جه‌زیره‌ رووبه‌ڕووی‌ هه‌ڕه‌شـه‌ی‌ داخستن ده‌بێته‌وه
رۆژنامه‌گه‌ریی‌ ئازاد بوونی‌ هه‌یه‌؟ جه‌زیره‌ رووبه‌ڕووی‌ هه‌ڕه‌شـه‌ی‌ داخستن ده‌بێته‌وه ‌ 15/7/2017
كوردستانی‌ نوێ‌- ره‌وته‌كان

عومه‌ر غه‌بباش باڵێوزی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیمارات له‌ روسیا ده‌ڵێت، داواكاریی‌ داخستنی‌ تۆڕی‌ میدیایی‌»الجزیره‌»، داواكارییه‌كی‌ لۆژیكی‌ و واقعیه‌، چونكه‌ به‌ وته‌ی‌ ئه‌و «ئازادی‌ رۆژنامه‌گه‌ریی‌ لای‌ ئێمه‌ بوونی‌ نییه‌». 
وه‌ك باڵێوزی‌ ئیمارات له‌ روسیا ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات، «وڵاتانی‌ نه‌یاری‌ قه‌ته‌ر، سه‌پاندنی‌ سزای‌ نوێیان به‌سه‌ر ده‌وحه‌دا تاوتوێ‌ كردووه‌»، ئه‌وه‌ش وه‌ك گرتنه‌به‌ری‌ ئه‌و رێوشوێنه‌ توندانه‌ی‌ كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ سعودیه‌ و ئیمارات و به‌حره‌ین و میسر له‌ دژی‌ قه‌ته‌ر گرتویانه‌ته‌به‌ر، به‌و هۆیه‌ی‌  به‌ كۆمه‌ككردنی‌ تیرۆر تۆمه‌تباری‌ ده‌كه‌ن.
عومه‌ر غه‌بباش له‌ دیمانه‌یه‌كی‌ له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌ی‌ «گاردیان»ی‌ بریتانی‌ رایگه‌یاندووه‌، سزا نوێیه‌كان، داواكاریی‌ ئه‌و وڵاتانه‌یه‌ له‌ هاوبه‌شه‌ بازرگانییه‌كانیان كه‌ «ده‌بێت یان پشتیوانی‌ ئه‌وان بكه‌ن، یان پاڵپشتی‌ خۆیان بۆ قه‌ته‌ر رابگه‌یه‌نن».
به‌ وته‌ی‌ غه‌بباش:»یه‌كێك له‌ ئه‌گه‌ره‌كان، سه‌پاندنی‌ مه‌رجه‌ به‌سه‌ر هاوبه‌شه‌ بازرگانییه‌كانمان، و ئاگاداركردنه‌وه‌یانه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌ گه‌ر ده‌تانه‌وێت له‌گه‌ڵ ئێمه‌ كاربكه‌ن،  ده‌بێت یان ئێمه‌، یان قه‌ته‌ر هه‌ڵببژێرن». 
باڵێوزی‌ ئیمارات له‌ روسیا به‌ «گاردیان»ی‌ راگه‌یاندووه‌: «ده‌ركردنی‌ قه‌ته‌ر له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ هاریكاریی‌ كه‌نداو، تاكه‌ سزای‌ ره‌خساو نییه‌، چونكه‌ قه‌ته‌ر به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئه‌رێنی‌ به‌ده‌م ئه‌و داواكاریانه‌وه‌ ناهاتووه‌ كه‌ پێشكه‌شی‌ كراون، بۆیه‌ له‌و بڕوایه‌داین دوایین بیرۆكه‌ له‌ كۆتاییدا پچڕاندنی‌ هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا». 
یه‌كێك له‌ داواكارییه‌كانی‌ چوار وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ له‌ قه‌ته‌ر بۆ ئاسایی‌ كردنه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵیدا، داخستنی‌ تۆڕی‌ میدیایی‌ جه‌زیره‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن باڵێوزه‌كه‌ی‌ ئیماراته‌وه‌ له‌ روسیا به‌ «داواكارییه‌كی‌ لۆژیكی‌ و واقعی‌» داده‌نرێت. 
جه‌زیره‌ له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوو، وه‌ك میدیایه‌كی‌ «ئامانجدار» رۆڵی‌ به‌رچاوی‌ خۆی‌ هه‌بووه‌ و له‌ئێستاشدا كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ قه‌ته‌ر خراوه‌ته‌ نێو بازنه‌ی‌ تۆمه‌تی‌ «پشتیوانی‌ له‌ تیرۆر»، داوای‌ داخستنی‌ ده‌كرێت. 
له‌به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌شدا كه‌ تۆڕی‌ جه‌زیره‌ وه‌ك میدیایه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆ ناوزه‌ند ده‌كرێت، عومه‌ر غه‌بباش باڵێوزی‌ ئیمارات له‌ روسیا به‌ رۆژنامه‌ی‌ «گاردیان»ی‌ به‌ریتانیای‌ راگه‌یاندووه‌ كه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی‌ ئازاد لای‌ ئه‌وان بوونی‌ نییه‌.         

״دانوستان له‌سه‌ر داواكارییه‌كان ناكرێت״ 
سعودیه‌ و ئیمارات و میسر و به‌حره‌ین، قه‌ته‌ریان به‌ كۆمه‌ككردنی‌ تیرۆر تۆمه‌تبار كرد و لیستێكیان ده‌ركرد كه‌ 13 داواكاریی‌ بۆ قه‌ته‌ر له‌خۆگرتبوو، له‌و داواكارییانه‌ش كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانه‌ له‌گه‌ڵ ئێران، و داخستنی‌ تۆڕی‌ میدیایی‌ جه‌زیره‌، و داخستنی‌ بنكه‌ی‌ سه‌ربازی‌ توركیابوو له‌ ده‌وحه‌، بۆ جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌و داواكاریانه‌ش، ده‌ رۆژ مۆڵه‌تیان دابووه‌ قه‌ته‌ر. 
له‌به‌رانبه‌ردا، قه‌ته‌ر ره‌تیده‌كاته‌وه‌ پشتیوانی‌ له‌ تیرۆر بكات، و داواكاریی‌ وڵاتاته‌ عه‌ره‌بییه‌كانیش به‌ نه‌شیاو وه‌سف ده‌كات، و پێیوایه‌ پێشێلكردنی‌ سه‌روه‌ریی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ ده‌گه‌یه‌نن. 
 عادل جوبێر وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ سعودیه‌، به‌دووری‌ ده‌زانێت دانوستان له‌سه‌ر ئه‌و داواكاریانه‌ بكرێت كه‌ سعودیه‌ و وڵاتانی‌ تری‌ عه‌ره‌بی‌ پێشكه‌شی‌ قه‌ته‌ریان كردووه‌ «تا كۆمه‌ك و پشتیوانی‌ خۆی‌ بۆ تیرۆر رابگرێت». 

چاره‌سه‌ركردنی‌ ته‌نگژه‌كان له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر
جوبێر له‌ واشنتۆن به‌ رۆژنامه‌وانانی‌ راگه‌یاندبوو»راوبۆچوونی‌ خۆمان خسته‌ڕوو، هه‌نگاوه‌كانمان گرته‌به‌ر، ئه‌وه‌ی‌ ده‌مێنێته‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر قه‌ته‌رییه‌كان تا هه‌ڵسوكه‌وتی‌ خۆیان چاكبكه‌ن، هه‌ر له‌گه‌ڵ به‌جێگه‌یاندنی‌ ئه‌و داواكاریانه‌، كێشه‌كان چاره‌سه‌رده‌بن، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌ قه‌ته‌ر هه‌روا به‌ گۆشه‌گیركراوی‌ ده‌مێنێته‌وه‌». 
وه‌ك وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ سعودیه‌ باسی‌ ده‌كات، «ئه‌گه‌ر قه‌ته‌ر بیه‌وێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نی‌ هاریكاریی‌ كه‌نداو، ئه‌وا خۆی‌ ده‌زانێت ده‌بێت چی‌ بكات». 

«پڕوپاگه‌نده‌ن نه‌ك داواكاریی‌» 
تۆڕی‌ جه‌زیره‌ له‌ زاری‌ شێخ محه‌مه‌د بن عه‌بدولڕه‌حمان ئال سانی‌ وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ قه‌ته‌ره‌وه‌ بڵاویكرده‌وه‌»ئه‌وه‌ی‌ له‌لایه‌ن وڵاته‌ گه‌مارۆده‌ره‌كانه‌وه‌ پێشكه‌شكران، پڕوپاگه‌نده‌ن و به‌ڵگه‌ی‌ نه‌سه‌لمێنراون و داواكاریی‌ نین». 
وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ قه‌ته‌ر دوابه‌دوای‌ كۆبوونه‌وه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ ریكس تیڵرسۆن وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا رایگه‌یاند» داواكارییه‌كان پێویسته‌ واقعی‌ بن و شیاوی‌ جێبه‌جێكردن بن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ قبوڵ ناكرێن و ره‌تده‌كرێنه‌وه‌». 
تیڵرسۆن پێشتر هیوای‌ خواستبوو، لیستی‌ داواكارییه‌كانی‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان بۆ قه‌ته‌ر، «شیاوبن بۆ جێبه‌جێكردن». 
وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا رایگه‌یاندبوو»هه‌ندێك له‌و داواكاریانه‌ی‌ له‌لایه‌ن چوار وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌وه‌ پێشكه‌ش كرابوون، قورسه‌ بۆ قه‌ته‌ر بتوانێت جێبه‌جێیان بكات، بۆیه‌ بواری‌ گرنگ هه‌یه‌ كه‌ زه‌مینه‌ سازیی‌ بۆ دیالۆگی‌ به‌رده‌وام ده‌ڕه‌خسێنێت و ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ چاره‌سه‌ر». 

ئیمارات: قه‌ته‌ر رووبه‌ڕووی‌ گۆشه‌گیرییه‌كی‌ به‌رده‌وام ده‌بێته‌وه‌ 
كوه‌یت كه‌ هه‌ڵوێستێكی‌ بێلایه‌نی‌ هه‌یه‌، هه‌وڵده‌دات ناوبژیوانی‌ له‌نێوان هه‌ردوولادا بكات، به‌ڵام هه‌وڵه‌كانی‌ تاوه‌كو نوسینه‌وه‌ی‌ ئه‌م دێڕانه‌ بێ‌ سوود بوون. 
چاودێران پێیانوایه‌، ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ كۆتاییدا سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت له‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌ر بۆ ئه‌و ته‌نگژه‌یه‌، چونكه‌ 11 هه‌زار سه‌ربازی‌ له‌ قه‌ته‌ر هه‌یه‌ له‌ بنكه‌ی‌ عوده‌یدی‌ ئاسمانی‌ كه‌ لێوه‌ی‌ ئه‌مریكا هه‌موو پرۆسه‌كانی‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا به‌ڕێوه‌ده‌بات. 
قه‌ته‌ر به‌ هاوپه‌یمانی‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و به‌ریتانیا داده‌نرێت و پێشتر واشنتۆن ره‌زامه‌ندی‌ له‌سه‌ر فرۆشتنی‌ فڕۆكه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كانی‌ (F 15) به‌ قه‌ته‌ر ده‌ربڕیبوو كه‌ به‌هاكه‌یان ده‌گاته‌ 12 ملیار دۆلار. 
به‌رده‌وامبوونی‌ ئه‌و ته‌نگژه‌یه‌، به‌ وته‌ی‌ چاودێران- ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ زیادبوونی‌ گومانه‌كان له‌سه‌ر ئاینده‌ی‌ ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ی‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ دژی‌ رێكخراوی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ (داعش) سه‌ركردایه‌تی‌ ده‌كات. 

جه‌زیره‌ش وه‌ڵامی‌ هه‌یه‌  
له‌به‌رانبه‌ر داواكاریی‌ داخستنی‌ تۆڕی‌ میدیایی‌ جه‌زیره‌، جایڵز تریندڵ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ كه‌ناڵی‌ جه‌زیره‌ی‌ ئینگلیزی‌ ده‌ڵێت، تۆڕی‌ میدیایی‌ جه‌زیره‌ به‌رده‌وام ده‌بێت له‌سه‌ر كاروانی‌ خۆی‌ و پابه‌نده‌ به‌و په‌یامه‌ی‌ هه‌ڵیگرتووه‌، ره‌تیشی‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ناڵه‌كه‌ له‌سه‌ر داواكاریی‌ هیچ كه‌سێك گوتاری‌ خۆی‌ بگۆڕێت. 
به‌ وته‌ی‌ ریندڵ وه‌ك ماڵپه‌ڕی‌ «یورۆ نیوز» ئاماژه‌ی‌ پێكردبوو، به‌رده‌وام ده‌بن له‌سه‌ر بینینی‌ رۆڵی‌ رۆژنامه‌وانی‌ خۆیان، و گواستنه‌وه‌ی‌ هه‌واڵه‌كان به‌وپه‌ڕی‌ راستگۆیی‌ و دادپه‌روه‌ریی‌ و خستنه‌ڕووی‌ پرسیاره‌ قورسیه‌كان بۆبه‌رده‌م ناوه‌نده‌كانی‌ بڕیار له‌هه‌رشوێنێك بن. 
به‌ڕێوه‌به‌ری‌ كه‌ناڵی‌ جه‌زیره‌ی‌ ئینگلیزی‌، جه‌خت له‌سه‌ر پابه‌ندبوون به‌ پیشه‌گه‌ریی‌ له‌ گواستنه‌وه‌ی‌ هه‌واڵه‌كان به‌ رۆشنی‌ و راشكاویی‌ ده‌كاته‌وه‌، وێڕای‌ به‌رده‌وامبوون له‌سه‌ر سیاسه‌تی‌ پێشووی‌ داڕشتنی‌ هه‌واڵه‌كان كه‌ «روماڵكردنی‌ رووداوه‌كانه‌ به‌ وردی‌ و راستگۆیی‌ و پشتبه‌ستنه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كان». 
هه‌ر له‌و چوارچێوه‌یه‌دا نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ره‌خنه‌ی‌ له‌ داواكارییه‌كانی‌ چوار وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ گرت بۆ داخستنی‌ كه‌ناڵی‌ جه‌زیره‌ و داواكارییه‌كه‌ی‌ به‌ «هێرشێكی‌ نه‌شیاو» بۆسه‌ر مافی‌ ئازادی‌ راده‌بڕین وه‌سفكرد. 
رۆبه‌رت كولفیل وته‌بێژی‌ كۆمیسیۆنی‌ باڵای‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ مافه‌كانی‌ مرۆڤ به‌ رۆنامه‌وانانی‌ راگه‌یاندوو،»هه‌ست به‌ نیگه‌رانی‌ ده‌كه‌ین به‌رانبه‌ر به‌و داواكایه‌ی‌ پێشكه‌ش به‌ قه‌ته‌ر كراوه‌ بۆ داخستنی‌ تۆڕی‌ میدیایی‌ جه‌زیره‌». داواكارییه‌كه‌یشی‌ به‌ داواكارییه‌كی‌ «لاده‌ر و بێ‌ پێشینه‌ و نا لۆژیكی‌ و نه‌شیاو» له‌قه‌ڵه‌م دابوو. 

رۆڵ و كاریگه‌رییه‌كانی‌  جه‌زیره‌
 هیو مایڵز نوسه‌ری‌ كتێبی‌ «جه‌زیره‌: چۆن كه‌ناڵێكی‌ هه‌واڵی‌ عه‌ره‌بی‌ رووبه‌ڕووی‌ جیهان بووه‌وه‌» له‌ وتارێكیدا كه‌ له‌م ماوه‌یه‌ی‌ دواییدا له‌ رۆژنامه‌ی‌ «گاردیان»ی‌ بریتانی‌ بڵاویكرده‌وه‌ ده‌ڵێت»جه‌زیره‌ كه‌ رۆژێك له‌ رۆژان به‌ مناره‌ی‌ میدیای‌ عه‌ره‌بی‌ ئازاد داده‌نرا و بۆ یه‌كه‌مجار هه‌یبه‌تی‌ تۆڕه‌ خۆرئاواییه‌كانی‌ شكاند له‌ڕووی‌ گه‌یاندنی‌ زانیارییه‌كان له‌ خۆرهه‌ڵاته‌وه‌ بۆ خۆرئاوا،  له‌ئێستادا رووبه‌ڕووی‌ داخستنی‌ ته‌واوه‌تی‌ ده‌بێته‌وه‌ . 
مایڵز له‌ وتاره‌كه‌یدا، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ سعودیه‌ و ئیمارات و به‌حره‌ین و میسر، قه‌ته‌ریان خسته‌ژێرباری‌ ئابڵوقه‌یه‌كی‌ دیپلۆماسی‌ و ئابوری‌ بێ‌ پێشینه‌وه‌، دواتر گه‌مارۆیه‌كی‌ توند و هه‌ڕه‌شه‌ی‌ جموجۆڵی‌ تریان رووبه‌ڕووكرده‌وه‌، و قه‌ته‌ریش شكستخواردوو دەبێت له‌ جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌و 13 داواكارییه‌ی‌ كه‌ یه‌كێكیان داخستنی‌ تۆڕی‌ جه‌زیره‌یه‌. 
ئه‌و نوسه‌ره‌ی‌ ده‌ڵێت: «هه‌رچییه‌ك رووبدات، ئه‌وه‌ بۆ جه‌زیره‌ ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی‌ 21 ساڵه‌ی‌ كاركردنی‌، تائێستاش رووبه‌ڕبوونه‌وه‌یه‌ بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدان، چونكه‌ زۆرێك له‌ میدیاكانی‌ تر ئیدعای‌ هه‌مان كاریگه‌رییان ده‌كرد، به‌ڵام جه‌زیره‌ وه‌ك هیچ كام له‌و تۆڕانه‌ی‌ تر نییه‌». 
مایڵز نوسیویه‌تی‌: «كه‌ناڵی‌ جه‌زیره‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای‌ ده‌ستپێكردنی‌ كاره‌كانی‌ له‌ ساڵی‌ 1996، شۆڕشی‌ له‌ میدیای‌ عه‌ره‌بیدا دروست كرد، له‌ ساڵی‌ 2010شدا رۆڵی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌بوو له‌ روودانی‌ شۆڕشه‌ سیاسییه‌ راسته‌قینه‌كان له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بی‌». 
به‌رله‌وه‌ی‌ جه‌زیره‌ ده‌ست به‌ په‌خش بكات، هه‌واڵه‌كانی‌ ته‌له‌فیزیۆنه‌ عه‌ره‌بییه‌كان هه‌ر به‌سه‌رداهه‌ڵدانی‌ ده‌سه‌ڵات بوو. 
هه‌واڵه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ خۆیان له‌ دوتوێی‌ ئه‌وه‌دا ده‌بینییه‌وه‌ كه‌ شێخ یان میر یان سه‌رۆك له‌و رۆژه‌دا چی‌ كرد، له‌گه‌ڵ هه‌ندێك هه‌واڵی‌ تر له‌باره‌ی‌ جێنشین و هه‌ندێك قسه‌ی‌ تر له‌باره‌ی‌ جانسی‌ گه‌وره‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ عه‌ره‌ب به‌ بوونی‌ ئه‌و سونبوڵه‌ گه‌وره‌ و پاڵه‌وانانه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ وڵاته‌كان ده‌كه‌ن. 
به‌ڵام جه‌زیره‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ پوچه‌ڵكرده‌وه‌ و وه‌ك مایڵز ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات، بواری‌ بۆ هه‌موو ده‌نگه‌كان ره‌خساند كه‌ پێشتر له‌قاڵبدرابوون و كپكرابوون، هه‌ر له‌ ئیسرائیلییه‌كانه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ موعه‌مه‌ر قه‌زافی‌ و یاخیبوانی‌ چیچان و تاڵیبان و ئوسامه‌ بن لادن.    
نوسه‌ری‌ كتێبی‌ «جه‌زیره‌: چۆن كه‌ناڵێكی‌ هه‌واڵی‌ عه‌ره‌بی‌ رووبه‌ڕووی‌ جیهان بووه‌وه‌» ده‌ڵێت، جه‌زیره‌ له‌ سه‌رده‌می‌ زێڕیندا، شاره‌ عه‌ره‌بییه‌كانی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌رچاو هێمن و بێده‌نگ ده‌كرد، به‌ تایبه‌ت له‌كاتی‌ په‌خشكردنی‌ به‌رنامه‌ی‌ (الاتجاه‌ المعاكس) كه‌ له‌لایه‌ن فه‌یسه‌ڵ قاسمه‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كرێت و لیستی‌ به‌رنامه‌كانی‌ تریشی‌ روماڵكردنی‌ ئۆپه‌راسیۆنی‌ (رێوی‌ بیابان له‌ عیراق له‌ ساڵی‌ 1998) و دیمانه‌ی‌  ئوسامه‌ بن لادن بوو له‌ پاش رووداوه‌كانی‌ 11ی‌ سێپته‌مبه‌ر، له‌گه‌ڵ روماڵكردنی‌ هه‌واڵه‌كانی‌ داگیركركردنی‌ ئه‌مریكایی‌ بۆ ئه‌فغانستان، له‌و ده‌مه‌دا و بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك، جه‌زیره‌ بووه‌ ئاژانسه‌ هه‌واڵییه‌ به‌رده‌سته‌كه‌ی‌ جیهان. 

یه‌كه‌م رۆژنامه‌وانی‌ بنكۆڵكاریی‌ 
به‌ وته‌ی‌ مایڵز، جه‌زیره‌ یه‌كه‌م كه‌ناڵی‌ عه‌ره‌بی‌ بوو كه‌ رۆژنامه‌وانی‌ بنكۆڵكاریی‌ راسته‌قینه‌ی‌ پێشكه‌ش كرد و یه‌كه‌م كه‌ناڵ بوو كه‌ هه‌موو جۆره‌ میوانه‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كانی‌ له‌ دیالۆگ و به‌رنامه‌كانیدا بانگهێشت ده‌كرد، بابه‌ته‌ ته‌لیسماوییه‌كانی‌ وه‌ك ته‌قینه‌وه‌ خۆكوژییه‌كان و بوونی‌ خودای‌ وروژاند. 
«كه‌ناڵه‌كه‌، قه‌ده‌غه‌كراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسی‌ و ئاینییه‌كانی‌ تێكشكاند، پێوه‌رێكی‌ نوێی‌ له‌ راپۆرته‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست هێنایه‌ئارا، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا چه‌مكه‌كانی‌ وه‌ك دیموكراتی‌ و مافی‌ مرۆڤی‌ پێشكه‌ش كرد و تا ئه‌ندازه‌یه‌كی‌ زۆریش رووبه‌ری‌ ئازادییه‌كانی‌ راده‌ربڕینی‌ فراوانكرد». 
مایڵز زیاتر ده‌ڕوات و ده‌ڵێت: «جه‌زیره‌ حكومه‌ته‌كانی‌ تری‌ ناوچه‌كه‌ی‌ بێزار كرد به‌وه‌ی‌ كه‌  ناشه‌رعی‌ و نادیموكراتین و له‌ هه‌موو شتێك ده‌ترسن كه‌ ببێته‌ مایه‌ی‌ لاوازكردنی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانیان». 
جگه‌ له‌ عومان، «الجزیره‌» قه‌ته‌ری‌ دووچاری‌ گێژاوی‌ تێكدانی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان كرد له‌گه‌ڵ وڵاتانی‌ ناوچه‌كه‌، وێڕای‌ دروستبوونی‌ ته‌نگژه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندان وڵاتی‌ تری‌ خۆرئاوا، ئه‌وه‌ش هه‌ر به‌هۆی‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ له‌لایه‌ن جه‌زیره‌وه‌ په‌خش ده‌كران. 
مایڵز باس له‌و هه‌وڵه‌ زۆرانه‌ ده‌كات كه‌ له‌لایه‌ن دوژمنانی‌ جه‌زیره‌وه‌ خرابونه‌ گه‌ڕ بۆ داخستنی‌ كه‌ناڵه‌كه‌ و ده‌ستگیركردنی‌ په‌یامنێران و داخستنی‌ نوسینگه‌ و راگواستنی‌ كارمه‌ندانی‌ و به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ سكاڵا یاساییه‌كان له‌دژی‌، نمونه‌ی‌ بۆردمانكردنی‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیش ده‌هێنێته‌وه‌ بۆ نوسینگه‌كانی‌ جه‌زیره‌ كه‌ تێیدا چه‌ند ئه‌ندامێكی‌ تیمه‌ رۆژنامه‌وانییه‌كه‌ی‌ كوژران. 
له‌ دریژه‌ی‌ باسه‌كه‌یدا، هیو مایڵز ده‌ڵێت»دوای‌ چه‌ندان ساڵ له‌ شكستخواردنی‌ دروستكردنی‌ كاریگه‌ریی‌، حكومه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌كان دركیان به‌وه‌كرد، تاكه‌ رێگه‌ بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ جه‌زیره‌، تێكشكاندیه‌تی‌ له‌ نێو یاریگاریی‌ خۆی‌، ئه‌وه‌ش وای‌ له‌ سعودیه‌ كرد، ركاربه‌ێكی‌ سه‌رسه‌ختی‌ له‌ ساڵی‌ 2003دا به‌ ناوی‌ كه‌ناڵی‌ (العربیه‌)ه‌وه‌ بۆ دروستبكات. به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ زانیاریی‌ دروست له‌سه‌ر ئاستی‌ زۆری‌ بینه‌رانی‌ ئه‌و دوو كه‌ناڵه‌، نه‌زانراوه‌ كامیان زیاتر ئاستی‌ جه‌ماوه‌ریی‌ و سه‌نگ و راستگۆییان له‌نێو خه‌ڵكدا چه‌نده‌، وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ جه‌زیره‌ له‌ئێستادا له‌ میسر قه‌ده‌غه‌كراوه‌ كه‌ گه‌وره‌ترین وڵاتی‌ عه‌ره‌بییه‌ له‌ڕووی‌ دانیشتوانه‌وه‌، به‌ڵام له‌پێشه‌نگدایه‌ و (العربیه‌)ی‌ تێپه‌ڕاندووه‌».   

جه‌زیره‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ و ئینگلیزی‌ 
جه‌زیره‌ تاكه‌ هۆكاریی‌ ناكۆكی‌ نێوان قه‌ته‌ر و دراوسێكانی‌ نییه‌. ره‌نگه‌ سعودیه‌ و قه‌ته‌ر تاكه‌ دوو وڵاتی‌ وه‌هابی‌ بن له‌ جیهاندا، به‌ڵام زۆرێك ناكۆكی‌ مێژوویی‌ و ئایدلۆژییان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش له‌ لیستی‌ ئه‌و 13 داواكارییه‌دا كه‌ پێشكه‌ش به‌ قه‌ته‌ر كراوه‌ ده‌رده‌كه‌ون.  
جه‌زیره‌ له‌ دووتوێی‌ ئه‌و لیسته‌دایه‌، چونكه‌ سونبوڵێكی‌ به‌هێزی‌ قه‌ته‌ره‌ و به‌شێوه‌یه‌كی‌ رۆشنتر گوزارشت له‌ سیاسه‌تی‌ قه‌ته‌ری‌ ده‌كات. به‌ڵام هۆكارێكی‌ قوڵتر هه‌یه‌ وه‌ك مایڵز ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی‌ خۆرئاواییه‌كانیش به‌باشی‌ له‌ بابه‌ته‌كه‌ تێبگه‌ن، پێویسته‌ درك به‌وه‌ بكه‌ن كه‌ جه‌زیره‌ دوو رووی‌ هه‌یه‌، یه‌كێكیان عه‌ره‌بیه‌ و ئه‌وی‌ دی‌ ئینگلیزی‌، رووه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ هۆكاریی‌ هه‌موو كێشه‌كانه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ری‌ قه‌ته‌ر. 

به‌ وته‌ی‌ مایڵز، گه‌وره‌ترین شكستی‌ جه‌زیره‌ی‌ ئینگلیزی‌ تاوه‌كو ئێستا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌یتوانیوه‌ بچێته‌ نێو بازاڕه‌كانی‌ ئه‌مریكا، به‌ڵام «بی‌ بی‌ سی‌» هه‌وڵه‌كانی‌ له‌وێ‌ خستووه‌ته‌گه‌ڕ، ئه‌وه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ بینه‌ری‌ ئاسایی‌ ئه‌مریكایی‌ ده‌خاته‌ڕوو، نه‌ك ئه‌و به‌رهه‌م و بابه‌تانه‌ی‌ جه‌زیره‌ پێشكه‌شیان ده‌كات. له‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بینه‌ر ته‌ماشای‌ ئه‌و كه‌ناڵانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كوالێتییه‌كی‌ باشیان هه‌یه‌، جه‌زیره‌ی‌ ئینگلیزیش به‌ یه‌كێك له‌ كه‌ناڵه‌ پێشه‌نگه‌كان و جێگره‌وه‌ی‌ «بی‌ بی‌ سی‌» یان «سكای‌» یان «چه‌ناڵ 4» داده‌نرێت. 
به‌وپێیه‌ی‌ كه‌ناڵێكی‌ هه‌واڵییه‌ و به‌درێژایی‌ 24 كاتژمێر به‌رنامه‌كانی‌ په‌خش ده‌كات، مایڵز پێیوایه‌، جه‌زیره‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ جۆرێكی‌ جیاوازه‌ له‌ دڕنده‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ زمان و ناوه‌رۆك و چوارچێوه‌ی‌ مه‌رجه‌عی‌، به‌راورد به‌ هاوشێوه‌كانی‌ كه‌ به‌ ئینگلیزی‌ به‌رنامه‌كانیان په‌خش ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ش به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئاراسته‌ی‌ بینه‌رێكی‌ ته‌واو جیاواز ده‌كرێت، شتێكی‌ سه‌یر نییه‌. 

هه‌ڕه‌شه‌كانی‌ جه‌زیره‌ 
مایڵز وایده‌بینێت، ئه‌وه‌ی‌ دراوسێكانی‌ قه‌ته‌ری‌ بێزار كردووه‌، سه‌ركه‌وتنی‌ جه‌زیره‌یه‌ له‌ پێكهێنانی‌ هۆشیارییه‌كی‌ سیاسی‌ نوێ‌ له‌نێوان عه‌ره‌به‌كان و تیشكخستنه‌ سه‌ر پرسه‌كانی‌ وه‌ك دادپه‌روه‌ریی‌ كۆمه‌لایه‌تی‌ و مافی‌ مرۆڤه‌. ئه‌وه‌ی‌ زیاتر رقیان لێیده‌بێته‌وه‌ ئه‌و دیده‌یه‌ كه‌ جه‌زیره‌ په‌خشی‌ ده‌كات و سه‌ركردایه‌تی‌ قه‌ته‌ریش هاوبه‌شی‌ ده‌كات «دره‌نگ بێت یان زوو گروپه‌ ئیسلامییه‌كانی‌ وه‌ك ئیخوان موسلیمین و حه‌ماس ده‌گه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ وڵاتانی‌ ناوچه‌كه‌، جا یان له‌ڕێی‌ شۆرشه‌وه‌، یان له‌ڕێی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ دیموكراتی‌». 
ئه‌و پرسه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ ئیسرائیل و زۆرێك له‌ خۆرئاواییه‌كانیشی‌ نیگه‌ران كردووه‌، هه‌ر ئه‌و خاڵه‌شه‌ كه‌ دراوسێكانی‌ قه‌ته‌ر جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ده‌كه‌نه‌وه‌، وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ حه‌ماس ناوی‌ له‌ لیستی‌ ئه‌و داواكاریانه‌ نه‌هاتووه‌، به‌وهۆیه‌ی‌ ئاستی‌ جه‌ماوه‌ری‌ له‌نێو وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كاندا زۆره‌. 
به‌ ره‌چاوكردنی‌ ئه‌وه‌ی‌ چه‌ند جارێكی‌ كه‌م وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌ سوننه‌كان توانیویانه‌ هه‌ڵبژاردنێكی‌ بێ‌ خه‌وش و ئازاد ئه‌نجام بده‌ن، له‌و هه‌ڵبژاردنانه‌دا حزبه‌ ئیسلامییه‌كان سه‌ركه‌وتنیان به‌ده‌ستهێناوه‌، وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ رێگه‌پێدراونین بگه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات، یان ماوه‌یه‌كی‌ زۆر له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بمێننه‌وه‌. 
بۆیه‌ بۆچوونی‌ قه‌ته‌ر له‌باره‌ی‌ گه‌یشتنی‌ ئه‌و حزبانه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات، هه‌ندێك پشت به‌ واقع ده‌به‌ستێت، به‌ڵام دووباره‌بوونه‌وه‌ی‌ ئه‌و ئه‌زمونه‌ سه‌باره‌ت به‌ وڵاتانی‌ ده‌وروبه‌ری‌ قه‌ته‌ر، وه‌ك وڕێنكردن وایه‌. 
مایڵز نوسیویه‌تی‌»ته‌وه‌ری‌ دژ به‌ شۆڕشه‌كان، داهاتێكی‌ زۆر بۆ سه‌ركوتكردن و به‌شه‌یتانكردنی‌ ئه‌و كه‌س و لایه‌نانه‌ خه‌رج ده‌كه‌ن كه‌ (الجزیره‌)یان كردووه‌ته‌ مینبه‌ری‌ خۆیان و به‌ تیرۆریست ناوی‌ ده‌به‌ن، به‌ڵام كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ واپێده‌چێت قه‌ته‌ر له‌ به‌ری‌ راستی‌ مێژوودا بێت». 
عه‌ره‌ب به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ زۆرییان به‌ده‌ست حوكمڕانه‌ گه‌نده‌ڵه‌ ناهه‌ڵبژێردراوه‌كانه‌وه‌ چه‌شتووه‌ كه‌ هیچ سودییان نه‌بووه‌ و ئاماده‌ن بۆئه‌وه‌ی‌ جێگره‌وه‌یان له‌ئاینده‌دا هه‌بێت، به‌وپێیه‌ی‌ وه‌ك رابردوو نه‌ماون. 
مایڵز باس له‌وه‌ش ده‌كات كه‌ زۆرێك له‌ عه‌ره‌به‌ سوننه‌كان، لیبراڵ و ئیسلامیه‌كان به‌بێ‌ جیاوازیی‌، رێڕه‌وی‌ دیموكراتی‌  ئیسلامی‌ جه‌زیره‌ و دیده‌ گه‌شبینه‌كه‌ی‌، زیاتر له‌و دیدانه‌ی‌  حوكمڕانه‌كان بانگه‌شه‌ی‌ بۆ ده‌كه‌ن، به‌ ئیلهام به‌خش ده‌بینن. 
له‌ كۆتایی‌ نوسینه‌كه‌شیدا، مایڵز  ده‌ڵێت «رژێمی‌ قه‌ته‌ری‌ گومانی‌ تێدا نییه‌، رژێمێكی‌ خۆسه‌پێنه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ قه‌ته‌ر وڵاتێكی‌ زۆر بچوك و ده‌وڵه‌مه‌نده‌، بنه‌ما ئاساییه‌كانی‌ به‌سه‌ردا پراكتیزه‌ نابێت. هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ وایكردووه‌ به‌ هیچ كام له‌و داواكارییانه‌ی‌ كه‌ پێشتر له‌لایه‌ن سعودیه‌ و ئیمارات و به‌حره‌ین و میسره‌وه‌، بۆ ئاسایی‌ كردنه‌وه‌ی‌ دۆخه‌كه‌، پێشكه‌شی‌ كرابوون، رازیی‌ نه‌بێت».

هه‌موو ئه‌و بۆچوونانه‌ی‌ له‌سه‌ره‌وه‌ له‌باره‌ی‌ كه‌ناڵی‌ «الجزیره‌» و ئاراسته‌ی‌ ته‌نگژه‌كانی‌ ئێستای‌ نێوان قه‌ته‌ر و وڵاتانی‌ تری‌ عه‌ره‌بی‌ ئاماژه‌مان پێكردن، بۆچوونی‌ هیو مایڵزن كه‌ نوسه‌ری‌ كتێبی‌ «جه‌زیره‌: چۆن كه‌ناڵێكی‌ هه‌واڵی‌ عه‌ره‌بی‌ رووبه‌ڕووی‌ جیهان بووه‌وه‌».
تۆڕی‌ میدیایی‌ «الجزیره‌» كه‌ له‌ ساڵی‌ 1996دا له‌ قه‌ته‌ر دامه‌زرا، گه‌ر له‌»پێشه‌نگ»ی‌ كه‌ناڵه‌ عه‌ره‌بییه‌كاندا خۆی‌ نه‌بینێته‌وه‌، یه‌كێكه‌ له‌ كه‌ناڵه‌ كاریگه‌ره‌كانی‌ نێو میدیای‌ عه‌ره‌بی‌ و ده‌كرێت وه‌ك رچه‌ شكێنێكیش له‌نێو جیهانی‌ میدیای‌ عه‌ره‌بی‌ وه‌سفبكرێت كه‌ پێشتر ته‌نیا له‌ دوتوێی‌ پێداهه‌ڵدان به‌سه‌ر پادشا و میر و سه‌رۆكه‌كاندا خۆی‌ ده‌بینییه‌وه‌. 
له‌ئێستاشدا داخستنی‌ ئه‌و كه‌ناڵه‌ كه‌ دیاره‌ كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر زۆرێك له‌ رووداوه‌كان هه‌بووه‌ «به‌رووداوه‌ باش و خراپه‌كان»ه‌وه‌، یه‌كێك له‌و داواكاریانه‌ی‌ له‌لایه‌ن سعودیه‌ و ئیمارات و به‌حره‌ین و میسره‌وه‌ پێشكه‌ش به‌ قه‌ته‌ر كراون تا له‌گه‌ڵ جێبه‌جێكردنیاندا په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ له‌گه‌ڵدا ئاسایی‌ بكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام به‌پێی‌ زۆرێك له‌ ده‌سته‌واژه‌كان، پێناچێت ده‌وحه‌ بچێته‌ ژێر باری‌ ئه‌و داواكاریانه‌، به‌وپێیه‌ی‌ پێشتر له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌وه‌ به‌ پێشێلكردنی‌ سه‌روه‌ریی‌ وڵاته‌كه‌یان، وه‌سفكرابوون.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7367
19/9/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ ئایا شه‌ڕی ئه‌ستێره‌كان له‌ پاریس سانجێرمان ده‌ستیپێكرد؟ 19/9/2017
‌ نه‌فرەتی خیتافی به‌رده‌وامه‌ 19/9/2017
زانست
‌ كاسینی شۆڕشێك له‌ زانیاری ده‌رباره‌ی زوحه‌ل 19/9/2017
‌ رۆبۆته‌كان ده‌بنه‌ جووتیار 19/9/2017
‌ لە هەر ١٠ كەسێك، یەكێكیان خواردنی پێویستی نییە 18/9/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP