌وه‌، له‌گه‌ڵ په‌له‌ پیتكه‌ی (صمام) ئه‌مان، له‌وانه‌یه‌ بۆردومانی ئاسمانیی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی ئیسرائیلی له‌ دژی ئێران‌و سوریا، ده‌كرێت ببێته‌ مایه‌ی جه‌نگێكی فراوانتر له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌ك له‌ نه‌خشه‌ كێشانه‌وه‌ی، كه‌ له‌ رووی ستراتیژییه‌وه‌ به‌كه‌ڵك ده‌بێت بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی‌و ئسیرائیل.
روونیشیكردۆته‌وه‌: ئێستا له‌ ئه‌فغانستان جگه‌ له‌ ناو، له‌ هه‌موو شتێكدا ده‌سه‌ڵاتی ناتۆ به‌سه‌ركه‌وتوویی دابه‌شكراوه‌‌و له‌ وڵاتی شام تۆوی دوژمنایه‌تی چێنراوه‌، كار بۆ جه‌نگی ئه‌هلی فه‌له‌ستین ده‌كرێت‌و هه‌وڵی دابه‌شكاریی له‌ لوبنان ده‌درێت، په‌یمانی ناتۆ توانیویه‌تی ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ده‌ریای ناوه‌ڕاست به‌سه‌ربازیی بكات، راگه‌یاندنی خۆرئاوا له‌ به‌شه‌یتان كردنی سوریا‌و ئێران به‌رده‌وامن، له‌گه‌ڵ دیدگه‌ی پاساوی جێبه‌جێكردنی ئه‌جیندای سه‌ربازی. وێڕای ئه‌وه‌ش راگه‌یاندنی خۆرئاوا رۆژانه‌ فیكری خوار‌و خێچ بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌‌و ده‌ڵێن كه‌ دانیشتووانی عیراق ناتوانن له‌گه‌ڵ یه‌كتر بژین‌و ئه‌وه‌ی له‌وێ ده‌گوزه‌رێ شه‌ڕی داگیركاریی نییه‌، به‌ڵكو جه‌نگی ناوخۆیه‌‌و به‌ململانێی ناوخۆی نێوان شیعه‌‌و سوننه‌‌و كورد رووپۆش كراوه‌. ده‌شڵێت: هه‌وڵه‌كانی دوژمنایه‌تی نانه‌وه‌ی به‌ئه‌نقه‌ست له‌ نێوان گروپه‌ ئایینی‌و ئیتنی‌و كلتوورییه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كارێكی وه‌حشیگه‌راییه‌‌و له‌ڕاستیدا به‌شێكه‌ له‌ ئه‌جیندای هه‌واڵگریی كه‌ زۆر به‌وردی دیزاین كراوه‌. له‌وه‌ش خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ حكومه‌ته‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هاوكاریی واشنتۆن ده‌كه‌ن له‌ دابه‌شكردنی دانیشتووانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئامانجی كۆتاییش بریتییه‌ له‌ لاوازكردنی بزووتنه‌وه‌ی به‌رگری له‌ دژی داگیركاریی بێگانه‌، له‌ رێی ستراتیژیه‌تی جیاوازیی نه‌هێشتن، كه‌ خزمه‌ت به‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌نگلۆ ئه‌مریكی ئیسرائیلی له‌ ناوچه‌یه‌كی فراوانتر ده‌كات.
پسپۆڕ له‌ كاروباری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌و ئاسیای ناوه‌ڕاست


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7367
19/9/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئایا شه‌ڕی ئه‌ستێره‌كان له‌ پاریس سانجێرمان ده‌ستیپێكرد؟ 19/9/2017
‌ نه‌فرەتی خیتافی به‌رده‌وامه‌ 19/9/2017
زانست
‌ كاسینی شۆڕشێك له‌ زانیاری ده‌رباره‌ی زوحه‌ل 19/9/2017
‌ رۆبۆته‌كان ده‌بنه‌ جووتیار 19/9/2017
‌ لە هەر ١٠ كەسێك، یەكێكیان خواردنی پێویستی نییە 18/9/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP