مامۆستا عولەما، یەکەم رەتدانەوەی کۆسمۆپۆلیتیزم
ساڵۆنی كوردستانی نوێ مامۆستا عولەما، یەکەم رەتدانەوەی کۆسمۆپۆلیتیزم ‌ 24/7/2017
ئەم  دوو توێیە
سەرەتای ئەم مانگە، لە رۆژی یەکشەممە رێکەوتی 3/7/2017  گردبوونه‌وه‌یەکی دیکەی ساڵۆنی كوردستانی نوێ بۆ قسه‌وباس‌ و مشتومڕ له‌سه‌ر کتێبێکی ٦٠ ساڵ لەمەوبەری مامۆستا عولەما (عەبدولڕەحمانی زەبیحی) بەڕێوەچوو، کە لەلایەن روونکبیرو سیاسەتمەدار عەکی کەریمی-یەوە دووبارە چاپکرایەوەو بەڵام ئەمجارە بە وەرگێڕانییەوە بۆ کوردی کە لەلایەن حەسەن جودی-ەوە وەرگێڕدراوەو د. عومەر شێخموسەوە پێشەکیی بۆ نووسراوەو دەزگای جەمال عیرفان ئەرکی چاپکردنی لەئەستۆ گرتووە.
لەو گردبوونەوەیەدا  كه‌ چه‌ند كه‌سایه‌تی‌و رووناكبیرێك ئاماده‌ی بوون، نووسه‌رو رووناكبیر عەلی کەریمی پوجتەیەکی لەبارەی بیرۆکەو چیرۆکی سۆراغکردنی کتێبەکەو گرنگیی چاپکردنەوەی لەم قۆناغەی خەباتی رزگاریخوازیی گەلی کوردستاند روونکردەوە، وەک بابەتێکی بەپێزیش کوردستانی نوێ، پێی باشبوو دەقی کۆڕەکە وەک خۆی بڵاوبکاتەوە. 

ستران عەبدوڵڵا:
 بەخێربێن بۆ ساڵۆنی كوردستانی نوێ، كە ماڵی خۆتانە، ماڵی رووناكبیرانە، ماڵی ئەو تێكۆشەرو سیاسەتمەدارانەشە كە بایەخی رووناكبیریی دەزانن لە تێكۆشانی سیاسیدا. 
كۆڕی ئەمڕۆمان، بۆ نمایشكردن‌و خستنەڕووی كتێبـی رەتدانەوەی كۆسمۆپۆلیتیزمە كە لەساڵی ١٩٥٧ مامۆستای رەوانشاد عەبدولرەحمانی زەبیحی نووسیویەتی. 
كاتی خۆی ئەم كتێبە بەشێك بوو لەو مشتومڕە سیاسیانەی كە لە كوردستان ‌و لە عیراق و لە ناوچەكەشدا هەبووە لەسەر مەسەلەی كوردو لەسەر هەڵوێست وەرگرتن لەسەر نەتەوەی كورد و مافی نەتەوەیی گەلی كورد. 
یەكێك لە بایەخەكانی ئەم كتێبە، خاڵی هاوبەشە لە نێوان هەموو ئەو كەسانەی كە بیروباوەڕی جیاجیاشیان هەیە، تەنانەت ئەگەر بیروباوەڕی زەبیحی یان بیروباوەڕی ئەوەی كە بە دەستەواژە پێی دەوترێت كوردستانی یان كوردستانی نەبێت، ئەدەبی موناقەشەو گفتوگۆیە. یەكێكە لەو خاڵانەی ئەم كتێبەو بەشێكی زۆری ئەو كتێبانەی لە پەنجاكان لە عیراق و لە كوردستان و دەتوانم بڵێم لە ئەدەبیاتی سیاسیی ناوچەكەدا هەبووە، وتنی بیروباوەڕەكانە بەڕاشكاوی، بەڵام لەچوارچێوەی حورمەتگرتن لە جیاوازیی بیروبۆچووندا. 
ئەم كتێبە ساڵی ١٩٥٧ مامۆستا زەبیحی كە نووسیوێتی بۆ وەڵامدانەوەی رەوتێك بووە لەناو بزوتنەوەی چەپدا كە بە دەستەواژەی ئەوكاتە پێی وتراوە كۆسمۆپۆلیستەكان، رەنگە خەڵكانێك هەبووبن كە هەندێكیان لەم كۆڕی ساڵۆنەدا دانیشتوون، لەگەڵ ئەم پێناسەیەدا نەبن كە مامۆستا زەبیحی كردوویەتی، ئەو بیروباوەڕەش رێزلێگیراوە، بەڵام ئەم كتێبە كاتی خۆی مشتومڕێكی زۆری دروستكرد.
 بەداخەوە لەساڵی ١٩٥٧دا كە ئەم كتێبە لە سوریا چاپكراوە، دیارە دەرفەت نەبووە كە زۆر بە فراوانی بڵاو ببێتەوە، تا رادەیەك دەتوانین بڵێین لە حوكمی بزربوندا بوو، كەواتە بۆیە دەتوانین بڵێین بەشێكی زۆری ئەم مشتومڕەی كە لێرە كراوە، دواتر خەڵكانێكی تر لەناو چوارچێوەی بیروباوەڕی چەپی عیراقی و چەپی كوردستانی گفتوگۆیان لەسەر كردووە، وەك ئەوەی بڵێن كە ئەم كتێبە نەبووبێت، چونكە تاڕادەیەك لەبەردەستدا نەبووە. 
ئێستا ئەم كتێبە جارێكی دیكە چاپ كراوەتەوە‌و لە چاپكراوەكانی دەزگای جەمال عیرافانەو كاك عەلی كەریمی دوای ئەوەی دۆزیوێتییەوە رایسپاردووە بە وەرگێڕانی كە كاك حەسەن جودی زۆر بەجوانی وەریگێڕاوە بۆ كوردی ‌و ئەمساڵ كە بڵاوبۆتەوە پێمان خۆشبوو هەم بۆ ناساندنی كتێبەكە ‌و هەم بۆ گەرمكردنەوەی مشتومڕێك كە رەنگە خەڵك پێی وابێت كۆنە، بەڵام لە راستیدا لە هەموو وێستگەیەكی سیاسیدا جارێكی دیكە سەرهەڵدەداتەوە كە مەسەلەی فیكری كوردستانێتی و مەسەلەی فیكری عیراقێتی یان فیكری ئێرانێتی یان توركێتی زیندوو دەبێتەوە، هەتا كورد لەم ناوچانە بژی و هەتا مەسەلەی كورد لەشوێنێكدا قەرار نەگرێت. 
ئێمە ئەم كۆڕە دەكەین، تەنها بۆ ئەوە نا كە كاك عەلی كتێبەكەی خۆی بناسێنێ، بەڵكو هەم یادێك و رێزگرتنێك بێت لە زەبیحی كە كەمترین شتی لەسەر نووسراوە لە رۆژنامەی كوردیدا، راستە لەكتێبدا باس دەكرێت، یان كاك عەلی كەریمی خۆی كتێبێكی هەیە لەسەر ژیان و تێكۆشانی سیاسیی مامۆستا زەبیحی، بەڵام لە رۆژنامەگەریی كوردیدا كەم دەرفەت هەبووە نەك هەر بۆ مامۆستا زەبیحی، بەڵكو زۆر لە مامۆستا تێكوشەرەكانی كۆنیش یادیان بكرێتەوە. 
ئێمە هیوادارین ئەم دیالۆگەی كە لێرە دەكرێت، ئەم مشتومڕە سیاسییە دەوڵەمەند بكات‌و بەشی ئەوەی تێدابێت  كوردستانی نوێ جگە لە كتێبەكە، گۆڕینەوەی بیروڕاكان بگوازێتەوە سەر رۆژنامەو ببێت بە دەرفەتێك یا وێستگەیەك بۆئەوەی لەمەودوا نووسەرە كۆنەكانی خۆمان بیربێتەوە‌و لەسەریان بنووسین ‌و لەگەڵیان بین لە چوارچێوەی ئەو بەدەنگەوە چوونە فیكرییەی كە ئەمڕۆ هەمانە.
من لەوە زیاتر قسە ناكەم جگە لەوەی مامۆستا زەبیحی كوردی رۆژهەڵاتی كوردستانە، وەك عادەتی زیاتر دەبوو بە فارسی بنووسێت، بەڵام تین و تاوی سیاسیی خۆی وای لێكردووە لە وڵاتی سوریا بە عەرەبی بنووسێت. ئەمەش یەكێكە لە سیفەتەكانی تێكۆشەرانی ئەو زەمانە كە زیاد لە زمانێك بە تایبەتی  زمانی ناوچەكە عەرەبی بە كوردی بنووسێت و كوردی بە عەرەبی بە توركی بە فارسی بنووسێت بۆ گفتوگۆكردن لەسەر بابەتەكان. بیریشمان نەچێت كاك عومەر شێخموس پێشەكیی بۆ كتێبەكە نووسیوە كە تەنها پێشەكی نییە، بەڵكو ناساندنی ئەو فەزا سیاسییەیە كە كاتی خۆی لەناو كوردەكانی رۆژئاوادا هەبووە لە سوریا‌و لەناو تێكۆشەرانی كوردانی سوریاو لەناو حزبی شیوعیی سوریادا.  ئەوانەی خەریكبوون حزبی سیاسی كوردییان دادەمەزراند بەشێكی ئەو مێژووەشمان بۆ دەگوازێتەوە.

عەلی كەریمی:
 خۆشحاڵم ئەمڕۆ لێرە لەناو ئەم سیما جوانانەدا خۆم دەبینیم، كە بەشی زۆریان لە ساڵانێكی زووەوە ئاشنایەتیمان هەیە وەكو كاك مستەفاو خەڵكانی دیكەش. 
دەمەوێت كورتە چیرۆكێكی ئەو بیرۆكەیە باس بكەم كە لەمێشكمدایە لەسەر ئەو كتێبە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٥ەوە چانسی ئەوەم هەبوو كە لە نزیكەوە بە ڤیدۆ مێژوویەكی زارەكیی تۆماربكەم لە كۆمەڵیك كەسایەتیی ساڵانی زوو. یەكێك لەو كەسایەتییانەی كە من چانسەكەم بەركەوت، مامۆستا برایم ئەحمەدە كە سەرئەنجام وەكو ئەوەی كە كاك سەڵاح رەشید بڕیاریدا بیرەورییەكانی بەڕێز مام جەلال بە چاپ بگەیەنێ، منیش هەر ئەو قەدەرەی مانگێك لەمەوپێش وتوێژەكەی مامۆستا برایم ئەحمەدم لەیوتوب دانا، بۆئەوەی كە هەموو كەس بیبینێت بەبێ ئەوەی من پشتگیریی بكەم، خەڵك خۆشحاڵییەكی زۆری دەربڕی، هەندێك خەڵكیش پێیان ناخۆشە، هەندێك شتی مێژوویی تێدایە كە شتی مێژوو بۆ هەموو كەسێك خۆش نییە. 
ساڵی ١٩٩٦ من دیسان بە خزمەت مام جەلال گەیشتمەوە لە لەندەن، زۆرمان قسەكرد، كە ڤیدیۆكەیم ماوە، ئەویش هەر بڵاودەكەمەوە. لەوێدا باسەكان هەر دەڕۆیشت دیارە یەكێك لە خەسڵەتەكانی مێژووی زارەكی مێژووی گێڕانەوە كە رەنگە كاك كامەران سوبحان بزانێت كە مەبەستم چییە، ئەوەیە ئەو كەسەی كە مێژووەكە دەگێڕێتەوە، دەبێت لێی بگەڕێیت بڕوات باڵی خەیاڵ هەڵی بگرێت، لە بابەتەكە بڕواتە دەرەوە، لەو ئاسمانەی كە تۆ بۆی چوویت، بێتە دەرەوەو شتی خۆی بڵێت، نەك وەكو رۆژنامەنووسی ئەمڕۆ پرسیارت لێ دەكەن، وەڵامی پرسیارەكە نادەیتەوە پرسیارێكی دیكەت لێ دەكات. مێژووی زارەكی بەو جۆرە ناگونجێ. راستییەكەی ئەوەیە ئەو كەسانەی دەچن بەرەو مێژووی زارەكی كە بە رای من و بەقسەی پیاوی زۆر گەورەمان لەو بوارە كە دوێنێ  و پێرێ حەق بوو یادێكی بەحەقی بكەینەوە دكتۆر ئەمیری حەسەن پورە كە ئەو منی فێری ئەوەكرد بەراستی دوای مێژووی زارەكی بكەوم، كە تا رادەیەك تیایدا سەركەوتووبووم. كاك ئەمیر حەوت بۆ هەشت رۆژە چوو بۆ بەردەم دلۆڤانی خودا كە بەراستی پیاوێكی گەورەمان لەدەستدا. 
لەبەشێك لە قسەكاندا كە من لەسەر زەبیحی چووم بۆ خزمەتی مام جەلال، وتی: جا من با شتێكت بۆ بگێڕمەوە، وتی: ئەوە لە سوریا بووین، هەموو كەشی سوریا ئەوەبوو، كورد «ئوممە» نییەو كورد عەیبەو شیوعییەكان دەسەڵاتێكی زۆریان هەبوو، مامۆستا زەبیحیش لەگەڵ دكتۆر عیزەدین مستەفا رەسول لە ژوورەكەیدا بوو، كاك كەمال فوئاد بوو، باسی خالید بەگداش و زۆركەسی تری  كرد‌و وتی: ئێمە بەراستی زۆر وەزعمان خراپ بوو، بەرەی ناسیۆنالیزمی كوردی، دەیگوت وەكو زەمانی محەمەد خەریكبوو لە كولەكەدا بانگمان دەدا. ئەوەندە دۆخەكە خراپ بوو، ئینجا هەر بەڕاستی ئەوەی مام جەلال و نەوەی خۆشمان بەچاو بینیومانە بە تایبەت دوای  ئەوان و نەوەی ئێمەش كە حزبی تودە زاڵ بوو و حزبی ماركسی لینینی زاڵ بوو، ئەوانەش پێیان وابوو كە خەباتی میللەتی كورد دەبێت خۆی بچووك بكاتەوەو لەناو خەباتی پرۆلیتاریای وڵاتی ئێران یان عیراق یان توركیاو ئەوجا ئەوانیش خۆیان بچووك بكەنەوە لەناو خەباتی كرێكارانی جیهاندا. 
وتی لەپڕێكدا‌و بەبێ ئەوەی ئێمە بزانین نە من و نە كەمال فوئادو نە دكتور عیزەدین و ئەوانی دیكە، زەبیحی بە ناوی مەحمود حەسەن شنۆیی نامیلكەیەكی دەركرد بە زمانێكی تەواو ماركسییانە، تەواو خوێندنەوەیەكی ورد‌و كەشخەی لە سەر قسەكانی لینین و ماركس كردبوو و وتی: كە هات ئێمە گەشاینەوە. ئینجا ئێمەش شەرعیەتمان وەرگرت، ئێمە ئەوانەی كە باسی كوردایەتیمان دەكرد. 
تێگەیشتین كە ئەوانە ئێمەیان فریوداوە‌و وانییە كە ماركس دژی كوردایەتیأو ئەنگڵس و لینین دژی كوردایەتی بووبن، بە شێوەیەکی گشتی ماركسیزم مافی نەتەوەكانی باس نەكردبێت، وتی نامیلكەكەمان خوێندەوە، بەڕاستی ئێمە بوژاینەوە. ئیتر ئەو دەمە منیش خەریكی بەسەرهاتی زەبیحی بووم، هەر لە ٨٦ و ٨٥ ەوە. وتی عەلی دەچمەوە بزانم ئەو نامیلكەیەت بۆ پەیداناكەم؟ نامیلكەیەكی عەرەبییە. من زۆر چاوەڕیمكرد، هاتمەوە بۆ كوردستان، مام جەلال وتی: عەلی بۆم پەیدا نەكرا. 
چووین بۆلای د.عیزەدین مستەفا رەسول، دكتۆریش وتی بۆم پەیدا نابێت. ئیتر من دەتوانم بڵێم كتێبەكەم چاپ بوو، ژیان و بەسەرهاتی زەبیحی كە دامنابوو، بەراستی یەكێك لە نووسراوەكانی زەبیحی كە (الرد علی كوسموبولوتیە) تێدابوو، بەداخەوە نەبوو. ساڵ هات و ساڵ رۆیشت، ئەملاو ئەولای زۆرمان كردو دواجار قەدەرمان كەوتە بنكەی ژین لای كاك رەفیق ساڵح كە جارجارە سەردانێكیان دەكەم جارجار باشم و جارجار وەزعم خراپە، جارجار بەخێرهاتنی دەكردم و جارجار نەیدەكرد. ئەویش وتی باشە عەلی گلەیی مەكە. وەڵا كتێبێكی لە سنگم كوتا‌و وتم ئەوە چییە، وتی ئەوە (الرد علی كوسموبولوتیە)ە. لە خۆشیدا نەمزانی چی بكەم، لێم وەرگرت ‌و وتم ئیتر كارەكانی تر خۆم جێبەجێی دەكەم. 
پاشان یەك دێڕی بچووكم لە فەیسبووك نووسی‌و رەسمی بەرگەكەیم دانا، باوەڕم پێ بكەن بەیانی دامنا تا شەو زیاتر لە شەست بۆ حەفتا كەس ئامادەیی خۆی دەربڕی كە یارمەتیم بدات بۆ وەرگێڕانەكەی، دواجار كاك حەسەنی جودی كە یەكەم كەس بوو و برادەری خۆشمە، دەمزانی كە باش تەرجەمەی دەكات، چونكە خەڵكی كەركوكەو باش تەرجەمەی دەكات‌و عەرەبیەكەی باشە، من دام بەو و كاك حەسەن زۆر بە زووی بۆی تەرجەمە كردم و چەند جارێك پیایدا چوومەوە، دواتر بۆ ناردم بۆ كاك عومەر شێخموس. هەروەها بۆ دوو سێ برادەری تریشم نارد، ئینجا د.تەها رەسوڵ سەرپەرشتیاری دەزگای جەمال عیرفان وتی: من پێمخۆشە چاپی بكەم، ماڵی ئەویش سەدجار ئاوەدان بێت. قەراربوو ئەمڕۆ ئەویش لێرە بێت، بەڵام بۆ سەفەرێك رۆیشتووە. 
من وام بە چاك زانی كە پێشەكەی كاك عومەر شێخموس بینووسێ، چونكە ئەو خەڵكی سوریایەو ئەو زەمانە خوێندكارێكی چالاك بووە لە شام، تا رادەیەك بیرەوەریی هەبوو لەو بابەتانە. ماڵی بەردخانەكان‌و قاوەخانەكان‌و چایخانەكانی ئەوكاتەی شام و دانیشتنی زەبیحی و كاك كەمال فوئادو مام جەلال و د.عیزەدین و ئەوانەی لەبیربوو، هەرەوەها كەشوهەوای ئەودەمەی كە ئەم كتێبەی تێدا بڵاوببۆوەو گەنجیش بووە. 
پاشان پێشەكییەكەی بۆ نووسیم كە پێشەكییەكی جوان‌و خۆشە. دواتر خۆم كۆی ژیانی زەبیحی و ئەوانەی لەبیرم بوو لە پێش گووتنێكدا ئەویشم كرد بە هەوێنی كتێبە كوردییەكە.
بەباشم زانی بۆئەوەی خەڵك بەراودی عەرەبی و كوردییەكەش بكات وەكو ئەو سكانەی لە خودی كتێبـی (الرد علی كوسموبولوتیة) سكانێكی جوان كرابوو، هەربۆیە ئەوەشم بە دوای كوردییەكەدا دانا بۆ ئەوانەی پێیان خۆشە عەرەبییەكە ببینن. 
نامیلكەیەكیش هەیە لە ساڵی 1957 هەر ئەو سەردەمە كە زەبیحی نووسیوێتی، دواتر لە 1958 ئەو نامیلكەیەی پێشكەشی عەبدولكەریم قاسم كردووە لەبەغدا بەناوی (ئاشتی خوازی لادێی)
كە دەمە تەقێی باپیرو بایزە كە ئەویش زۆر زۆر خۆشە. باپیرو بایز مێژوویەكی كۆنی هەیە لە (ژێ كاف)ەوە كە داستانێكە لە ژیانی زەبیحیدا بە تەواوی باسكراوە. 
هەژاریش دەمەتەقێی باپیرو بایزی باسكردووە . گفتوگۆكە لە نێوان دوو كەسدا كە بە شیعرە، ئەویشم كرد بە كتیبێكی ١٨٠ لاپەڕەیی. حەقیقەت ئەوەیە من ئەم كارە بۆ بە گرنگ دەزانم؟ پێموایە  ئەو دەردەی كە زەبیحی پێوەی دەیناڵاند، ئەو دەردەی كە پێیوابوو دەبێت كورد خەباتی ناسیونالیستی خۆی گەشە پێبدات‌و كورد دەبێت لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا بزانێت چی دەوێت؟ ، هەر ئەوەبوو بە بیروباوەڕی ژێ كاف-یانەی خۆی لە سییەكانی سەدەی رابردووەوە تا دەگاتە ساڵانی 1941 و 1942، سەرئەنجام لە 1945دا ژێ كاف دەمرێنرێت و لە گۆڕ دەنرێت و پاشان حزبی سیاسی مۆدێرنی وەك دەوترێت دیموكراتەكان دێنە سەركار، حزبی دیموكراتی ئێران، پارتی دیموكراتی كوردستان و ئەوانە ئەو بیروباوەڕی ژێ كاف-یانەو هیوایانە ئیتر بە یەكجاریی لە مێژووی سیاسی و رۆشنبیریی كورددا دەنێژرێن ‌و تا دەگات بەئێستا، ئەویش ئەوەیە كە كورد لەسەر قەوارەیەكی دیاریكراوو چوارچێوەیەكی دیاریكراوی ئایدۆلۆژی كە ئەویش تەنیاو تەنیا پێكهێنانی دەوڵەتی كوردستانە بەبێ بەها رۆیشت، نەما، هیچی نەما. 
بۆیە ئەو كەسانەی ئەمڕۆ بەشێوەیەك لە شێوەكان موزایدەی نەتەوەیی بوون دەكەن، پێموابێت رێبواری نەتەوەیی بوونی لە نێو مێژووی هاوچەرخ‌و مۆدێرنی كوردیدا، ئەمە یەكێكە لە بەڵگە هەرە گرنگەكان ‌و دەتوانین پەندی لێ وەربگرین كە بریا بەتایبەت ئێمەمانان لە ساڵانی حەفتاكاندا تووشی خەباتی سیاسی بووین و روومان لە چەپ بوون و ماركسیەت كرد، ئەوەتان لەبیر بێت چەپ بوون و ماركسیزم هەرگیزاو هەرگیز شكست و نەنگی نییە بەش بەحاڵی خۆم شانازیی بەوەوە دەكەم چەپم و رۆژێك لە رۆژان لە رێكخراوێكی ماركسیدا كارم كردووە، ماركسیزم هیچ نەبێت عەدالەتی تێدایە، وەكیەكیی ژن و پیاوی تێدایە، زۆر شتی دیكە، ئەو چەمكانە من لەوە پەشیمان نیم، بەڵام تەنها شتێك كە ئێمەی ماركسییەكان كە نەمانكرد، نەك تەنها حزبی شیوعی و تودە كە ئۆردوگایەكەی دیاریكراوی بەناوی سۆڤیەتیان لە پشت بوو هەتا ئێمەی ماركسی هێڵی سێیەكان كە پێیان دەوتین  ماویستەكان، كۆمەڵەی رەنجدەران، كۆمەڵەی لینینی ئێرە، دواتر كۆمەڵەی رەنجدەران، شۆڕشگێڕان هەموو ئەو ئەحزابانەش ئێمە بەڕاستی خەباتی كوردایەتی‌و خەباتی نەتەوایەتیمان خستە پشتەوەی خەباتەكانی دیكە تا رادەیەكی زۆر من بەش بەحاڵی خۆم لە رێكخراوێكدا بووم بە ناوی  كۆمەڵەی شۆڕشگێران هەرلە سەرەتایدا لە ساڵی 1979‌وە‌و پێش ئەویش ئاشنایەتییەكی تەواوم لەگەڵ كۆمەڵەی ماركسی لینینی هەبوو، راستییەكەی ئەوەیە كە ئێمە بە شێوەیەك لە شێوەكان لە ئەدەبیاتی خۆماندا كێشەی نەتەوایەتیمان دەخستە پلە دوو و سێ و ئەوانەوە، بۆیە كۆمەڵێك كە ئەمڕۆ خەباتی نەتەوایەتی دەگرنەوە دەست، یان موزایەدەی پێوە دەكەن، كە بەڕاستی رەنگە نەتوانن ئەو ئەركە گرنگە بەجێ بگەیەنن.
من روون كردنەوەی خۆمم كرد، بۆیە پێم خۆشە ئێوەش بەشداریی بكەن. 
رەفیق ساڵح:  من دەمەوێت ئاماژە بە خاڵێك بدەم، مەسەلەی كورد نەتەوەیە یان نەتەوە نییە یان مەسەلەیەكی وا لە ناوەڕاستی چلەكانی سەدەی رابردوودا بۆتە جێی قسەوباس. واتە تەنانەت هیچ ماڵێك نییە لە سلێمانی مشتومڕ‌و ناكۆكی تێدا نەبووبێت لەسەر ئەوەی ئایا كورد نەتەوەیە یان نەتەوە نییە، لە نێوان حزبی تەحەروڕدا كە رووكارێكی ئاشكرای حزبی شیوعی عراقی بووەو لەنێوان پارتی دیموكراتی كوردستاندا ئەوكاتە ناوی پارتی دیموكراتی كورد بووە، هەر بۆ پێناسەكردن یەكێك لەو بەڵگە نامانەی كە ئێمە ئێستا لە بنكەی ژین پاراستوومانە، وەڵامدانەوەی ناوچەی پارتی دیموكراتی كوردە لە سلێمانی، مشتومڕێكی دوورو درێژی ئەو مەسەلەیەی تێدایە كە ئەوە دەسەلمێنێت كورد نەتەوەیە، ئەو تێزە ئیسلامییە رەتدەكاتەوە، واتە پێش دەرچوونی ئەم كتێبە، ئەم موناقەشەیە هەبووە، لە ناوەڕاستی چلەكانی سەدەی رابردوو و تەنانەت پارتی دیموكراتی كوردستانیش وەڵامێكی ئەوەی دایەوە كە بەداخەوە ئەو بەڵگەنامەیە زۆرە‌و چەند لاپەڕەیەكەو لاپەڕەكانی كۆتاییمان لانییە. سەبارەت بەم كتێبە (الرد علی الكوسموبولوتیە) و من كە خۆم دەمێكە ئاشقی هەموو ئەو كتێب و نامیلكانەم كە لە كۆندا لەسەر كورد نووسراون، ماوەیەكی زۆر دوورو درێژ هەوڵمدا پەیدای بكەم، خۆشبەختانە لە یەكێك لەو كتێبخانانەی  كە كتێبیان پێشكەش بە بنكەی ژین كرد، ئەو كتێبەی تێدابوو، كە پیشبینی ناكەن چەند دڵخۆش بووم.  لەبیرم چوو كاك عەلی كەریمی ئاگادار بكەمەوە بۆ ئەم مەسەلەیە، دواتر رۆژێك وەكو هەمیشە بە گلەیی و بەبۆڵەبۆڵەوە هات، هەر بەڕێكەوت ئەو كتیبە تازە تۆمارمان كردبوو، بێگومان دیجیتاڵ كرابوو، هەر بە رێكەوت لەو مشتومڕەدا بووین، كاك عەلی خۆی كرد بە ژوورا، وتم: دەفەرموو (الرد علی الكوسموبولوتیە)ەكەی كە ساڵانێكی زۆرە بەدوایدا دەگەڕێیت، كاك عەلی ئەوە، من زۆر سوپاستان دەكەم  زۆر دڵخۆشم بەوەی ئەم كتێبە چاپكراوەو هەر لەوێشدا پێسنیارم كرد ئەم كتێبە وەكو كتێبێكی دەگمەن پێویستە چاپ بكرێتەوە بە نوسخە ئۆرجیناڵەكەی و تەرجەمەی كوردی بكرێت و دواتر پێشنیازی ئەوەشم كرد ئاشتیخوازی لادێكەش جارێكی دیكە چاپ بكرێتەوە سەرجەمی نووسین و چاوپیكەوتنەكانی خوالێخۆشبوو عولەمایان كردووە، جاریكی تریش هەر لەگەڵی بێت بۆئەوەی قەبارەی كتێبەكە زۆربێت.
عەلی شەمدین: 
سوپاس بۆ ساڵۆنی كوردستانی نوێ بۆ ئەم بۆنەیەو بۆ ئەم بانگهێش كردنە. زۆر سوپاس بۆ كاك رەفیق، كە بەبڕوای ئێمە دۆزینەوەی ئەم كتێبە وەكو ئەوەیە جارێكی تر (الرد علی كوزموبولوتیە)یان نووسیبێتەوە،  چونكە ئەوە لەمێژبوو ون ببوو.
كاك حەمید دەروێش لە یاداشتەكانی خۆیدا زۆر باسی ئەم كتێبەی كردووە، بەڵام ئەو كتێبە هەر پەیدا نەدەبوو، لە سوریا چاپكرابوو، دەمەوێت ئەوە بڵێم كە كێ چاپی كردووە، واتە پێش دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردی سوریا، كۆمەڵەیەك هەبووە بەناوی «ژیاندنەوەی كەلتووری كورد»، كاك حەمید دەرویش‌و رەحمەتی  عوسمان سەبری هەردووكیان ئەو كۆمەڵەیەیان دامەزراندو هەر ئەوانیش لەو كۆمەڵەیە چاپیان كردبوو لە شام.
 خاڵیكی تر كە دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە ئەو كتێبە لەئێستادا كە كەمپی سۆشیالیستی نەماوەو ئەو دروشمە ماركسییانە كەم بوونەتەوە، مومكینە ئاسایی بێت بڵاوكردنەوەكەی‌و چاپكردنی ئەم كتێبە، بەڵام لەو سەردەمە‌و لە ساڵی 1956‌و 1957 شتێكی زۆر مەترسیداربووە باسی شتێكی لەو جۆرە بكرێت، لەبەرئەوەی دەردی ئێمەی كورد لەسەر دەستی شیوعیی سوریا دوو قات بوو، جارێك لەبەر شیوعییەكان كە ئەوان لە دژی دامەزراندنی پارتی بوون لە سوریا وەكو هێزێكی نەتەوەیی، دووەمیش سەركردایەتیی شیوعییەكانی سوریا زۆرینەیان  كوردبوون، لەپاڵ بەگداش و ئەوانی تر هەموویان كوردبوون، واتە وایان لێكدەدایەوە كە ئەو پارتییەی دامەزراوە لەسەر حیسابی ئەوان، جارێك وەك مەسەلەی ماركسیزم‌و نێونەتەوەیی بوون دژی بوون، جارێكی تر وەكو مەسەلەی شۆڤێنیزم لە دژی بوون‌و جگە لەوەش بە ركابەری خۆیان دەزانی، ئەوان بەراستی لەبەرئەوەی كەسێك نەیتوانی بوو بەرامبەر بەرامبەر بەدروشمە كۆسمۆپۆلیتییەكان‌و دژی كۆمۆنیزمەكەی ئەوان بووەستێتەوە، وایكردبوو دژایەتیی كوردە شیوعییەكانیش هەبوو بۆ كوردایەتی‌و رقیان لێیبوو، واتە زۆر خۆیان بە گەورەتر دەزانی‌و كوردایەتییان خستبووە خزمەتی لە بەرژەوەندیی «ئومەمییەت»و بیروباوەڕی شیوعی، لەبەرئەوە ناخۆشییەكی زۆر دژواربوو لە دژی پارتی، رەوتی كۆسمۆپولیتی شیوعی هاتبووە كایەوە، لەبەرئەوە زەبیحی نەك هەر تەنها هاوكاریی كرد بۆ دامەزراندنی پارتی لە سوریا‌و لەنووسینی رێبازێكی لەو جۆرە، بەڵكو بەرنامەیەكی زیاتر لەوەشی دانا، واتا بەرگریشی لێكرد‌و خستنەڕووی ئەو نامیلكەیە زۆر گرنگ بووەوەو بەربەستێكی گەورەبوو لە بەردەم كۆسمۆپۆلیتی لەدژی كورد.

 عەلی كەریمی:
شتێكی خۆشم بەبیردا هاتەوە، ساڵی ٢٠٠١ یان ٢٠٠٢ بوو شارەوانیی سلێمانی باخچەیەكی بۆ زەبیحی چێكرد، خۆشبەختانە كاك حەمید دەروێشیش بە رێكەوت گەیشتبووە سلێمانی‌و جەنابیشتان لەوێ بوون.
مستەفا ساڵح كەریم:
 حەزدەكەم روونكردنەوەیەك لەسەر قسەكانی كاك عەلی بدەم. بەراستی دۆخی بابەتی دەگۆڕێت. ئەوەی كە باسی دەكات لە سوریا لەو كاتەدا. لەسوریا لەو كاتەدا بڕواناكەم شیوعییەكان بەتایبەتی كورد زیاتر بووبن. لەو كاتەدا جەنابی مام جەلال، كەمال فوئاد، هەژار، زەبیحی ئەمانە قوتب بوون كە لە سوریا دەژیان. لە شیوعیەكان تەنها د.عیزەدین مستەفا رەسوڵ  هەیە كە ناوی هەبووبێت، ئەویش ئەو دەورەی نەبووە وەك رۆڵێكی سەركردایەتی كە كاریگەریی هەبێت،  بەڵام مەسەلەكە تەیارێك بوو لەناو  حزبی شیوعیدا كە ئەیانوت ئەو رۆژەی كە كەمال فوئاد و حەمید عوسمان و ساڵح حەیدەری و لەتیفی نانەوا بڕیاریان دا حزبێكی شیوعی كوردی دروست بكەن و حزبی شیوعی عیراقی رەفزی ئەوەی كرد، ئەوان چوونە ناو پارتییەوە. ئەو كاتە پارتی شتێكی تری كرد لە مەنهەجی خۆیدا نتجە ‌‌‌الی الماركسیە  الینینیە» ویستی نەختێك دۆخەكە بگونجێنێت‌و جڵەوەكە لەدەستی ئەوان دەربهێنێتەوە، كە ئەیزانی ماركسیەت هاتە ناو كایەوە، بەڵام شتە سەرەكییەكەی كە ناخۆشبوو لەو ماوەیەدا هاتە كایەوە مەسەلەی (ئوممە- نەتەوە) بوو، حزبی شیوعی پێناسەی ستالینی هەبوو كە لەبەری كردبوو «الامة جماعة ثابتة من الناس موئلفـة تا‌ریخیا و لها ارض  مشتركة وثقافـة مشتركة و لغة مشتركـة وتكوین نفس مشتركة»  كە ئەمە لە كوردا نییە كە ئێستا سەیر دەكەیت، هەموویی تێدایە، ئەمە یەكێك بوو لە خیلافەكان، بەڵام رەدی ئەوە لەوێدا شتێكی وا نەبوو بێتە ئاراوە، ئەوەی زەبیحی كە لەسوریا ئەو دەنگەی دابۆوە، برادەرانی پارتی هاتن لە 1958 و 1959دا بڵاویانكردەوە. بەڵام تەنها ئەوە دەڵێم كاك عەلی باش دەزانێت ئەو كاتە برادەرانی پارتی كە لەوێ بوون زیاتر دەنگیان دەڕۆیشت، هەتا مام جەلال لە یاداشتەكانیدا دەڵێت «د. عیزەدینمان راكێشا بەلای خۆماندا» بە مەرجێك ئەو ئەندامی حزبی شیوعی سوریاو لوبنانیش بوو، بەهەرحاڵ، بەڵام كتێبەكە ئێستاش سەیری دەكەیت بۆ سەردەمی خۆی شتێك بووە كە رەدی كۆسمۆپۆلیتی داوەتەوە. باسی ئەوەش دەكات ئێمە دژی ماركسیزم نەبووین، ماركسیزم ئەوەیە سوودی لێ دەكەیت بۆ نەتەوەكەی خۆت، كێ مافی چارەی خۆنووسینم بداتێ لەگەڵ ئەوەدام. 
حزبی شیوعی خۆشی لە ساڵی پەنجاو شەشدا میساقی باسم هەبوو و ئینجا سەلام عادل قەراری دا كە مافی چارەی خۆنووسینی كورد هەبێت، دۆخەكە زۆر گۆڕدرا، بەڵام ئەو كاتە كە دەرچوو بەراستی شیوعی هەموو دژی ئەم كتێبە بوو.

عەلی كەریمی: 
باش بوو ئەو قسەیەی تۆ شتێكی بەبیر هێنامەوە، مام جەلال فەرمووی بەڕاستی لەداخی جگەرخوێن ئەو كتێبەی نووسی، دواتر بزانە جگەرخوێن چ ناسیونالیستێكی لێ دەرچوو! مامۆستا جگەرخوێن من لەو ساڵانەی كۆتاییدا لە ئوپسالا بەخزمەتی گەیشتمەوە لە ساڵی 1984، هەر كوردایەتیی لێ دەباری، ئینجا مام جەلال دەیوت: كە جگەرخوێن دادەنیشت لە چایخانەكان، دەیوت كورد ئوممە نییە لە رۆژنامەیەك كە لەحەلەب دەردەچوو چاوپێكەوتنی لەگەڵدا كرابوو، لەوێ لێیان پرسیبوو: «مامۆستا تۆ وەك كوردێك لەسەر مەسەلەی كوردایەتی چی دەڵێیت؟» وتبووی: «نەخێر من وەكو كوردێك قسە ناكەم، وەكو شیوعییەكی جیهان وەتەنی قسەدەكەم». 
جەلیل ئازادیخواز:
 سەرەتا زۆر سوپاس بۆ كاك عەلی بۆ ئەو كتێبەی كە خستییە سەر خەرمانی ئەرشیفی كتێبخانەی كوردی،  زۆر سوپاس بۆ تۆش كاك ستران بۆ ئەو زەحمەتەی كە كێشات. بەڕاستی من دوو سەرنجی زۆر كورتم هەیە، یەكێكیان ئەوەی ئێمە ئێستا بە خۆماندا دەچینەوەو دەگەڕێینەوە سەر ئەوەی جارێكی تر خۆمان بخوێنینەوەو پێناسەیەك لەبەرامبەر ئەوی دیكەدا بكەین، بەهەموو زیان‌و ئەو گرفتانەوە كە هەمانە، ئاماژە ئەوەیە كە ئێمە لە قۆناغێكی نوێدا دەژین و ئەم چركەساتەش كە كتێبەكەی تێدا بڵاوبۆتەوە چركەساتێكە شیاوی ئیشكردنە لەسەری. كە دوو كەس خەریكە پیكەوە قسەدەكەن، ئەم دوو كەسە كە بیروڕا دەگۆڕنەوە بە هەرحاڵ جۆرێك لە دژایەتی و پارادۆكس لە نێوانیاندا هەیە، بەڵام ئاماژەیە بۆئەوەی كە هەرچەند مێژوویەكی كۆنی هەیە، دەبێت جدیتر ئیستی لەسەربكرێت. 
دواتر خۆشحاڵم كە لەساڵی 1957دا ئەم كتێبە لەلایەن رووناكبیرێكی رۆژهەڵاتی كوردستانەوە نووسراوە كە تا ئەم سەردەمەش و ئێستاش هەموو وێژەمانەكانی ئێران لە چەپی چەپەوە بۆ راستی راست لە لیبڕاڵەكانیانەوە لە سكۆلارەكانیانەوە ریفۆرمخوازەكانیانەوە، ئامادەنین دان بەوەدا بنێن كە كورد نەتەوەیە‌و خاوەنی مێژووی خۆیەتی‌و شووناسی خۆی هەیە، بەوردە فەرهەنگ و بە قەوم باسی دەكەن،  لە هەموو رەهەندە مێژووی و سیاسی و كەلتوری و كۆمەڵایەتیەكاندا ئێرانیەكان ئێستاش ئامادەنین ئەو كێشەیەی لە پەنجاوحەوت لێرەهەبووەو ئێوە دەستەو یەخەی بوون بۆ ئیمە كێشەیەكە ئێستا راستەوخۆ لەگەڵی دەستوپەنجە نەرم دەكەین و بەرامبەری وەستاوینەتەوە، لەبەر ئەوە ئەمە كارێكی ئەرزشمەندەو پێموایە زۆر زۆر پێویستە لە ئێستادا بەتایبەتی بۆ بزووتنەوەی رزگاریخوازی ئێمە لە رۆژهەڵاتی كوردستان بۆ ئەو گفتوگۆ مەدەنیەی كە هەمانە، چونكە نایشارمەوە گفتوگۆی مەدەنی ئێمە ئێستا لە ناوەوەی وڵات زۆرتر لەژێر سێبەری ئەو وێژەمانە لێبراڵە سكۆلارەدایە‌و دەیەوێت لە ئێران یەكەیەكی سیاسی یەك پارچە دروست بكات و هەموو كەلتورو نەتەوەو كۆمەڵگەكان كە لەوێ هەن، وەك وردەفەرهەنگی پەراوێز نیشان بدەن. لەبەرئەوە دیسانەوە دەستخۆشی هەم لەكاك عەلی دەكەم‌و هەم خۆشحاڵم كە رووناكبیرێكی رۆژهەڵاتی كوردستان لە ساڵی ٣١ و ی ٣٦ ئێرانیدا بیری لەو شتەكردۆتەوە تێزێكی هەبووە لەسەری.
كامەرانی سوبحان:
  پیرۆزبایی لە كاك عەلی دەكەم بۆ دەركردنی ئەم كتێبە. كۆمەڵێك كتێب و كۆمەڵێك فیگەر هەیە لە مێژووی كورددا بەڕاستی هەندێكجار ناوبانگ و كاریگەریی و قورساییان لە خۆیان زۆر زۆر زیاترە. 
من یەكێك لەو فیگەرو كەسایەتییانەی لە مێژووی كورددا زۆر جێگەی گرنگیپێدانم بووەو حەزم كردووە شتی لەسەر بخوێنمەوە، زەبیحیە. زەبیحی یەكێكە لەو كەسایەتییانەی كە زۆر زۆرم لەسەری بیستووەو حەزمكردوە لە نزیكەوە رای خۆی بزانم نەك ئەو قسانەی لەسەر زەبیحی دەكرێن. بەتایبەتی تریش ئەم كتێبە زۆر زۆر شتم لەسەری بیستووە، رەنگە بە10 جۆرو 10 شێواز د.عیزەدین بۆی باسكردبم. هەموو جارێكیش ئیمتیحانم دەكا‌و دەڵێ خوێندتەوە كتێبەكە؟ جارێك لە دەمم دەرچوو و وتم: خوێندومەتەوە، ئەو پرسیاری لێ دەكردم، فڵان شتی چۆن بووە؟ مەبەست چییە لەوە؟ یانی ئەمە كتێبێك بوو، زۆر حەزم كرد لە نزیكەوە بیخوێنمەوە، بزانم مشتومڕی نوخبەی سیاسیی كورد لە پەنجاكاندا یان لە ناوەڕاستی پەنجاكاندا لەسەر مەسەلەی ناسیۆنالیزم و لەسەر بابەتی بیرێكی جیای وەكو شیوعی چۆن بووە؟ كە كتێبەكەم خوێندەوە، بەڕاستی رام جیاوازتر بوو، روئیایەكی جیاوازترم هەبوو لەوەی پێش خویندنەوەی كتێبەكە هەمبوو. 
لەو خاڵانەی كە زۆر گرنگە ئەم شتە مێژوویانەو ئەو شتانەی لەچوارچێوەیەكی مێژووییدا نووسراوەو لە چوارچێوەیەكی مێژووییدا باسكراوە، ئیستا بەدیدێكی ترەوە مشتومڕی لەسەر بكەیت، هیوادارم ئەم كتێبەی كاك عەلیش یەكێك بێت لە درێژەپێدانی ئەو مشتومڕەی كە لەپەنجاكاندا لەسەر ئەو بیرۆكەیە هەبووە، پێموایە بە پلەی یەكەم ئیشی كوردستانی نوێ-و رۆژنامەو بڵاوكراوەكانە كە تەوەر دروستبكەن‌و بتوانن درێژە بەو دیالۆگە بدەن. خاڵێكی تر كە زۆر مەبەستمە بیڵێم، زمانی زەبیحی بەتایبەت لەو شیعرەدا واتە زۆر جار باسی زمان دەكرێت لە ئەدەبیاتی كوردیدا، بەتایبەتی كۆتایی پەنجاكانی سەدەی رابردوو، دەیانەوێت بە دیدی ئێستا تێڕوانینی زمانی ئەو نووسەرە هەڵبسەنگێنن، بەڵام من بەڕاستی ئەو چامەیەی زەبیحی لەكۆتایی كتێبەكەیدا بوو بە داڕشتنی پەنجاو حەوت، راستە زەبیحی ئێرانی جێهێشتووەو فەڕەنسیی زانیوەو عەرەبیزانێكی باشبووە، بەڵام ئەو زمانە كوردییە پاراوە، ئەو زمانەی كە پێموایە زمانێكی زۆر زۆر دەوڵەمەندە بەراورد تەنانەت بە شاعیرانی پەنجاكانی باشووریش. من پێموایە كەسێكی تریش لەو سەردەمەدا ئەو زمانە پاك ‌و جوان و پاراوەی زانیبێت، لەو سەردەمە عەبدوڵڵا جەوهەرە لەكوردستان، مامۆستا رەفیق خۆشی لێرەیە، ئێمە كاتی خۆی لەدەزگای سەردەم بەرهەمەكانی عەبدوڵڵا جەوهەر-مان لەگەڵ بنكەی ژیندا كۆكردەوە، هەمان سەرنجم بۆ دروست بوو، واتە من پێموایە خاڵێك لەو خاڵانەی زەبیحی باس نەكراوە، ئەویش ئەو زمانە پاراوەیە كە پێی نووسیوەو من تەنانەت لەعەرەبیەكەدا كە خوێنمەوە، كوردییەكەی تۆزێك جیاوازیی هەیە. ناڵێم تەرجەمەكەی باشە یان خراپە، بەڵام جیاوازیی هەیە، رەنگە مامۆستا مستەفا ساڵح كەریم عەرەبییەكەی باشتر بێت، لە عەرەبیەكەشدا هەستم بە لیاقەی ئەو زمان و توانا زمانییەی كردووە. 
من لەسەر زمانی زۆر كەسی تر بیستوومەو خوێندومەتەوە، تاقەت و تواناو لێهاتویی زەبیحی  لە زماندا چەندێكە، بەڵام ئەوە گرنگ نییە، هێندەی ئەوەی زەبیحی خۆی چی بووە؟ یان زمانی خۆی چی بووە؟، خۆشبەختانە لەم كتێبەدا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت.

محەمەد ساڵح تۆفیق: 
من وێڕای دەستخۆشی لە كاك عەلی، ئەوەی مامۆستا زەبیحی لە 1957دا نووسیوێتی، كە بێگومان من دیسانەوە بە دەقە عەرەبیەكەشیدا چوومەوە، كوردێكی  رۆژهەڵات و عەرەبیەكی بەو شێوەیە بنووسێت، بەڕاستی ئیمكانیەتێكی گەورەیە. ئەو  عەرەبییەی كە زەبیحی پێی نووسیوە، عەرەبەكانی ئەو سەردەمەش لە ئاستی مستەفا جەوادو خەڵكی ئەو بابەتە ئەوەندە بەلیغ بووە عەرەبیەكەی. 
هەڵبەتە سەرەتاكانی ناسیۆنالیستی كوردی بەو سەروەختە دەستپێكردووە  وەك دەڵێن هەر پاساوی «موحاجەجە»ی بە ئەدەبیاتی ماركسی و گەلێ بۆچوونی لینین و ستالینیش لەو سەروەختە هێناوەتەوە، كە باوبووە تا لەو رێگەیەوە بەرامبەرەكەی پێ بدوێنێت. من پێموایە دواتر بۆ دژایەتیی ئەوەی نەكردووە، دواتر وەكو م، مستەفا ساڵح كەریم وتی: لە 1956  ‌و لە میساقی باسمدا حزبی شیوعی هەر دیسانەوە وەكو پیشەنگ خۆی راستكردەوەو نەك حوكمی زاتی، مافی چارەی خۆنووسینیشی وەكو ئەوەی ئەو مافەشی سەلماندوە، دواتر سەلام عادل-یش وەكو عەرەبێكی شیعە ئەو مافەی  تەواو وەكو بڵێی لە ژێر كاریگەریی زەبیحی وەكو شەخس پێوە دیارە. 
من دەمەوێت راستییەكەی ئەوە بڵێم: لەو سەروەختەدا مامۆستا زەبیحی كتێبەكەی نووسیوە، زیاتر داشۆرین‌و لێدوان لەسەر ئومەمیەت‌و ئەنتەرناسیۆنالیزم بووە لەو كاتەدا، دواتر وەكو عەرەب دەڵێت: «من سخریە القدر» سەیر كەوتۆتەوە ناسیۆنالیستە عەرەبە عەسرییەكان‌و دواتر بەعسییەكان، جەماعەتی ئەهالی، مەسەلەی كۆسمۆپۆلیتیزم  یان ئەوان بە ئیستیلاحە میللیگەراییەكە، ئەوان زیاتر لەپاڵ ئەنتەرناسیۆنالیزم‌و ئومەمیەتدا زیاتر شیعەیان پێ تاوانبار دەكرد. 
ساڵانی زۆر ناسیونالیستە عەرەبەكان زیاتر تەركیزیان كردبووە سەر ئەوەی شیعەكان كۆسمۆپۆلۆتیستن، میللیگەرا‌و پپۆلیستین، ئەوان زیاتر دەستەواژە پۆپۆلیستییەكانیان بەكاردەهێنا، زیاتر بەلای ئێراندا دایان دەتاشی، واتە ئەو بابەتەی كە زەبیحی لەساڵی 1957دا باسی كردووەو لەسەر ئومەمییەت دواوە، وەك دەوترێت شعوبیەت یان كۆسمۆپپلیتیزمی تێدایە، دواتر ناسیۆنالیستە عەرەبەكان زیاتر بە ئیتیجاهی شیعەو شیوعی ئەوان ئەم دوو وەزعەیان تێكەڵكردووە، كە شعوبییەت لەوەوە سەریهەڵداوە بۆ پان ئێرانیزم‌و هەڵوێستە دەكەن و دیفاع دەكەن، من ویستم تەنها ئەو بۆچوونە دەرببڕم.

ستران عەبدوڵڵا: 
لە چل بۆ پەنجاكاندا ماوەیەكی لەدایكبوونی كۆمەڵێك خەڵكی رووناكبیر نەبێت لە هەموو ئاراستە فیكرییە جیاجیاكان، كە زەبیحیش یەكێكە لەو كەسانەو كاك كامەرانیش باسی عەبدوڵڵا جەوهەری كرد، واتە لە چلەكاندا ئێمە كۆمەڵێك سەركێشی رووناكبیرمان هەیە كە بیری نوێ‌و قسەی نوێیان هەیە بە هەموو ئاراستەكان، كە بەڕاستی ئەو فیكرەیە واتە بۆ ئەو كەسانەی دیراسەی بارودۆخی رووناكبیری كوردیی دەكەن، جێگەی سەرنجە. 
بۆ نموونە خەڵكێكی زۆر رەنگە بە توانای تاكە كەسی خۆیان بووبێت، زەبیحیش یەكێكە لەو كەسانە. لە مێژووی عەرەبدا هەندێك كەس هێندەی كەواكبـی یان شێوەی ژیانی كەواكیبـی زۆر لە شێوەی ژیانی زەبیحی دەچێت، بە جیاوازیی بیروبۆچونیان و بەجیاوازیی ماوەی مێژووییشیان و نەتەوەشیان. 
هەروەك جەمالەدین ئەفغانی لە ئەفغانستان هات ماوەیەك لە میسر بوو، ماوەیەك چوو بۆ لای شای قاجار، بۆ لای سوڵتانی عوسمانی، هەمووی بەدوای ئومەمی ئیسلامیدا دەگەڕا. بەدوای ئەوەدا دەگەڕا كە موسوڵمانەكان كۆبكاتەوە. 
شێوازی سیاسەت و خەبات و تێكۆشانی زەبیحی لەو جۆرە دەچێت. واتە سێ بەشی كوردستان گەڕاوە، لە رۆژهەڵاتی كوردستان خەباتی خۆی دەستپێكردووە. دوایی هاتووە بۆ باشووری كوردستان و دواتر بۆ رۆژئاوای كوردستان. مشتومڕی زەبیحی لەم كتێبەیدا ئەوە  دەردەخات كە ئەم پیاوە خۆی بە غەریب نەزانیوە، لە هیچ بەشێك لە كوردستاندا. بۆنموونە بێت بڵێت: «جا من كوردێكی ئاوارەی ئێرانم  چیمداوە لەم بەزمە؟!»، واتە خۆی بەبەشێك لەكورد زانیووە. 
بێگومان كەمتر باسی باكووری كوردستان دەكات دەكات، ئەوكاتە خەباتی سیاسی لەوێ خامۆش بووە، بەڵام بە بەكارهێنانی سەرچاوەی وەكو ئەولیا چەلەبی‌و بە باسكردنی سیاسەتی ئەتاتورك، قاچێكیشی بەو دیودا كردووە.

هەڤاڵ خەجۆ:
 كوردستانی باكوریش حیساب بكە بۆ زەبیحی، چونكە كاتێك كوردستان كرایە چوار پارچە، ئەو دوو دەوڵەتە ئێران ‌و توركیا پاشماوەی دوو ئیمپراتۆریەتی گەورەبوون، بە ئسلوبی فەرەنسی، كوردستانیان داگیركرد. ئەسمیلاسیۆنیان لەناوبرد، لەباكوور دەكرێت بووترێت هیچ سەركردەیەك نەما، هەموویان شەهیدكران، ئەوەی كەمابوونەوە، رۆیشتنە ئەو ناوچەیەی پێی دەوترێت بنخەت، لای ئێمە لەباكوور ناڵێین رۆژئاوای كوردستان وەك ئەوەی ئەمڕۆ پێی دەوترێ، رۆژئاوا یان كوردستانی سوریا بە پارچەیەك لە كوردستانی باكوور حیساب بكە. فەرەنسییەكان زۆر زوو بە پەلە لەگەڵ مستەفا كەمال رێكەوتن بەگوێرەی خەتی رێگەی شەمەندۆفێر كوردستانیان كرد بە دوو پارچەوە، لەبەرئەوە ئەگەر بەرلینی جارانتان لەبیربێت. زۆر شار هەیە بۆ نموونە كۆبانێ -سەرێ كانی، نسێبین- قامیشلۆ ئەمانە یەك شارن بەرێگەی قیتار كراون بە دوو پارچە. كورد لەم هەشتا ساڵەدا ئەو سنوورەی قبووڵ نەبووە. لەبەرئەوە تا ئەم دواییەش هەر دەوترا سەرخەت‌و بن خەت، یانی بنی رێگەی شەمەندەفەرەكە یان سەرووی رێگەی شەمەندۆفێرەكە، لەبەرئەوە ئەو سەركردانەی كە مابوون‌و شەهید نەكران، ئەوانەی ماڵی بەدرخانییەكان، مەمدوح سەلیم بەگ، عوسمان سەبری، جگەرخوێن خۆی، حەمید دەرویش، حەسەن وشیار، نوەرەدین زازا هەموویان ئەوەبوون كە بەردەوام لە باكووریش شەڕیان دەكرد‌و هەم لەوێش، لەبەرئەوە زەبیحی كە رۆیشت هەر لەگەڵ ئەواندا مام جەلال-یش لەگەڵ ئەوان بوو، كەواتە زەبیحی لە كوردستانی باكووریش خەباتی كردووە. لەبەرئەوە زەبیحی كوردستانیی تەواوبوو. خۆی ئەو تاقمەی (ژێ كاف) لە سلێمانی ئەندامبوون ‌و خۆییبوون‌و  هەتا كورد دوای مەهابادیش هەتا سۆڤیەت‌و برادەرانی شیوعی هەر بەردەوام دژی كورد بوون، هەتا ئەوانە ئەو مۆدێلی ئەوێیان نەكرد كە لەناو یەك سنوور پارچەیەك لەو میللەتەبن، تا ئەوەشیان نەچەسپاند، چونكە هەمووی رێكخستنێكی كوردی‌و كوردستانیی بوو. واتە ئێستا بۆ خوێندەواری ئەم سەردەمە یان بۆ تەكتیكی سنفی سیاسی ئەم سەردەمە دەڵێن كوردی عیراق كوردی سوریا، ئەگەرنا  بۆ شۆڕشگێڕانی ئەو سەردەمە كورد وا نەبوو ئەو پۆلێنە نەبوو.

عەلی كەریمی:
 هەڤاڵ خەجۆ شتێكی زۆر گرنگی باسكرد، چونكە راستە هەموو سیاسەتمەدارەكانی پەنجاكان لە سوریا باكگراوندی باكووریان لەسەربوو.
ستران عەبدوڵڵا:
بە جگەرخوێن خۆشییەوە  كە سوریچێتی دەكرد!
هەڤاڵ خەجۆ:
 من ئێستا لێرەم بە كوردێكی باكوور حیسابم لە باكووریش بە كوردی كەركوك حیسابم، ئەمە تەنها لە مێشكی خوێندەوارەكاندا هەیە .
ستران عەبدوڵڵا: 
هەڤاڵ خەجۆ كۆنترین كوردی ئاوارەی كەركوكە 
محەمەد ساڵح تۆفیق:
 بۆ ئیزافەی قسەكانی هەڤاڵ خەجۆ ئەم سەرخەت وبن خەتە لە كۆندا لەبنەڕەتدا خەتی بەغدا- بەرلین بوو كە دەڵێن بەینی هەردوو كوردستانی سوریا یان توركیا  دەستكرد بووە، ئەم خەتە بەراستی دەستكرد بووە و ئیزافەیەك بۆ قسەكانی خۆشت كاك ستران، جەمالەدینی ئەفغانی دكتۆر میهردان عیزەدین  زۆر باس لەوە دەكات جەمالەدینی ئەفغانی ئەسڵەن ئەسەد ئابادی بووە كوردیش بووەو ئەو بیرفراوانییەش زیاتر ئەو ئەفغانییەی وەكو لەقەب هەڵبژاردووە ئەوە قسەی منیش نییە قسەی میهردانی عیزەدینە.

عەبدولڕەزاق فەیلی:
 من دەمەوێت بگەڕێمەوە سەر سەرەتای كتێبەكەو لایەنێكی دیكەی ئەو مشتومڕە بێنمە پیشەوە ئەویش لایەنی گرنگی ئەم كتێبە خۆیەتی لەڕووی مێژووییەوە. ئەم كتێبە یان ئەم كوڕاسە لەساڵی ٥٧ نووسراوەو بڵاوكراوەتەوە، بەڵام كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر هەندێك رووداو لەناو پارتیدا لەساڵی ٥٩ و ٦٠ بەرجەستە بووە . دیارە پێش من باسی ئەو بەزمەی پارتی و حزبی شیوعی و ململانێی ئەوەی كورد ئوممەیە‌و ئوممە نییە، كورد هەقی مافی چارەی خۆنووسینی هەیە یان نییەتی، ئەوانە بەرەنجامی هەندێك لە ئەندامانی پارتی دیموكراتی كوردستانی ئەو سەردەمە بەلای حزبی شیوعیدا جڵەوەكەیان رادەكێشا، بەڵام حەسمكردنی ئەو خەتە كە نەخێر كورد ئومەیەو هەقی مافی چارەی خۆنیووسینی هەیەو كورد دەتوانێ حزبی ماركسی لینینی خۆی هەبێت، چونكە ململانێكان لەوەدابوو كاریگەرییەكی ئەم كتێبە لەناو ریزەكانی حزب زۆر زۆربوو، من بیرم دێ من ئەوسا ئەندامی شانەی لایەنگران بووم، حەڤدە ساڵ بووم، ئەم كتێبەیان پێ خوێندینەوە، بۆئەوەی قەناعەت بكەین ئەو رووداوە روویدا لە مەكتەبی سیاسی لیژنەی مەركەزی شتێكی دروست بووە. 
مەسەلەیەكی تر هەیە كە ئەمڕۆ لەكایەدایە، ریفراندۆم و كورد دەوڵەتی دەوێت یان نایەوێت، ئەمە گرنگییەكی هەیە، ئەم كتێبە من نازانم چۆن ئیمكانییەت هەیە هەر بڵاوی بكەنەوە، بەناوەندێكی زۆر فراوان تا خەڵك بیخوێنێتەوە. هەندێك خەڵك مافی چارەی خۆنووسین زۆر بە هەڵە تێگەیشتوون. وا دەزانن نەخێر ئێمە دەوڵەتمان ناوێت و ئۆتۆنۆمیمان دەوێ، نەخێر ئەوە خۆمانین قەرار دەدەین بۆ چارەنووسی خۆمان، ئەمە وانییە مافی چارەی خۆنووسین جگە لە جیابوونەوە‌و پێكهێنانی دەوڵەت، ناوێكی كەی نییە، چونكە تۆ كە دەڵێی كۆنفیدراڵی، ئەمە زامنترین لینكە لەنێوان  هەرێم‌و ناوەند، دیسان تۆ لە سێ چوار دەسەڵاتی سیادیدا ناچاری ناوەندیت، بەرگریی، دارایی، هەندێك كاروباری نەتەوەیی لەوانە تۆ سەربەخۆنیت. تۆ دەبێت ناچاربیت سازش بكەیت، لەگەڵ ئوممەكەی دیكەكە لەگەڵیدا دەژیت.
جەمال ئارێز: 
بێگومان ئەگەر ئەم كتێبە بۆ رۆژگاری خۆی‌و بۆ نەوەی ئەو رۆژگارە گرنگییەكی هەبووبێت، لەڕووە سیاسییەكەیەوە، بەچاوپۆشی لە لایەنی زمانەوانی‌و ئەوانەی ئەم بەڕێزانە ئاماژەیان بۆ كرد، ئەوا بۆ ئێستا‌و بۆ نەوەی ئێمە مانان‌و دوای ئێمە گرنگییەكەی چەند بارەیە، چونكە راستە لەو رۆژگارەدا شیوعییەكان ئەو مشتومڕەیان كردووە لەسەرئەوەی كە كورد نەتەوەیە یان نەتەوە نییە، بەڵام وەك مامۆستا مستەفا‌و هەندێك لەو بەڕێزانەی تر كە لەو رۆژگارەدا شایەتی رووداوەكان بوون، باسیان لەوە كرد كە میساقی باسم ئەو گرێیەی تێپەڕاندووە، سەلام عادل-یش پەیڕەویی لەوە كردووە كە كورد نەتەوەیەو مافی بڕیاردانی لەچارەنووسی خۆی هەیە. 
ئەمە لێرەوە دەشێت شرۆڤەیەكی نوێی بۆ بكەینەوە، ئەویش ئەوەیە كە پەیڕەوانی ئەو ئایدیۆلۆژیا ئومەمییانەش دەشێت بە نووسین‌و بە پێ سەلماندن‌و دەرهێنانی پاساوەكان‌و وەڵامەكان لە هەمبانەی ئایدیۆلۆژیاكەی خۆیانەوە، ناچاری بەخۆدا چوونەوەیان بكەین. دیارە حزبی شیوعی لە ناوەڕاستی پەنجاكاندا تەمەنی چارەكە سەدەیەك بووە، بۆیە دەشێت ئەوە بە قۆناغی كامڵبوونی ئەو حزبە پێناسە بكەین، هەر بۆیەشە پێدەچێت ئەو كەرتبوون‌و تەكەتولاتەی لەو سەردەمەدا لەو حزبەدا سەری هەڵداوە، بەشێكی بۆ ئەو جیاوازیی تێگەیشتنانە بگەڕێتەوە كە لەسەر ئەو بابەتەو چەندین گرفتی دیكەی رێكخراوەیی ناو هەناوی ئەو حزبەوە سەریان هەڵدابێت.
بابەتێكی دیكە كە دەبێت ئێمە خوێندنەوەیەكی نوێی بۆ بكەین، جیاكردنەوەی ناسیۆنالیزمە لە شۆڤێنیزم، بەداخەوە بەشێك لەسەركردەكانی كورد یان عەرەب لەسەنگەری جیاجیاوە نەیانتوانیووە وەك مامۆستا زەبیحی لە ماركسیزم- لینینیزم تێبگەن، یان نەتەوەی خۆیان كردۆتە قوربانی ئەنتەرناسیۆنالیزم، یاخود بەناوی ئومەمییەتەوە دژایەتیی نەتەوەكانی تریان كردووە تا ئاستی شۆڤێنیزم، كە بەداخەوە بەشێك لە كوردەكانی ناو ئەو بزووتنەوە ئەنتەرناسیۆنالیستییانە، لەوانەی نەتەوەی سەردەست زیاتر خۆیان لەو بۆتەیەدا تواندۆتەوە‌و زۆرجار شۆڤێنیستەكانی فارس‌و عەرەب، شەڕەكەیان بەو كوردانەی ناو ریزەكانیان كردووە، بەڵام دەشێت ئەو نووسینەی مامۆستا زەبیحی كە لە خودی ئایدیۆلۆژیای شیوعییەكانەوە هەڵهێنجراوەو راستكردنەوەی ئەو شێواندن‌و ئینحیرافەیە، بكەینە خاڵی وەرچەرخان بۆ راستكردنەوەی رێڕەوەكە‌و خوێندنەوەیەكی نوێ.
ئەگەر ئەو رۆژگارە تەنها شیوعییە تەقلیدییەكان بەو جۆرە لەبارەی نەتەوە بوون یان نەتەوە نەبوونی كوردەوە، قسەیان كردبێت‌و دواتر تاڕادەیەك لەژێر كاریگەریی رووداوەكاندا رێڕەوەكەیان راستكردۆتەوە، بەڵام لە رۆژگاری ئەمڕۆدا چەند رەوت ‌و ئایدیۆلۆژیایەكی دیكە هاتوونەتە ئاراوەو بە شێوازی جیاواز بەڵام بەهەمان ئامانج دەیانەوێت لەناو هەمان بازنەی داخراودا بمان خولێننەوە، جا یەكێك بەناوی لیبرالیزم‌و یەكێك بەناوی كۆمۆنیزمی كرێكاریی و یەكێكی دیكە بەناوی جیهانگیریی‌و نەمانی سنوورەكان، و یەكێكیش بەناوی ئایینەوە.
بۆیە ئەگەر لەو رۆژگارەدا زەبیحی توانیبێتی بەكتێبێك رووبەڕووی ئەو ئاراستەیە ببێتەوەو راستی بكاتەوە، ئەوا نەوەی خوێندەوار‌و شرۆڤەكاری ئەم سەردەمەش پێویستی بە كەسانی وەك زەبیحییە كە لە ئایدیۆلۆژیای بەرامبەرەكانەوە بەشوێن چەكی بەرەنگاربوونەوەدا بگەڕێت‌و ئەو جەدەلە فیكرییە بەچەند ئاراستەیەك درێژەی پێبدرێت، نەك وەكو ئێستا كە جەدەل‌و مشتومڕەكان گەیشتوونەتە شێوازی چەلەحانێی بێ بنەمای فیكریی‌و هەندێكجار ناسیۆنالیزمی كوردیی یان بەتەواوەتیی ملكەچی رای بەرامبەر دەبێت، یاخود بۆن‌و بەرامەی شۆڤێنیزم لەخۆ دەگرێت. وەك ئەوەی كە هەندێك كۆمۆنیستە نوێیەكان كە ناویان لەخۆیان ناوە كۆمۆنیزمی كرێكاری یان «حیكمەتیستەكان» گەیاندوویانە ئاستی ئەوەی كە دەڵێن: «ناسیۆنالیزم شەرمەزارییە بۆ بەشەرییەت» كە ئەمە بەئاشكرا تێكەڵكردنی كارتی ناسیۆنالیزمە بە شۆڤێنیزم‌و بەكردەوەش ئەوەی كە وتراوە تەنها لێدان بووە لە بزووتنەوەی رزگاریخوازیی خەڵكی كوردستان، لەڕووی پراكتیكیشەوە ئەو رەوتەی مەنسووری حیكمەت كە لەناو كۆمەڵەی زەحمەتكێشانی كوردستاندا سەری هەڵدا، لەیەكەم قۆناغیدا ریزەكانی كۆمەڵەی تێكدا‌و سەرەتا لەناو بۆتەی حزبی كۆمۆنیستی ئێراندا تواندییەوەو كۆمەڵەی دایكی كردە «سازمانی كوردستان» واتە لقێك لەو پڕۆژە ئێرانییە، بەوەشەوە نەوەستا ئەو بەشەشی وا لێكرد كەرت‌و پەرتی كرد‌و حزبێكی دیكەی بە ناوی كۆمۆنیستی كرێكاریی لەهەناوی هێنایە دەرەوە، بەڵام نە توانیی هیچ خزمەتێك بە مەسەلە چینایەتییەكە بكات، مەسەلە نەتەوایەتییەكەشی لە بەرچاوی كادرو هەڵسوڕاوە كوردەكانی ناو ریزەكانی كۆمەڵە كاڵكردەوە‌و تا فریای بەخۆداچوونەوە كەوتن، زۆریان كات لەدەستچوو و زۆرێك كادری خوێندەوار‌و بەتوانای كوردی ریزەكانی كۆمەڵەیان دڵساردو سەرگەردان كرد.
ئەگەرچی خۆشبەختانە بەو پێیەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عیراق زووتر دەرکی بەوەکرد کە زۆربەی سەرکردەو رابەرەکانی کورد بوون، بۆیە جگە لەوەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستانیان جیاکردەوە، یەکەم حزبیش بوون کە لە سەردەمی نوێدا دروشمی دەوڵەتی سەربەخۆیان لە بەرنامەی سیاسیاندا چەسپاند.
لەولاشەوە ئیسلامی سیاسی كە زۆربەیان لەهەموو وڵاتەكاندا وەك بزووتنەوەیەكی ئەنتەرناسیۆنالیستی خۆیان تەرح دەكەن، بەڵام لەپراكتیكدا لەخزمەتی عروبە‌و بیری شۆڤێنیزمی عەرەبی‌و بیری توندڕەوی ئیسلامیی سوننە مەزهەب یان شیعە مەزهەبدایەو لەهەموو وڵاتەكاندا بەپێی بەرژەوەندیی نەتەوەیی‌و نیشتمانیی خۆیان كاری لەسەر دەكەن، بەڵام هێشتا لەبەر نەبوونی خوێندنەوەو تێگەیشتنێكی قووڵی كوردییانەی هاوشێوەی مامۆستا زەبیحی لەم سەردەمەدا، رووناكبیران‌و شرۆڤەكارانی كورد وەك پێویست نەیانتوانیووە بە نیقاشێكی فیكریی هەڵقوڵاو لە بیری ئیسلامییەوە نەك كاریگەریی لەسەر داڕێژەرانی بیری ئیسلامی سیاسی‌و دژایەتیی بزووتنەوەی رزگاریخوازیی كوردستان دروست بكەن، بەڵكو نەیانتوانیووە وەك پێویست كاریگەریی لەسەر ئەو كوردانەش دابنێن كە بوونەتەوە  شوێنكەوتەی ئەو ئایدیۆلۆژیایە، هۆكارەكەشی ئەوەیە ئەوانەی كە بەشوێن ئەو كارەوەن، لە سۆنگەی نەیاریی بە ئایینی ئیسلامەوە دەچنە سەنگەرەوە، نەك خوێندنەوەی قوڵ‌و توێژینەوەو لێكۆڵینەوەی ورد لەسەر دەق‌و تێز‌و ئیجتیهادەكان بكەن‌و بەو چەكە فیكرییەوە بێتە مەیدانی رووبەڕووبوونەوەكە. ئەمەش وایكردووە ئەوانەی دەیانەوێت لەبەرامبەر ئەو ئایدیۆلۆژیایەدا بووەستنەوە نەتوانن بەباشی ئامانجەكە بپێكن، بەو پێیەی دەستبردن بۆ ئەو بابەتە وردەكاریی باشی دەوێت چونكە بەشی زۆری كۆمەڵگەی كوردیی لەژێر كاریگەریی ئیسلامدایەو دەشێت هەڵەیەك لە شرۆڤەی دەقەكاندا ببێتە چەكێك بەدەست ئەو رەوتەوەو هەر بە كۆمەڵگە رووبەڕووی ببنەوە. بۆیە دووبارەی دەكەمەوە نەوەی ئێمە پێویستی بە چەند زەبیحییەكە.


ناو:  
ئیمه‌یل:    
سه‌رنج:  

#7346
21/8/2017
ئه‌رشیف
وه‌رزش
‌ له‌ وه‌رزی نوێی NBA -دا (1230) یاریی دەکرێت 21/8/2017
‌ شاراپۆڤا داوه‌تنامه‌ی‌ گراندسلامی ئه‌مریكای پێشكه‌ش كرا 20/8/2017
زانست
‌ هەسارەیەك لە زەوی نزیك دەبێتەوە 21/8/2017
‌ نۆكیا 8 ركابەریی ئایفۆن و گالاكسی دەكات 21/8/2017
‌ پێنج هەڵەی باو لەكاتی راكردندا 21/8/2017

© 2009 KURDISTANY NWE, All RIGHTS RESERVED. | CREATED BY AVESTA GROUP